Өрт қою қылмысы және сақтандыру алаяқтығы

Кіріспе

Мүлікті қасақана өртеу қылмыс ретінде

Қылмыс

Өрт қою – мүлікті қасақана және ойдағы ниетпен өртеу немесе күйдіру әрекеті. Өрт қою әрекеті көбінесе ғимараттарға қатысты болғанымен, бұл термин басқа да заттарды, мысалы, автокөліктерді, кемелерді немесе орманды қасақана өртеуді де білдіре алады. Бұл қылмыс әдетте ауыр қылмыс ретінде жіктеледі, ал адам өміріне немесе мүлікке қауіптің жоғары деңгейі бар жағдайларда жазасы қатаңдатылады. Өлімге әкеп соққан өрт қою қылмысы қастандық немесе кісі өлтіру ретінде де қарастырылуы мүмкін. Өрт қоюдың жиі кездесетін себебі – сақтандыру алаяқтығы. Мұндай жағдайларда адам өз мүлкін өртеп, кейін сақтандыру төлемін алу үшін себебін жасырады. Өрт қойған адам өртқосушы деп аталады, ал егер өрт қою фактісі бірнеше рет қайталанса, ол сериалды өртқосушы болып саналады. Өртқосушылар отты тұтандыру, тарату және бағыттау үшін (бензин немесе керосин сияқты) жеделдеткіш заттарды пайдаланады, ал тұтанғыш сұйықтықтардың қалдықтарын анықтау және идентификациялау өртке қарсы тергеудің маңызды бөлігі болып табылады. Пиромания – импульстік бақылаудың бұзылуы, ол патологиялық түрде өрт қоюға бейімділікпен сипатталады. Өрт қоюдың көптеген жағдайлары пироманиямен байланысты емес. Ескі ағылшын тіліндегі термин – bærnet, мағынасы "жану"; ал Эдвард Кок 1640 жылы өртеу туралы айыптама жазған. "Өртқосушы" термині 1864 жылдан бастап қолданылады.

