Кіріспе
Текстологияда палимпсест (/p/æ/l/ɪ/m/p/s/ɛ/s/t/) – мәтіні басқа құжат ретінде қайта пайдалану үшін жойылып немесе жуылып кеткен, түрленген немесе кітаптан алынған қолжазба беті. Пергамент қой, бұзау немесе ешкі терісінен жасалатын, қымбат және қол жеткізу қиын болғандықтан, үнемдеу үшін бір бетке жазылған бұрынғы мәтін сыпырып тасталып, қайта қолданылған. Күнделікті тілде палимпсест термині сәулет, археология және геоморфология салаларында бір мақсатта жасалып, кейін басқа мақсатта қолданылған заттарды білдіру үшін де қолданылады; мысалы, артқы жағы қайта өрнектелген монументалды мыс.
In textual studies, a palimpsest ('/p//æ//l//ɪ//m//p//s//ɛ//s//t/) is a manuscript page, either from a scroll or a book, from which the text has been scraped or washed off in preparation for reuse in the form of another document. Parchment was made of lamb, calf, or kid skin and was expensive and not readily available, so, in the interest of economy, a page was often re used by scraping off the previous writing. In colloquial usage, the term palimpsest is also used in architecture, archaeology and geomorphology to denote an object made or worked upon for one purpose and later reused for another; for example, a monumental brass the reverse blank side of which has been re engraved.
Этимология
Палимпсест сөзі көне грек тілінен шыққан, ол процесс сипаттайтын күрделі сөз: "Түпкі жазу сызылып, жуылып, беті тегістеліп, сақталған материалға жаңа әдеби материал жазылған". Ежелгі гректер стилуспен балауыз жабылған тақташаларға жазып, балауызды тегістеу арқылы жазуды өшіріп, қайта жазатын. Бұл тәжірибені ежелгі римдіктер де қабылдады, олар қайта пайдалануға болатын балауыз жабылған тақташаларға жазды; Цицеронның палимпсест терминін қолдануы осындай әдет болғанын көрсетеді.
Даму
Жануар терісінен жасалған пергамент қағаз бен папирустан әлдеқайда төзімді болғандықтан, қазіргі ғалымдарға белгілі палимпсестердің көпшілігі пергаменттен жасалған, ол 6-шы ғасырдан кейін Батыс Еуропада кең таралды. Папирус жиі қолданылатын жерлерде, жазу құралын қайта пайдалану сирек кездесетін, себебі папирус қымбат пергаментке қарағанда арзан және тез тозатын материал болатын. Кейбір папирус палимпсестер сақталған, ал римдіктер осы папирусты жуу әдетіне сіңіп кеткен. Суетонийдің айтуынша, Август "үлкен құлшыныспен трагедияны бастағанмен, стильіне көңілі толмағандықтан, оны түгелдей жойды; достары оған: "Сенің Аякс не істеп жатыр?" деді, ол: "Менің Аяксым сумен кездесті" деп жауап берді" (Август, 85). Сондай-ақ, болашақ император Марк Аврелийдің досы және ұстазы Фронтоға жазған хатына қараңыз (ad M. Caesarem, 4.5), онда ол өзінің жазбаларына қанағаттанбағандықтан, "оны суға (лимфа) немесе отқа (Вулкан) арнаймын" деп әжуалайды, яғни жазғанын өшіріп тастайды немесе өртейді. Пергамент немесе тонша қағаздағы жазуды сүт пен қарабидай қабығымен жуатын еді. Уақыт өте келе, бұрынғы жазудың көлеңкелі іздері қайтадан көріне бастап, ғалымдарға мәтінді (scriptio inferior, "астыңғы жазу" деп аталады) ажыратуға және оны түсінуге мүмкіндік беретін. Кейінгі орта ғасырларда тонша қағаздың беті көбінесе ұнтақталған пемзамен сырғытылып, жазуды қайта келтірмейтіндей жойды; сондықтан ең құнды палимпсестер ерте орта ғасырларда қайта жазылғандары болып табылады. Орта ғасырлық кодекстер "жинақтар" түрінде құрастырылады, олар бүктеліп (фолио, "жапырақ, бет" латын тіліндегі folium сөзінің аблатив жағдайы), газет сияқты бір-біріне жиналып, бүктелу жерінен тігіледі. Дайындалған пергамент парақтары бастапқы орталық бүктелуін сақтап, әдетте жартысына бөлінетін, нәтижесінде бастапқы фолиодан кварто том жасалып, үстіне жазылған мәтін өшірілген мәтінге перпендикуляр бағытта жүретін.
