Кіріспе

1929 жылы шыққан советтік үнсіз деректі фильм – «Киноаппаратты адам» (Человек с киноаппаратом) – 1929 жылы түсірілген эксперименталды советтік үнсіз деректі фильм. Режиссері – Дзига Вертов, операторы – оның інісі Михаил Кауфман, монтаждаушысы – Вертовтың әйелі Елизавета Свилова. Кауфман фильмде сол аттас «Киноаппаратты адам» рөлінде де ойнайды. Вертовтың All Ukrainian Photo Cinema Administration (VUFKU) киностудиясы түсірген көркем фильмі 1920 жылдардың соңындағы Мәскеу, Киев және Одесса қалаларының өмірін бейнелейді. Фильмде актерлер жоқ. Күн шығысынан күн батуға дейін совет азаматтары жұмыс істеп, демалып, қазіргі заманның техникалық құралдарымен байланыста болады. Фильмде «тұлғалар» бар десек, олар – атаудағы операторлар, фильмнің монтаждаушысы және фильмде көрсетілген, ашылған жаңа Совет Одағы. «Киноаппаратты адам» Вертовтың жаңаша ойлап тапқан, қолданған немесе дамытқан кинематографиялық тәсілдерімен әйгілі: бірнеше экспозиция, жылдам және баяу қозғалыс, тұрып қалу кадрлары, монтаждық тізімдер, секірулер, бөлінген экрандар, бұрыштардың өзгеруі, ең жақын кадрлар, іздеу кадрлары, кері кадрлар, тоқтату анимациясы және өзін-өзі көрсететін визуализациялар (бір сәтте бөлінген экранды іздеу кадры пайда болады, онда екі жағы да қарама-қарсы бұрыштарда). Фильм алғашқы көрсетілімінде көпке ұнамады, себебі оның жылдам монтажы, өзін-өзі көрсететін тәсілі және мазмұннан гөрі формаға баса назар аударуы сынға түсті. Бірақ 2012 жылы Британдық кино институтының Sight & Sound сауалнамасында киносыншылар оны барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің 8-і деп таныды, ал 2022 жылғы сауалнамада 9-шы орын алды. 2014 жылы сол журналда ол барлық уақыттағы ең жақсы деректі фильм деп аталды. Ұлттық Олександр Довженко кино орталығы 2021 жылы украин киносы тарихындағы 100 ең жақсы фильмнің тізімінде үшінші орын берді. 2015 жылы фильмтің толық нұсқасының жалғыз 35 мм таспасы қалпына келтірілді. Реставрация жұмыстарын Амстердамдағы EYE кино институты және Lobster Films компаниясы бірлесіп жүргізді. Фильм авторлық құқығынан бос болғанымен, қалпына келтірілген нұсқасы Blu-ray дискісінде шығару үшін Flicker Alley компаниясына лицензияланды.

Шолу

Фильм алты жеке бөлімге бөлінген, әрқайсысы бастапқыда басылған фильм орамасына сәйкес келеді. Әр бөлім экранда төмен қарай құлайтын санмен басталады. Фильмде суперпозиция, баяу және жылдам ойнату, жылдам монтаж және монтаж сияқты көптеген монтаждау техникалары қолданылады. Фильмнің стилі авангардтық, ал тақырыптары кең ауқымды. Фильмде түсірілім камерасымен жүретін адам (Михаил Кауфман, Вертовтың інісі) әртүрлі кадрларды түсіру үшін әртүрлі орындарға саяхаттайды. Ол суретшілік кадрларда көрінеді, мысалы, камерашының екінші, таулы камераның үстіне камерасын орнатуы және камерашының сыра стаканының ішіндегі суреті. Жалпы кадрларға жұмыс істеп жатқан жұмысшылар, спорттық жарыстар, үйлену және ажырасу рәсімдері, босанған әйел және қабірге қойылған адамдар кіреді. Фильмнің көп бөлігі әртүрлі экономикалық жағдайлардағы адамдардың қалалық ортада өмір сүруіне арналған. Кейде фильмнің редакторы (Свилова) фильмнің жолақтарымен және монтаждау құралдарымен жұмыс істейтіні көрсетіледі. Фильмде актерлер жоқ деп мәлімдегенімен, бірнеше сахналар қойылған. Бұл камерашының кейбір әрекеттерін, әйелдің киінуін және шахмат фигураларының тақтаның ортасына жиналуын қамтиды (фигуралар сыртқа қарай кеңейіп, орнына тұру үшін кері тігілген). Тоқтату анимациясы бірнеше кадрларда қолданылады, соның ішінде үш аяқты штативте тұрған, механикалық бөліктерін көрсетіп, содан кейін экраннан шығып кететін басқарылмайтын камера.

