Портаж – судно немесе жүктерді құрлықпен тасымалдау. Өзендердегі кедергілерді айналуға немесе су айдындарын байланыстыруға көмектеседі. Тарихы Франция зерттеушілерімен байланысты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Су кемелерін немесе жүктерді құрлық үстінен тасымалдау практикасы
Practice of carrying water craft or cargo over land
Портаж немесе портинг (CA: /p//ɔː//r/'/t//ɑː//ʒ/; /us/'/p//ɔːr//t//ɪ//dʒ/) – су кемелерін немесе жүктерді құрлық үстінен тасымалдау практикасы, өзендегі кедергілерді айналып өту үшін немесе екі су қоймасының арасында қолданылады. Су қоймалары арасында заттарды үнемі тасымалдауға арналған жол да портаж деп аталады. Бұл термин француз тілінен келген, онда "porter" сөзі "көтеру" немесе "тасымалдау" дегенді білдіреді, "тасымалдамалы" мағынасында. Канадада кейде "көліктік орын" деген терминді де қолданады. Жаңа Франция және Француз Луизианасындағы алғашқы француз саяхатшылары көптеген таяздықтар мен шаршындарға тап болды. Жергілікті американдықтар өзендегі кедергілерден қашу үшін каноэларын құрлыққа көтеріп тасымалдаған. Уақыт өте келе маңызды портаждар құлыптары бар каналдармен, тіпті портаж теміржолдарымен жабдықталды. Бастапқы портаж көбінесе ыдысты және оның ішіндегі заттарды бірнеше рет тасымалдауды қамтиды. Кішкентай каноэлерді иыққа көтеріп, кері бұрып тасымалдауға болады, ал орталық тірегі осы мақсатқа арналған мойынтұрық сияқты жасалуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, саяхатшылар жүкті арқаларына көтеріп тасымалдау үшін тұмпа жіптерін жиі пайдаланған. Портаждың ұзындығы ондаған шақырымға жете алады, мысалы, Метье Портажы және Гранд Портажы (екеуі де Солтүстік Америкада) көбінесе төбелі немесе қиын жерлерден өтеді. Кейбір портаждар биіктікте өте аз өзгеріске ұшырайды, мысалы, Шетландтағы өте қысқа Mavis Grind, ол құрлық тілкесі арқылы өтеді.
Portage or portaging (CA: /p//ɔː//r/'/t//ɑː//ʒ/; /us/'/p//ɔːr//t//ɪ//dʒ/) is the practice of carrying water craft or cargo over land, either around an obstacle in a river, or between two bodies of water. A path where items are regularly carried between bodies of water is also called a portage. The term comes from French, where porter means "to carry", as in "portable". In Canada, the term "carrying place" was sometimes used. Early French explorers in New France and French Louisiana encountered many rapids and cascades. The Native Americans carried their canoes over land to avoid river obstacles. Over time, important portages were sometimes provided with canals with locks, and even portage railways. Primitive portaging generally involves carrying the vessel and its contents across the portage in multiple trips. Small canoes can be portaged by carrying them inverted over one's shoulders and the center strut may be designed in the style of a yoke to facilitate this. Historically, voyageurs often employed tump lines on their heads to carry loads on their backs. Portages can be many kilometers in length, such as the Methye Portage and the Grand Portage (both in North America) often covering hilly or difficult terrain. Some portages involve very little elevation change, such as the very short Mavis Grind in Shetland, which crosses an isthmus.
