Кіріспе

Персей сандық кітапханасы – 1987 жылы Грегори Крейн құрған және Тюфтс университетінің классикалық зерттеулер кафедрасы қолдауымен жұмыс істейтін, тегін қолжетімді сандық кітапхана. Цифрлық кітапханалардың алғашқы үлгілерінің бірі болып табылатын оның өзіндік миссиясы – адамзаттың толық тарихын барлығына қолжетімді ету. Алғашқыда ежелгі грек-римдік әлемге бағытталған, қазірде араб, герман тілдеріндегі әдебиеттер, ағылшын Ренессансының туындылары, 19 ғасырғы американдық құжаттар, латын тіліндегі итальян поэзиясы және басқа да материалдарды ұсынады. Сондай-ақ, бірнеше қосымша жобалар мен халықаралық ынтымақтастыққа негіз салды. Ағымдағы нұсқасы, Персей 4.0, Персей Хоппер деп те аталады және Чикаго университетімен бірлесіп жұмыс істейді.

Мақсаты

Perseus Digital Library адамзат тарихының материалдарына әркімнің қол жеткізуі үшін құрылды, кітапхананың бас редакторы Грегори Крейн: «Адамзаттың мәдени мұрасына қол жеткізу – құқық, емес артықшылық» деп мәлімдеді.

Ашық код

Бұл ең алдымен Perseus Digital Library тек ғалымдарға ғана емес, барлық адамдарға қолжетімді болуға тырысады дегенді білдіреді. Осыны көрсете отырып, кітапхана ашық кодты қолдайды және өзінің кодын SourceForge платформасында жариялаған. Веб-сайт Java тілінде жазылған, XML және JPEG сияқты тұрақты форматтарды пайдаланады және грек, латын және араб әліпбилерін толық қолдайды. Ол пайдаланушыларға жалпыға ортақ иеліктегі барлық материалдарды, сондай-ақ олардың пайдалану шарттарын көрсететін Creative Commons лицензиялық ақпаратын жүктеуге мүмкіндік береді. Автоматты жүктеуге рұқсат берілмегенімен, зияткерлік меншік құқықтарына қорғалатын материалдарды сақтау үшін кітапхана жұртшылыққа жүктеу жинақтарын ұсынады. Perseus Digital Library басқа жобалар бекіткен стандарттар жиынтығын да сақтайды. Ол XML белгілеу үшін Мәтіндік кодтау бастамасының (Text Encoding Initiative) нормаларын сақтайды. Сол сияқты, кітапхана классикалық грек және латын корпусына цитаталар жасау үшін Canonical Text Services (CTS) протоколын қолданды. Осы принципке сәйкес, Perseus авторлық құқығы жоқ мәтіндерді, негізгі мәтіндерде болсын, немесе олардың аудармалары мен түсіндірмелерінде болсын пайдалануды қалайды. Осы себептерге байланысты, кітапханадағы мәтіндер 19-шы және 20-шы ғасырдың басына дейін жазылған болуы керек, және олар жеке-жеке көрсетілуі үшін кітаптарға, тарауларға және бөлімдерге бөлінуі тиіс. Сондықтан, осы аудармалар мен түсіндірмелер қазіргі зерттеулерге қарағанда көнеріп қалған болуы мүмкін, бұл ежелгі мәтіндердің қазіргі кезде канондық деп танылған көптеген нұсқалары 20-шы ғасырда құралып, бөлінген кезде қиындық тудыруы мүмкін. Дегенмен, Perseus сирек кездесетін және басылымнан шыққан материалдарды қолжетімді етуге тырысады, ал кейбір мәтіндер үшін веб-сайтта табылған материал – жалғыз өндірілген материал болып табылады, бұл оны ғалымдар үшін ерекше құнды етеді. Кейбір мазмұн интеллектуалдық меншік лицензиялық келісімдерімен шектеледі. Бұл әсіресе мұражайлармен серіктестік нәтижесінде алынған артефакттардың суреттеріне қатысты.