Сақтандыру алаяқтық

Өрт қоюдың жиі кездесетін себебі – сақтандыру алаяқтығы. Мұндай жағдайларда адам өз мүлкін өртеп, кейін сақтандыру полисі бойынша төлемақы алу үшін оқиғаның себебін жасырады. Өрт қоюға сақтандыру алаяқтығы себеп болған жағдайдың мысалы – "Firebird" операциясы ісі. 2014 және 2018 жылдар аралығында болған үйлерге, бизнес орындарына және қоймаларға жасалған өрттер өрт қою арқылы жасалғаны анықталғаннан кейін күйеу-әйел және 4 серіктес тұтқындалып, сақтандыру алаяқтығы үшін сотталды. Кінәлілер қайнап тұрған майға салынған тауықты пайдаланып, өртті ас дайындау барысында болған жағдай ретінде көрсетуге тырысты. Содан кейін топ ғимараттың және түтіннен зақымданған заттардың құнын өтеу үшін сақтандыру талаптарын беру арқылы сақтандыру алаяқтығы жасады. Бұл топтың жасаған алаяқтығының жалпы сомасы 4 миллион долларға бағаланды және келесі жоспарланған оқиғаның орны туралы хабарлама алынғаннан кейін тоқтатылды. Полиция Сан-Хосе қалалық өрт сөндіру қызметімен бірлесіп "Firebird" операциясы деп аталған тергеу жүргізді. Калифорния штатының Сақтандыру департаментінің 2019 жылғы баспасөз хабарламасына сәйкес, Тайлер және Ким Чен, Ха Нгуен, Сэнди Нго, Дуйен Фам және Транг Хуинь түрлі дәрежеде өрт қою және сақтандыру алаяқтығы үшін сотталды. Тайлер Чен 2018 жылы Санта-Клара округінде бес рет өрт қою және екі рет сақтандыру алаяқтығы жасағаны үшін айыпталды. Тайлер Ченнің әйелі Ким Чен Санта-Клара округінде сақтандыру алаяқтығы үшін екі рет сотталды.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында өрт сөндірудің жалпы құқықтық элементтері әртүрлі юрисдикцияларда жиі өзгеріп отырады. Мысалы, көптеген штаттарда "тұрғын үй" деген талап енді қажет емес, ал өрт сөндіру кез келген жылжымайтын мүлікті келісімсіз немесе заңсыз ниетпен өртеп жіберу арқылы жасалады. Өрт сөндіру қылмыстық ісіне қатысты қарастырылатын мәселе – жасалған қылмыстың ауырлық дәрежесі. Бірінші дәрежелі өрт сөндіру әдетте өрт кезінде адамдар зардап шеккен немесе қаза тапқан жағдайларда болады, ал екінші дәрежелі өрт сөндіру мүлікке елеулі зиян келтіргенде болады. Өрт сөндіру әдетте қылмыс болып есептелсе де, оны "мүлікті зақымдау" немесе "мүлікті жою" ретінде де қарауға болады. Егер өртке салу "үйге заңсыз кіру" құрамына кірсе, онда ол да қарастырылады. Адам өлтіру мақсатымен өрт сөндіру жасалған жағдайда, өлім жазасы да берілуі мүмкін, мысалы, Калифорниядағы Реймонд Ли Ойлер және Техастағы Камерон Тодд Уиллингхемнің ісінде болғандай. 1871 жылы Чикагодағы Ұлы өрттен кейін Америка Құрама Штаттары халықты өрттердің алдын алу жолдары, олардың зиянын азайту және мүмкіндігінше қаза болғандар санын азайту туралы білім беру мақсатында Ұлттық өртке қарсы күрес апталығын өткізе бастады. Өртке қарсы күрес апталығының науқандары грильдеу, микротолқынды пеште және плитада пісіру сияқты қауіпсіз пісіру тәжірибелері туралы түрлі ақпаратты қамтиды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-та өрт сөндіру мәселесіне айрықша мән берілді. Соғысқа қатысу үшін көптеген ер адамдар шетелге кеткендіктен өрт сөндірушілердің жетіспеушілігі байқалды. Орман өрттерін сөндіруге көмектесетін адамдардың саны азайды. Мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Айова штатының Эльдора қаласындағы өрт сөндірушілердің басшысы өздерінің тұрақты құрамы 21 адамнан 9 адамға дейін азайғанын, ал олар зейнеткерлер мен жаңа мүшелерді жұмысқа алып, соғыс кезінде бос қалған орындарды толтырғанын хабарлады. АҚШ ормандарын өртеу әрекеттері аза болғанымен, олардың салдары ауыр болуы мүмкін болғандықтан алаңдаушылық туды. Өрт сөндіруге жасалған әрекеттерге алаңдаушылық тудырғандықтан, өртке қарсы күрес және өрт қауіпсіздігі шараларының символы болған Смоки Бер пайда болды. Smokey Bear персонасының мақсаты өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету болғанымен, ол кездейсоқ өрттерді де қамтитын өртке қарсы күрес туралы хабарды таратуға көмектеседі, олар кейде заң бойынша өрт сөндіру ретінде қарастырылады. Нью-Йоркте өрт сөндіру бес дәрежеде қарастырылады. Бірінші дәрежелі өрт сөндіру – А класындағы қылмыс, ол үшін ғимараттың ішінде адам бар екенін біліп, жарылғыш құрылғыны қолданып, оны өртеу ниеті болуы керек. Нью-Йоркте өрт сөндіруге қатысты қылмыстық айыптамаға 25 жылдан өмір бойына дейінгі мерзімге жаза берілуі мүмкін. Калифорнияда өз мүлкі емес мүлікті өртегені үшін айыпталу – үш жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланатын қылмыс. Өрт сөндіруге қатысты ең ауыр жаза – 10 жылдан өмір бойына бас бостандығынан айыру. Калифорниядағы өрт сөндірудің танымал мысалы – Эсперанса өрті. Реймонд Ли Ойлер 2006 жылы Оңтүстік Калифорниядағы өртке байланысты бес АҚШ Орман шаруашылығы қызметкерінің қазасына кінәлі деп танылды және өлім жазасына кесілді; ол өрт сөндіру үшін мұндай жаза алған алғашқы америкалық азамат болды. Кейбір штаттар, мысалы Калифорния, өртті қасақана емес, абайсызда салған жағдайда "абайсыз өртеу" сияқты жеңіл қылмысты қарастырады. Өрттің себептерін зерттеу өрт тергеуінің пәні болып табылады. Абайсыз өртеудің жақындағы мысалы – 2020 жылы Калифорнияда болған Эль-Дорадо өрті. Бұл өрт жынысты ашу үшін өткізілген кеш кезінде қолданылған, қауіпті пиротехника саналатын түтін бомбасынан туды. Эль-Дорадо өрті 71 күн бойы жанып, 20 құрылысты қиратты және бір өрт сөндірушінің қазасына әкелді, бұл үшін кешті ұйымдастырған жұбайлар кінәлі деп танылды. Эсперанса өртінің салдарынан өрт сөндіруші Чарльз "Чарли" Мортон қаза тапты, ол өртпен күресуге тырысқанда тұтқындалды. Калифорния прокуратурасы отбасы мүшелеріне өрт қауіпсіздігіне қатысты немқұрайлылық танытқандары үшін өрт сөндіру айыптарын қарастырды.