Техника
Бұл бөлімде негізінен канадтық саяхатшылар қолданған ауыр жүк тасымалдауға арналған каноэлер туралы мәліметтер келтіріледі. Көлік жолдары көбінесе жануарлардың ізінен басталып, жүріп немесе белгілеп жақсартылған. Кейбір жерлерде қол арбасын жүргізу үшін темір рельстер төселген. Көп пайдаланылатын бағыттар, мысалы Метье Портажында, мұзға сырғанаушылар, роликтер немесе өгіздердің көмегімен жолдарға айналған. Кейде теміржолдар (Шамплейн және Сент-Лоуренс теміржолы) немесе каналдар салынған. Рапид арқылы төмен қарай барғанда, тәжірибелі саяхатшы – нұсқаушы – рапидті тексеріп, ауыр жүкті тасымалдау немесе рапидтің қауіпті ағысында жүзудің арасында таңдау жасаған. Егер екіншісі таңдалса, қайықты алдыңғы жағында ұзын ескекпен тұрған «аван» және артқы жағында 3 метрлік рульдік ескекпен тұрған «гувернайль» басқарған. «Аван» жақсы көрінетін, ал «гувернайль» қайыққа көбірек бақылау жасаған. Басқа каноэшілер «аванның» нұсқауларымен күш салған. Жоғары ағысқа қарсы жүзу қиын болған, өйткені көп жерде ағыс тым күшті болған. Өзеннің түбі тегіс және бекітілген болса, саяхатшылар каноэге тұрып, 3 метрлік бағаналармен оны жоғары қарай итерген. Жағалау ашық болса, каноэді «желмен» немесе «арқанмен» тартуға болады, яғни каноэшілер арқанмен каноэді тартады, ал біреуі оны жағалаудан алыс ұстап тұрады. (Мұндай тартудың ең қиын жағдайы Қытайдағы Үш шатқалында болған, онда Янцзы өзенінің ағысына қарсы барлық қайықтарды тарту қажет болған.) Жағдай нашарлағанда «demi chargé» әдісі қолданылған. Жүктің жартысы түсіріліп, каноэ ағысқа қарсы итерілген, түсіріліп, содан кейін жүктің қалған бөлігін алу үшін төменге қайтарылған. Ағыс одан да күшті болса, барлық жүк түсіріліп, жерге тасымалданған, ал каноэ ағысқа қарсы итерілген. Ең нашар жағдайда толық тасымалдау қажет болған. Каноэді екі-төрт адам жер үстінен көтеріп алып жүрген (ауыр Йорк қайықтарын дөңгелектермен жер үстінен сүйреуге тура келген). Жүк стандартты пакеттерге немесе «pièces» деп аталатын бөліктерге бөлінген, әр адам шамамен алты пакетке жауапты болған. Бір тасымалдау пакетін немесе каноэ пакетін арқаға тағылатын белдікпен, екіншісін арқасына таңып алып жүрген (ішек қысылуы өлімнің жиі себебі болған). Үнемі демалыс алу үшін саяхатшы әрбір шамамен аралықта пакетін тастап, келесі жүк үшін қайта оралған. Тасымалдауға кеткен уақыт жарты мильге бір сағатқа бағаланған.
This section deals mostly with the heavy freight canoes used by the Canadian Voyageurs. Portage trails usually began as animal tracks and were improved by tramping or blazing. In a few places iron plated wooden rails were laid to take a handcart. Heavily used routes sometimes evolved into roads when sledges, rollers or oxen were used, as at Methye Portage. Sometimes railways (Champlain and St. Lawrence Railroad) or canals were built. When going downstream through rapids an experienced voyageur called the guide would inspect the rapids and choose between the heavy work of a portage and the life threatening risk of running the rapids. If the second course were chosen, the boat would be controlled by the avant standing in front with a long paddle and the gouvernail standing in the back with a 9 feet (3 m) steering paddle. The avant had a better view and was in charge but the gouvernail had more control over the boat. The other canoemen provided power under the instructions of the avant. Going upstream was more difficult, as there were many places where the current was too swift to paddle. Where the river bottom was shallow and firm, voyageurs would stand in the canoe and push it upstream with 10 feet (3 m) poles. If the shoreline was reasonably clear the canoe could be 'tracked' or 'lined', that is, the canoemen would pull the canoe on a rope while one man stayed on board to keep it away from the shore. (The most extreme case of tracking was in the Three Gorges in China where all boats had to be pulled upstream against the current of the Yangtze River.) In worse conditions, the 'demi chargé' technique was used. Half the cargo was unloaded, the canoe forced upstream, unloaded and then returned downstream to pick up the remaining half of the cargo. In still worse currents, the entire cargo was unloaded ('décharge') and carried overland while the canoe was forced upstream. In the worst case a full portage was necessary. The canoe was carried overland by two or four men (the heavier York boats had to be dragged overland on rollers) The cargo was divided into standard packs or pièces with each man responsible for about six. One portage or canoe pack would be carried by a tumpline and one on the back (strangulated hernia was a common cause of death). To allow regular rests the voyageur would drop his pack at a pose about every and go back for the next load. The time for a portage was estimated at one hour per half mile.