Тарих

Персей кітапханасы – құрылған алғашқы цифрлық кітапханалардың бірі. Ол осы саладағы пионер және басқа да ұқсас бастамалардың үлгісі ретінде кеңінен танылған. Персей кітапханасы алғаш рет Грегори Крейн жасаған Ежелгі грек материалдарын толық мәтінмен іздеу құралынан, Thesaurus Linguae Graecae-нің бір бөлімі ретінде пайда болды. Кітапхананың мақсаты – академиялық саладан тысқары білімге кең қол жеткізуді қамтамасыз ету; миссиялық мәлімдемесінде айтылғандай, "тілдік немесе мәдени ортасына қарамастан, әрбір адамға мүмкіндігінше интеллектуалды тұрғыдан қол жетімді, адамзаттың толық жазбасын жасау". Жоспарлау кезеңі 1985-1988 жылдары өтті, ал 1987 жылы Анненберг CPB жобасының қаржысы арқасында Персей жобасын дамытуға мүмкіндік берген Ежелгі грек жинағының дамуы басталды. Perseus 1.0, немесе HyperCard Perseus – 1992 жылы Йель университеті шығарған, Macintosh үшін Apple HyperCard қолданған CD-ROM. Практикалық себептерге байланысты ол тек ежелгі грек материалдарымен шектелген және ағылшын тіліне аудармасы мен түсіндірмесі бар тоғыз маңызды грек авторларының мәтіндерін қамтыды. Жинақ гиперсілтеме технологиясымен және артефактілердің суреттері, атлас, тарихи уақыт сызығы және орындар, тұлғалар мен терминология энциклопедиясы сияқты контексттік материалдарды пайдалану арқылы толықтырылды. Бұл материалға академиялық емес пайдаланушылардың қол жеткізуіне көмектесу мақсатында жасалған. Дегенмен, Персей 1.0 "пайдаланудың қиындығы және ерекше мазмұны, мамандандырылған және жетілмегендігі" үшін сынға ұшырады. Бұған қоса, бұл нағыз цифрлық кітапхана емес, керісінше, әртүрлі қосымша ақпаратпен бірге жарияланған негізгі оқулықтардың CD-ROM-ы болды. 1996 жылы Perseus 2.0 түрінде CD-ROM-ның екінші нұсқасы пайда болды, ол негізінен суреттер жинағын кеңейтті. Ол 2000 жылы платформаға тәуелсіз нұсқасы шыққанға дейін Macintosh компьютерлерімен шектелді. Аппараттық шектеулер шығындарды арттырып, жобалардың ауқымын шектеді, нәтижесінде Персей CD-ROM нұсқалары тек грек материалдарын қамтыды. Оның үстіне, олар өте қымбат болды: бағасы минималды пайда табуға бағытталғанмен, CD-лер құрамына кіретін материалдың көлеміне байланысты 150-350 доллар тұрады және тек Солтүстік Америкада ғана шығарылды, бұл әлемдік қолжетімділікті қатты шектеді. 1993 жылы Тафтс университетіне көшкеннен кейін Персей кітапханасы 1995 жылы Perl тілінде жазылған веб-сайт нұсқасына ауысты. Осы жаңа интерфейс арқасында Perseus Online кең аудиторияға қол жеткізе алды. Алайда, Персей әлі де CD-ROM компаниясымен жасалған авторлық құқықтар туралы келісімдерге байланысты болды, бұл материалды қайта пайдалануды шектеді. Perseus 2.0 Online 1997 жылы жинақты кеңейтіп, римдік материалдарды, сондай-ақ Шекспир мен Марлоудың Ренессанс дәуіріндегі мәтіндерін қосты. Бұл нұсқада веб-сайтта іздеу жолағы, сондай-ақ Геракл және Олимпиада ойындары туралы ақпарат беретін мақалалар енгізілді, олар сәтті болды. 1999 жылы Цифрлық кітапхана бастамасының 2-ші кезеңінен алынған грант Персейге гуманитарлық ғылымдардың басқа салаларына кеңіреюге және Лондон тарихы мен Америка Азамат соғысына арналған жинақтарды құруға мүмкіндік берді. Perseus 3.0 2000 жылы тікелей веб-сайтта жарияланды. Бұл нұсқа веб-сайтты кеңейтіп, жаңа жинақтар қосты, бірақ материалға сілтемелерді тұрақты және дәйекті етуге қатысты кейбір мәселелер туды. Perseus-тің қазіргі нұсқасы, Perseus 4.0, сондай-ақ Perseus Hopper деп аталады, 2005 жылы жарық көрді, ал Perseus 3.0 оның қатар өмір сүрді және баяу жоғалып, 2009 жылы тоқтатылды. Бұл жолы сайт Java тілінде, ашық кодты Hopper тілінде және TEI стандартына сәйкес XML форматында жазылды. Бұл өзгеріс Персейге авторлық құқықтармен байланысты емес, өзінің XML кодталған мәтіндерін жасауға мүмкіндік берді. Грек, латын және ағылшын тілдеріндегі жинақтар 2006 жылы Creative Commons лицензиясы бойынша жарияланды. Ал бастапқы код 2007 жылы жарық көрді. Perseus қазіргі уақытта басқа жобаларға бөлінді: Scaife Viewer, бұл Perseus 5.0 жұмысының бірінші кезеңі, Perseus Catalog, ол Персей кітапханасында орналастырылмаған цифрлық басылымдарға сілтемелер ұсынады, Perseids жобасы, тілдерді меңгеруді ынталандыру, құжаттармен жұмыс істеуді жеңілдету және зерттеулерді қолдау арқылы классикалық ғылымға қол жеткізуді мақсат етеді, және соңғы уақытта Beyond Translation жобасы, бұл Scaife Viewer-ді Perseus 4.0-тың жаңа нұсқаларымен және қызметтерімен біріктіруді мақсат етеді. Сонымен қатар, кітапхана Лейпциг университетімен халықаралық деңгейде ынтымақтастық жасап келеді, оның нәтижесінде бірнеше жоба пайда болды, мысалы, классикалық филология үшін Ежелгі грек және латын тәуелділік ағаштары банкі, фрагментарлық мәтіндерге бағытталған Лейпциг ашық фрагментарлық мәтіндер сериясы (LOFTS), Ашық грек және латын жобасы және Ашық парсы жобасы.

