Кіріспе

Риторикалық құрал – риторикада қолданылатын термин.

Гипербола (/h//aɪ/'/p//ɜːr//b//əl//i//audio=En гипербола (айтылған сөз).ogg/; с. гиперболалық, /h//aɪ//p//ər/'/b//ɒ//l//ɪ//k//audio=En гиперболалық (айтылған сөз).ogg/) – риторикалық құрал немесе тілдік амал ретінде әдейі шамадан тыс айту. Риторикада бұл кейде ауксезис (сөзбе-сөз "ұлғайту") деп те аталады. Поэзияда және шешендік сөйлеуде ол мәнді күшейтеді, қатты сезімдерді оятады және күшті әсер қалдырады. Тілдік амал ретінде, бұл әдетте тура мағынасында қабылдануға тиіс емес.

Этимология

"Гипербола" латын тілі арқылы ежелгі грек тіліндегі huperbolḗ сөзінен шыққан. Бұл сөз hupér – "жоғары, артық" және bállō – "лақтыру" деген сөздерден құралған. Көптеген ағылшын сөздерінен, "hyper" әрпімен басталатындарынан айырмашылығы, бұл сөздің екiншi буыны баса айтылады. Алғашқы рет 15 ғасырда қолданылған.

Қолданылуы

Гипербола көбінесе күшті әсер ету үшін немесе назар аудару үшін қолданылады. Күнделікті тілде ол күшейткіш ретінде жұмыс істейді: мысалы, "қап өте ауыр еді" деген сөз, қаптың тым ауыр болғанын білдіреді. Бұл риторикалық тәсіл маңызды, ирониялық немесе комедиялық эффекттер үшін қолданылуы мүмкін. Гиперболаны және оның контекстте қолданылуын түсіну, сөйлеушінің ниетін ұғуға көмектеседі. Гипербола көбінесе сөйлеушінің немесе ол туралы айтылып жатқан адамдардың сезімдерін және эмоцияларын көрсетеді. Оны юмор, қуаныш, қайғы-дауыл және басқа да көптеген эмоцияларды білдіру үшін қолдануға болады, бәрі де сөйлеуші оны қалай қолданғанына байланысты.

Танымал мәдениетте

Гипербола – күнделікті өмірде кеңінен танылған және қолданылатын бейнелі тілдің бір түрі. Ол жарнама және ойын-сауық салаларында жиі қолданылады. Жарнамашылар өнімдердің артықшылықтарын жоғарылатып көрсету арқылы сатуды ынталандыру үшін гиперболаны пайдаланады. Адамның немесе өнімнің танымалдылығын арттыру мақсатында қоғамдық қарым-қатынастарда қайталама гипербола қолданылады. Бұл тәсіл жалған насихатта да қолданылып, оған жаман даңқ әкеледі.

АҚШ-тың сот практикасы

Риторикалық гипербола Бірінші түзету мақсатында "риторикалық әсерге қолданылатын шамадан тыс жоғарылату" деп анықталады. Гринбельд кооперативінің басылымы. Бреслерге қарсы Ассоциация (1970), Хат тасымалдаушылар Остинге қарсы (1974) және Милкович Лорейн Журнал Компаниясына қарсы (1989) – ерекше істер болып табылады. Уоттс АҚШ-қа қарсы (1969) ісінде сотталушы "ең бірінші кімді көзіне түсіретіні Л. Б. Дж." деген сөзі үшін федералдық қорқыту жазасынан босатылды; сот бұл сөзді "саяси гипербола" деп таныды.

Әдебиетте

Гипербола ғасырлар бойы әдебиетте қолданылып келеді. Ұлылық пен шамадан тыс бейнелеуге баса назар аударатын батырлық драмалар, көбінесе жанрдың әсерін және эпикалық сипатын күшейту үшін гипербола қолданады. Қазіргі заманғы аңыз әңгімелер де кейіпкерлерінің ерліктерін және ерекшеліктерін асыра көрсету үшін гипербола қолданады. Мысалы, американдық Пол Буньян туралы аңыз, Буньянның алып келісі мен қабілеттерін бекіту үшін гиперболаға көп сүйенеді. Гиперболаның тиімді болуы үшін ол айқын, мақсатты және ерекше болуы керек. Кейіпкердің мінездік ерекшелігі ретінде гиперболалық сөйлеуді қолдану, сенімсіз баяндаушыны көрсетеді. Эмерсонның "Конкорд гимні" шығармасында "Бұл жерде бір кезде қарулы шаруалар тұрды / Әлемді шарлаған оқ атып жіберді" деген жолдарда гипербола қолданылады. Курт Воннегуттың "Бес шақырымдық қабір" романында басты кейіпкер уақытша баспанасынан шығып, толыққанды қирауды көреді және "Дрезден енді ай сияқты, тек минералдар ғана" деген гиперболалық мәлімдеме жасайды. Бұл гипербола қаланың қаншалықты қирағанын көрсетеді.

Сөзбе-сөз

Ағылшын тілінде ең көп қолданылатын гиперболалардың бірі – "literally" сөзі. Адамдар "literally" сөзін "фигуративті" (керісінше мағынада) қолдана бастағанда бұл мәселе даулы болды. Көптеген сөздіктер қазір оның мағынасын "бір нәрсенің шынымен солай еместігін мойындау, бірақ оны күшейту немесе қатты сезімді білдіру үшін қолдану" деп көрсетеді. Осылайша, "literally" сөзі мәлімдемені күшейтудің және гиперболизациялаудың негізгі тәсіліне айналды.