Грек-рим әлемі
Диолкос – ежелгі Грецияда қайықтарды Коринф шығанағы мен Сарон шығанағы арасындағы Коринф тасмуығы арқылы құрлықпен жылжытуға мүмкіндік берген төселген жол. Ол жоғары мәртебелі деспоттарды әділет жүйесіндегі істерді жүргізу үшін тасымалдау мақсатында салынған. Бұл жол – темір жолдың алғашқы нысаны болды және шамамен б.з.д. 600 жылдан б.з. 1 ғасырының ортасына дейін қолданылды. Диолкостың темір жол қағидаларын және кемелерді құрлықпен тасымалдауды біріктірген ауқымы ежелгі дүниеде бірегей болды. (ш. 320–400 жж.) өзінің бірінші ғасырдағы әріптесі Ксенократтан алынған екі дереккөзді келтіреді, онда ол Александрия портына жақын жердегі диолкосқа кездейсоқ сілтеме жасайды, ол Фарос аралының оңтүстік ұшында орналасқан болуы мүмкін. Тракиялық Херсонес арқылы кеме тасымалдауға қатысты археологиялық дәлелдер жоқ, бірақ оның іздері 6 ғасырда Юстиниан I жаңартып келген Ұзын қабырғаның іздерімен шатастырылған болуы мүмкін. Аймақ 1915 жылғы Галлиполи шайқасы кезінде де ауыр зардап шекті.
The Diolkos was a paved trackway in Ancient Greece which enabled boats to be moved overland across the Isthmus of Corinth between the Gulf of Corinth and the Saronic Gulf. It was constructed to transport high ranking Despots to conduct business in the justice system. The roadway was a rudimentary form of railway, and operated from around 600 BC until the middle of the 1st century AD. The scale on which the Diolkos combined the two principles of the railway and the overland transport of ships was unique in antiquity. (c. 320–400 CE) records two passages from his first century colleague Xenocrates, in which the latter casually refers to a diolkos close to the harbor of Alexandria, which may have been located at the southern tip of the island of Pharos. Archaeological evidence for a portage across the Thracian Chersonese is lacking, but it is possible that traces of it have been confused with traces of the Long Wall, which was restored by Justinian I in the 6th century. The region also saw extensive damage during the Gallipoli Campaign of 1915.
Венеция Республикасы
Солтүстік Италиядағы Адидже өзені мен Гарда көлі арасындағы құрлықтағы байланыс, тіпті ең кішкентай қайықтар үшін де көбінесе қолданылмайды, бірақ 1439 жылы Венеция Республикасы оны әскери флотты тасымалдау үшін бір рет пайдаланған. Қазір бұл құрлықтағы байланыс Лоппио көлінің құрғауынан аздап қиындады.
The land link between Adige River and Garda Lake in Northern Italy, hardly used by the smallest watercraft, was at least once used by the Venetian Republic for the transport of a military fleet in 1439. The land link is now somewhat harder because of the disappearance of Loppio Lake.
Ресей
VIII, IX және X ғасырларда викинг саудагерлері Шығыс Еуропадағы су жолдары желісін пайдаланды, бұл аймақтың төрт маңызды өзенін – Волга, Батыс Двина, Днепр және Донды – байланыстыратын тасымалдау жолдарымен. Қазіргі Ресей аумағындағы тасымалдау жолдары варягтардың Шығыс және Византиямен сауда-саттығы үшін маңызды болды. Ең маңызды тасымалдау жолдарында (мысалы, Гнездовода) скандинавиялық саудагерлер мен жергілікті халық араласқан сауда бекеттері орналасқан. Хазарлар Волга мен Дон өзендері арасындағы маңызды тасымалдау жолын күзету үшін Серкел бекінісін салған. Шығыс Еуропада варягтар мен хазарлардың күші әлсірегеннен кейін, славян саудагерлері Волга және Днепр сауда жолдарындағы тасымалдау жолдарын пайдалануды жалғастырды. Волоколамск және Вышний Волочек қалаларының аттары тиісінше "Лама өзеніндегі тасымалдау жолы" және "кіші жоғарғы тасымалдау жолы" деп аударылуы мүмкін (орыс тіліндегі "волок" сөзінен – "тасымалдау жолы", "волочить" етістігінен – "сүретін" деген мағынада). XVI ғасырда ресейліктер Сібірге өзен арқылы тасымалдау жолдарын пайдаланып жеткен (қараңыз: Чердын жолы).
In the 8th, 9th and 10th centuries, Viking merchant adventurers exploited a network of waterways in Eastern Europe, with portages connecting the four most important rivers of the region: Volga, Western Dvina, Dnieper, and Don. The portages of what is now Russia were vital for the Varangian commerce with the Orient and Byzantium. At the most important portages (such as Gnezdovo) there were trade outposts inhabited by a mixture of Norse merchants and native population. The Khazars built the fortress of Sarkel to guard a key portage between the Volga and the Don. After Varangian and Khazar power in Eastern Europe waned, Slavic merchants continued to use the portages along the Volga trade route and the Dnieper trade route. The names of the towns Volokolamsk and Vyshny Volochek may be translated as "the portage on the Lama River" and "the little upper portage", respectively (from Russian волок , meaning "portage", derived from the verb волочить "to drag"). In the 16th century, the Russians used river portages to get to Siberia (see Cherdyn Road).