In the United States, the common law elements of arson are often varied in different jurisdictions. For example, the element of "dwelling" is no longer required in most states, and arson occurs by the burning of any real property without consent or with unlawful intent. Arson is prosecuted with attention to degree of severity in the alleged offense. First degree arson generally occurs when people are harmed or killed in the course of the fire, while second degree arson occurs when significant destruction of property occurs. While usually a felony, arson may also be prosecuted as a misdemeanor, "criminal mischief", or "destruction of property." Burglary also occurs, if the arson involved a "breaking and entering". A person may be sentenced to death if arson occurred as a method of homicide, as was the case in California of Raymond Lee Oyler and in Texas of Cameron Todd Willingham. After the Great Chicago Fire in 1871, the United States started a National Fire Prevention Week in order to educate the people on ways to prevent fires, minimize their damages, and hopefully drastically decrease casualties. Fire Prevention Week campaigns includes various information on safe cooking practices pertaining to grilling, microwaving, and cooking on a stove. During World War II arson was a much higher concern in the United States. There was a severe lack of firefighters due to the fact most of the men were overseas to fight the war. There were few men left behind to help combat forest fires. For example, during WW II in Eldora, Iowa a fire chief reported that his regular membership shrank from 21 to 9 men and their fire fighting force recruited retired members and new members to fill the missing positions during the war. Although there were few attempts to burn U. S. forests, it continued to be a big concern due to the potential detrimental effects. This concern for arson attempts led to the rise of Smokey Bear who was the face of fire prevention and fire safety measures. Although the intention of Smokey Bear's persona is to encourage fire safety, Smokey shares a message of fire prevention which includes accidental fires that can sometimes be legally charged as arson. In New York, arson is charged in five degrees. Arson in the first degree is a Class A 1 felony and requires the intent to burn the building with a person inside using an explosive incendiary device. In New York, the criminal charge of arson includes a maximum sentence of 25 years to life. In California, a conviction for arson of property that is not one's own is a felony punishable by up to three years in state prison. Aggravated arson, which carries the most severe punishment for arson, is punishable by 10 years to life in state prison. A well known example of arson which took place in California is the Esperanza Fire. Raymond Lee Oyler was ultimately convicted of murder and sentenced to death for a 2006 fire in southern California that led to the deaths of five U. S. Forest Service firefighters; he was the first U. S. citizen to receive such a conviction and penalty for wildfire arson. Some states, such as California, prosecute the lesser offense of "reckless burning" when the fire is set recklessly as opposed to willfully and maliciously. The study of the causes is the subject of fire investigation. A recent example of a reckless burning offense is the El Dorado fire which took place in 2020 in California. This fire was caused by a gender reveal party which utilized a smoke bomb which is categorized as unsafe pyrotechnics. The El Dorado fire burned over a 71 day period, destroyed 20 structures and resulted in one firefighter fatality, for which the couple hosting the party were charged with involuntary manslaughter. The Esperanza Fire ultimately resulted in the death of firefighter Charles "Charlie" Morton, who became trapped while attempting to fight the fire. The DA of California considered arson charges for the family members as they were deemed negligent with regard to fire safety.

Англия

Британ заңнамасында өртке салу – ғимараттарды өртпен заңсыз жою (патшалық кемежайлардағы өртке салудан басқа) – бұл ортақ құқық бойынша қылмыс еді. Ортақ құқық бойынша жасалған бұл құқық бұзушылық 1971 жылғы Қылмыстық зиян туралы заңның 11(1) тармағымен жойылды. 1971 жылғы заңда жою тәсіліне қатысты ешқандай айырмашылық жоқ, бірақ 1-баптың 3-тармағында егер жою өрт арқылы жасалса, қылмыс өртке салу ретінде қарастырылады; заңның 4-тармағында қылмыс өртке салу ретінде қарастырылған немесе қарастырылмаған жағдайда, 1-бап бойынша айыпты деп танылған жағдайда өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасы көзделген. Гонконгта ортақ құқық бойынша жасалған бұл құқық бұзушылық 1971 жылғы Қылмыстар жарлығының 67-бабымен жойылды (оның VIII бөлігі 1972 жылғы Қылмыстар (өзгерістер) жарлығымен толықтырылды, ол 1971 жылғы ағылшын Қылмыстық зиян туралы заңын көшірді). Ағылшын заңдарымен салыстырғанда, 1972 жылғы жарлықтың 63-бабында өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған, ал жарлықтың 60(3)-бабында егер зиян өрттен туындаса, қылмыс өртке салу ретінде қарастырылуы тиіс деп талап етіледі.