Стильдік аспектілері

Марксистік идеология шеңберінде жұмыс істейтін Вертов, советтік әлемдегі қалыптасқан идеалдарға сын ретінде қызмет ететін болашақ қала құруға ұмтылды. Бұл жасалма қаланың мақсаты – шындық арқылы советтік азаматты ояту және түсіністік пен іс-қимылға жеткізу еді. Киноның эстетикасы электрлендіру, индустрияландыру және жұмысшылардың қажырлы еңбек арқылы жеткен жетістіктерін бейнелеуде жарқырап көзге түсті. Бұл фильм өнерге тұжырымдық және практикалық тұрғыдан сын бағасын беру арқылы, өнеркәсіптік өмір мен технологияны фильмнің маңызды тақырыптары ретінде енгізу және жаңа монтаж әдістерін қолдану тұрғысынан модернистік ойлармен үйлеседі. Осы әдістерді пайдалану арқылы суретші қала өмірін заманауи көзқараспен бейнелейді. Кейбір адамдар, жылдам монтаж, машиналардың жақын кадрлары, дүкен терезелері, тіпті теріскеш пернетақтасының кадрлары сияқты көптеген визуалды идеялар Вальтер Руттманның «Берлин: Ұлы қаланың симфониясы» (1927) фильмінен алынғанын дұрыс емес айтты. Бұл фильм «Камерасы бар адам» фильмінен екі жыл бұрын жарық көргенімен, Вертов 1929 жылы неміс баспасөзіне жазғандай, ол бұл әдістер мен бейнелерді бұрынғы он жылдағы «Кино-правда» жаңалықтары мен деректі фильмдерінде дамытып, қолданған, бәрі де «Берлиннен» бұрын жасалған. Вертовтың кинодағы новаторлық тұжырымдары Руттман және басқалардың, соның ішінде жазушы, аудармашы, режиссер және сыншы Лю Наоудың (1905–1940) абстрактілі фильмдеріне әсер етті. Оның «Камерасы бар адам» (1933) фильмі Вертовтың «Камерасы бар адам» фильміне айқын құрмет көрсетеді. «Камерасы бар адам» фильміндегі екі рет экспозиция және сырттан көрінбейтін камералар оны сызықтық фильм емес, сюрреалистік монтаж ретінде көрсетті. Фильмдегі көптеген сахналарда адамдар бейнеленген, олардың мөлшері өзгереді немесе басқа заттардың астында пайда болады (қос экспозиция). Осы себепті фильм қарқынды дамып өтеді. Сахналар мен жақын кадрлар сөзбен толыққандай жеткізе алмайтын эмоциялық сезімдерді бейнелейді. Фильмде «актерлер» мен «декорациялар» болмауы күнделікті әлемге ерекше көзқарас ұсынады; атау картасында айтылғандай, бұл – «театр мен әдебиет тілінен» бөлінген жаңа кинематографиялық тілді құруға бағытталған.

Өндіріс

Бұл фильм шамамен 3 жылдың ішінде түсірілді. Мәскеу, Киев, Харьков және Одесса қалалары түсірілім алаңдары болды.

Бастапқы

"Кинокамералы адам" әрқашан жоғары бағаланған туынды болған жоқ. Фильм сахналық қойылымдары мен радикалды эксперименттері үшін сынға ұшырады, мүмкін режиссердің көркем фильмдерді жаңа "халықтың құмарлығы" деп жиі сынауының салдарынан. Вертовтың совет замандастары фильмнің мазмұннан гөрі формаға басымдық бергенін сынады, тіпті Сергей Эйзенштейн оны "мағынасыз камераның бұзақылығы" деп қысым жасады. Бұл туынды Батыста да көбінесе елеусіз қалды. Документальды фильмдерді жасаушы Пол Рота Британияда Вертовты "көбінесе әзіл ретінде қарастырған. Осы кесулер, бір камераның екінші камераны түсіруі – бәрі алдау, біз оған мән бермедік" деді. Фильмнің монтаждау темпі – 1929 жылғы стандартты көркем фильмге қарағанда төрт есе жылдам, шамамен 1775 жеке кадр – кейбір көрермендерді, соның ішінде The New York Times сыншысы Мордаунт Холлды да мазалады: "Продюсер Дзига Вертов адам көзінің назарын ұстап тұратын нәрсені белгілі бір уақытқа тоқтатып қарайтынын ескермейді".

Қайта бағалау

Көптеген адамдар "Кинокамералы адам" фильмін жасалған ең ұлы фильмдердің бірі деп есептейді, ол 2022 жылғы Sight & Sound сауалнамасында әлемдегі ең жақсы фильмдер тізімінде 9-шы орынды иеленді. 2009 жылы Роджер Эберт былай деп жазды: "Ол киноның мүмкіндік берген таңғажайып сыйының анық және поэтикалық бейнесін көрсетті – біз көретін нәрсені ұйымдастыру, оған рет пен ырғақ қою, тіл беру және одан жоғары көтерілу." Ұлттық Олександр Довженко атындағы кино орталығы 2021 жылы оны украин киносы тарихындағы 100 ең жақсы фильмнің тізімінде үшінші орынға қойды.

Талдау

"Кинокамералы адам" оптимистік туынды ретінде қарастырылған. Джонатан Ромни оны "киноның шексіз мүмкіндіктерін тойлайтын шаттандыратын манифест" деп атады. The Guardian газетінен Питер Брэдшоу бұл туынды "жаңа медиумның мүмкіндіктеріне зор қуанышпен қарастырады, идеяларға толы, энергиямен қаныққан: ол "Un Chien Andalou" туындысын еске түсіреді, Вигоның "À propos de Nice" және жалпы Жаңа толқынды, тіпті Рифеншталдың "Олимпиада" фильмін болжайды" деп жазды.