Шотландия мен Ирландия
Тарберт – Шотландия мен Ирландияда тасымалдау жолының орналасқан жерін көрсететін жиі кездесетін жер атауы.
Tarbert is a common place name in Scotland and Ireland indicating the site of a portage.
Африка
Портаж кейбір африкалық қоғамдардың экономикасында маңызды рөл атқарды. Мысалы, Бамако Мали астанасы ретінде таңдалды, себебі ол Нігер өзені бойында, Жоғарғы және Орта Нігер аңғарларын бөліп тұратын тасылдарға жақын орналасқан.
Portages played an important role in the economy of some African societies. For instance, Bamako was chosen as the capital of Mali because it is located on the Niger River near the rapids that divide the Upper and Middle Niger Valleys.
Солтүстік Америка
Портаж болған жерлер көбінесе уақытша, кейіннен тұрақты елді мекендерге айналды. Портаж арқылы еркін өтудің маңыздылығы оларды заңдар мен шарттарға енгізуге әкелді. Тарихи маңызы бар тері саудасының бір портажы қазір Гранд-Портаж ұлттық ескерткіші болып табылады. Демалыс үшін каноэмен жүзу маршруттары көбінесе көлдер арасындағы портаждарды қамтиды, мысалы, Адирондак паркіндегі «Жеті тасымалдау» маршруты. Экономикалық маңыздылығына байланысты көптеген портаждар көлік жолдары мен теміржолдарға жаңартылды. Ниагара портажы 1760 жылдары гравитациялық теміржолмен жабдықталған. Чикаго және Деплейнс өзендері арасындағы өту қысқа батпақты жер арқылы жүргізілді, ол маусымдық су тасқынына ұшырады және қайық түбін сүйреу нәтижесінде арна кездейсоқ түрде пайда болды деп есептеледі. 1835 жылы Шамплейн және Сент-Лоуренс теміржолы Атлант мұхиты арқылы өту қажеттілігін жойды және Нью-Йорк пен Монреаль қалаларын байланыстырды. Солтүстік Америкадағы көптеген елді мекендер портажға орналасқандықтан осылай аталып кеткен.
Places where portaging occurred often became temporary and then permanent settlements. The importance of free passage through portages found them included in laws and treaties. One historically important fur trade portage is now Grand Portage National Monument. Recreational canoeing routes often include portages between lakes, for example, the Seven Carries route in Adirondack Park. Numerous portages were upgraded to carriageways and railways due to their economic importance. The Niagara Portage had a gravity railway in the 1760s. The passage between the Chicago and Des Plaines Rivers was through a short swamp portage which seasonally flooded and it is thought that a channel gradually developed unintentionally from the dragging of the boat bottoms. The 1835 Champlain and St. Lawrence Railroad connected the cities of New York and Montreal without needing to go through the Atlantic. Many settlements in North America were named for being on a portage.
Жаңа Зеландия
Портаждар – жергілікті маорилердің вакаларын Тасман теңізінен Тынық мұхитына немесе керісінше сүйреп немесе көтеріп алып өте алатын тар жерлерде болған. Ең танымалдары Оклендте орналасқан, онда қаланың әртүрлі бөліктерінде «Портаж жолы» деп аталатын үш жол сақталған. Окленд қаласының Отаху ауданындағы Портаж жолының солтүстік және оңтүстік басында тарихи тақташалар орнатылған, олар оны «жарты мильге созылған, екі теңіз арасындағы ең қысқа жол» деп көрсетеді. Кішкентай Марлбороу-Саунд елді мекені Портаж Кенепуру шығанағында орналасқан, ол Тореа шығанағы арқылы Королева Шарлотта шығанағымен байланысады. Бұл портжаны 19 ғасырдың ортасында Роберт Блеймайрс салған.
Portages existed in a number of locations where an isthmus existed that the local Māori could drag or carry their waka across from the Tasman Sea to the Pacific Ocean or vice versa. The most famous ones are located in Auckland, where there remain three roads named 'Portage Road's in separate parts of the city. Portage Road in the Auckland suburb of Otahuhu has historical plaques at both the north and south ends proclaiming it to be 'at half a mile in length, surely the shortest road between two seas'. The small Marlborough Sounds settlement of Portage lies on the Kenepuru Sound which links Queen Charlotte Sound at Torea Bay. This portage was created by mid 19th century settler Robert Blaymires.