Мьянма

Мьянманың заң жүйесінде өртке салу Мьянма қылмыстық кодексінің 435 және 436-баптарына сәйкес "өртпен келтірілген зиян" ретінде қарастырылады және айыппұл мен бас бостандығынан айыру жазаларымен қудаланады. Бұл заңға соңғы түзетулер 2016 жылдың 1 шілдесінде енгізілді, соның нәтижесінде үйлер мен ғимараттарды өртеуге дейін 20 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы белгіленді. 2021 жылғы Мьянмадағы төңкерістен бастап 2022 жылдың тамызына дейін әскери күштер елде 28 434 үйді өртеді.

Шотландия

Шотландия заң жүйесінде заңмен белгіленген өрт қою қылмысы жоқ, бірақ басқа елдерде өрт қою болып есептелетін әрекеттер үшін айыптауға болатын көптеген қылмыстар бар. Англия және Уэльс заңдарында өрт қою құрамына кіретін оқиғалар, оқиғаның жағдайларына байланысты, қасақана өрт қою, кінәлі және салқымсыз мінез-құлық, вандализм немесе басқа да құқық бұзушылықтар ретінде қарастырылуы мүмкін. Ең ауыр қылмыстар (әсіресе қасақана өрт қою және кінәлі және салқымсыз іс-әрекет) өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын көздейді.

Ирландия

Ирландия өрт қою қылмысын ауырлық деңгейімен емес, қандай мүлік жойылғанына және адамдар зардап шеккен-шекпегеніне қарай ажыратады. Мысалы, ғимаратты өртеу үшін өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылса, ғимарат ішіндегі мүлікті өртеу үшін он төрт жылға дейін жаза беріледі. Ирландия тарихындағы белгілі бір өртке салу оқиғасы – Wildgoose Lodge өртеуі, оның салдарынан 18 адам тұтқындалып, сотталып, атылды, олардың көпшілігі кінәсіз еді. Соңғы кезде, 2023 жылғы Дублин қаласындағы тәртіпсіздіктерде өрт қою оқиғалары болды, мұндай әрекеттердің көпшілігі көліктерге бағытталған.

Белгілі өрт сөндірушілер

Герострат, б.з.д. 356 жылы Артемида ғибадатханасын өртеп жіберді деген айыппен сотталған. Зейд ибн Мұса әл-Қазим 815 және 816 жылдары Аббасидтердің қолдаушыларына қарсы жасалған қырғынмен ерекшеленді, ол Аббасидтер отбасының мүшелеріне немесе олардың ізбасарларына тиесілі көптеген үйлерді өртеп жібергендігі үшін "От Зейді" (Зейд әл-Нар) деген лақап атқа ие болды. Мюрроу О'Брайен, Инчикиннің 1-ші графы, ирланд ақсұлуы және әскері, Кашелді тонаудағы рөлімен және Кромвельдік Ирландияны басып алу кезіндегі басқа да қатыгездіктермен танымал, оны "Муркад на дТоитан" ("Мюрроу Жанушы") деп атады. Маргарет Кларк 1680 жылы Лондонда үйін өртеп жіберді. Дэвид Берковиц, американдық серийлі кісі өлтіруші, сонымен қатар 1970 жылдардағы Нью-Йорктегі көптеген анықталмаған өртке қатысты болды. Питер Динсдейл 11 өртке қатысқанын мойындады және 26 адам өлтіруде кінәлі екенін мойындады. Өрттер 1972 жылдан 1979 жылға дейін болды. Джон Леонард Орр, Глендейл (Калифорния штаты) өрт сөндіру бөлімінің өртке қарсы инспекторы, 1984 жылдан 1991 жылға дейін Лос-Анджелесте 2000-нан астам өртке себепкер болды. Хулио Гонсалес, 1990 жылы "Бақытты жер" өртіне кінәлі, нәтижесінде 87 адам қаза тапты, бұл оның бұрынғы қатынына кек қайтару ниетімен жасалған болуы мүмкін. Пол Кеннет Келлер 1992 және 1993 жылдары 107-ден астам өртке қатысқаны үшін сотталды. Джон Магно және басқалары 2001 жылы "Вудбайн" құрылыс материалдары дүкенінде болған өртке жауапты болды. Томас Свитт Вашингтон қаласы мен оның айналасында 350-ден астам өрт шығарды, олардың көпшілігі 2003 және 2004 жылдары болды. Реймонд Ли Ойлер 2006 жылы 41 000 акр жерді өртеп жіберген Эсперанса өртіне себепкер болды. Бенджамин Кристенсен, Пенсильвания штатынан келген ерікті өрт сөндіруші, 2007-2008 жылдары жеті өртке себепкер болды.