Қазіргі заманғы шифрлау
ХХ ғасырдың техникасы жоғалған мәтіндерді оқуға көмектеспей тұрып, көзбен оқылатын нашар сақталған іздер болды. 19 ғасырдағы ғалымдар палимпсесттерді оқу үшін кейде өте зиянды химиялық әдістерді қолданды, мысалы, дубаның тұндырмасын немесе кейінірек аммоний бисульфатын пайдаланды. Палимпсесттерді оқудың қазіргі заманғы ультракүлгін сәуле және фотосурет әдістері бұрынғысына қарағанда аз зиянды. Жаңа цифрлық суреттер ғалымдарға оқылымсыз палимпсесттерді түсінуге көмектеседі. Әртүрлі жарық спектрінде түсірілген суреттер, "көп спектрлі түсіру" деп аталатын техника, қалыпты жарықта көзбен оқу қиын пергаменттегі әлсіз сыяның контрастын арттырады. Мысалы, Рочестер Технологиялық институты мен Джонс Хопкинс университетінің зерттеушілері жүргізген көп спектрлі бейнелеу Архимед палимпсестінің жасырылған мәтінінің көп бөлігін (шамамен 80% астам) қалпына келтірді. Палимпсест қазір Уолтерс өнер мұражайында сақтаулы, онда жоба қалған мәтінді табуға бағытталған, оның бір бөлігі суретпен боялған белгілермен жасырылған. Сыядағы темірді анықтауға мүмкіндік беретін рентгендік флуоресценциялық бейнелеу, бояу арқылы оқудың ең табысты әдістерінің бірі болып табылады. Қазіргі уақытта АҚШ және Еуропадан келген ғалымдар мен зерттеушілер тобы Архимед палимпсестіне арналған спектрлік бейнелеу әдістерін пайдаланып, Мысырдың Синай түбегіндегі Әулие Екатерина монастырының кітапханасындағы жүзден астам палимпсестті зерттейді.
Қайтару
Кейбір көне еңбектер тек палимпсест түрінде сақталған. Мәдени тұйықтан өтетін мәтіндердің таралуына ең толық шолуды Лейтон Д. Рейнольдс (редактор), «Тексттер мен тарату: Латын классикасына шолу» еңбегінде табуға болады, онда тек палимпсест ретінде ғана сақталған мәтіндерді санауға болады, сондай-ақ оның мәтіндік таратуға арналған жалпы кіріспесі, «Жазушылар мен ғалымдар: Грек және латын әдебиетінің таралуына нұсқаулық» (Н. Г. Уилсонмен бірлесіп). Велум қолжазбаларын материалдың жетіспеуі немесе оның жоғары құны себепті көбінесе қасақана қайта жазып жатқан. Грек қолжазбаларының жағдайында, ескі кодекстерді материалдық тұрғыдан қолдану соншалықты кең таралған еді, 691 жылғы Синод шешімімен Киелі кітаптардың немесе шіркеу әулиелерінің қолжазбаларын, ақаулы немесе зақымдалған томдарды қоспағанда, жоюға тыйым салынды. Бұл шешім, діни емес қолжазбалар үшін пергаментті табуға қатысты талаптарды күшейтті. Қағаз өндірісінің енгізілуімен велум саудасының төмендеуі материалды қайта пайдалануға деген қысымды арттырып, оның тапшылығын күшейтті. Ең көп қайта жазылатын мәтіндерге ескірген заңдық және діни мәтіндер жатты, кейде олар тарихшылар үшін үлкен қызығушылық тудыратын. Иеронимнің «Вулгата» аудармасының пайда болуымен ерте латын тіліндегі Киелі кітап аудармалары ескірді. Мәтіндер шетел тілдерінде немесе уақыт өте келе оқылмайтын, беймәлім жазулармен жазылған болуы мүмкін. Кодекстердің өзі бұрын зақымдалған немесе толық емес болуы мүмкін. Әрекетшіл мәтіндерді сақтау қауіпті болды – мұндай мәтіндерді жоюға саяси және діни себептер жетерлік болды, ал материалды қайта пайдалану кітаптарды жағып жіберуден гөрі аз шығынды тудырды. Батыс Рим империясының құлауынан кейінгі кезеңде алғашқы ғасырлардағы үлкен квартолардың кең ауқымда жойылғанымен, Каролингтік қайта жаралу кезінде жаңа мәтіндер қажет болғандықтан палимпсестер де жасалды. Латын тіліндегі ең құнды палимпсестер 7-9 ғасырлардағы алғашқы үлкен фолиолардан қайта жасалған кодекстерде кездеседі. Көрініп тұрғанындай, палимпсесттің түпнұсқа мәтінінде ешбір толық еңбек кездеспейді, бірақ көптеген еңбектердің бөліктері бір томды құрау үшін пайдаланылды. Архимед палимпсесті (төменде қараңыз) осы ереженің ерекшелігі деп санауға болады. Орта ғасырлық жазушылар, әдетте, қолдарына түскен кез келген ескі кітаптардан материалды таңдап алмайтын.