Жинақтар

Perseus Digital Library-де әр түрлі тақырыптарға қатысты гуманитарлық ғылымдар бойынша онлайн жинақтар бар. Негізгі жинақ ежелгі Грекия мен ежелгі Римнің классикалық материалдарына бағытталған және олардың каноникалық әдеби мәтін мәртебесіне сайланған ежелгі грек және латын тілдерінде жазылған көптеген мәтіндерді қамтиды. Бұл толықтық және өкілдік деңгейі басқа ешқандай цифрлық кітапханада жоқ. Алайда, дәстүрлі түрде зерттелмеген материалдар өкілдіктің жоқтығынан одан әрі құнсызданады. Кітапханада тек негізгі оқулар ғана емес, мұражайлармен серіктестік арқасында монеталардың, мүсіндердің, вазалардың суреттерін, сондай-ақ асыл тастар, ғимараттар мен археологиялық ескерткіштердің суреттерін, артефакттардың контексі мен қазіргі орналасқан жері туралы ақпаратты қамтитын артефакттар жинағы құрылды. Сондай-ақ, кітапханада авторлық құқығы бұзылмаған түсіндірмелер мен аудармалар да бар. Бірақ авторлық құқықтан босату үшін мәтіндер жеткілікті ескі болуы керек, сондықтан классикалық ғалымдар Персей ұсынған түсіндірмелер мен аудармаларды олардың ескілігі мен жиі зерттелетін мәтіндер үшін жақында жарық көрген басылымдардың болуына байланысты академиялық мақсатта қолдануға болмайды деп санайды. Классикалық бөлім веб-сайттың ең толық және қалыптасқан бөлігі болғанымен, Perseus Digital Library осы жинақпен шектелмейді және өзінің барлық тарихы бойында басқа білім салаларына тарады. Қазіргі ағылшын әдебиетінің алғашқы кезеңіне қатысты материалдар да қолжетімді, олар бұрын Perseus Garner деп аталған. Олар Англиядағы алғашқы заманауи кезеңдегі негізгі материалдардың әртүрлі жинағынан, сондай-ақ XIX және XX ғасырдың басындағы таңдалған екіншілік материалдардан тұрады, олар Кристофер Марлоудың шығармаларын, Глобус Шекспирді, New Variorum Shakespeare Series томдарын, Рафаэль Холиншедтің жылнамаларын, Ричард Хаклюйттің саяхаттарын және Генри Пичэм мен Томас Уилсонның риторикалық еңбектерін қамтиды. Сонымен қатар, бірнеше анықтамалық еңбектер, оның ішінде сөздіктер мен терминологиялық сөздіктер де бар. Алайда, бұл мәтіндер жинағы оның іріктеуі үшін сынға ұшырады және теңдестірілмеген және толық емес деп сипатталды, ал кірмеген мәтіндер олардың болмауынан құнсызданады. American Memory-ден алынған, АҚШ мәдени мұрасына қатысты Конгресс кітапханасының архивтік жинақтарының электрондық нұсқаларын қамтитын жазбалар 19 ғасырдағы АҚШ тарихы туралы жинақ құру үшін жиналды. Бұл үшінші тараптың жинағы Америка Азамат соғысына қатысты материалдармен толықтырылды. Бұл қосалқы жинақ, сондай-ақ латын тіліндегі гуманистік және Ренессанс кезеңінің итальян поэзиясы және Richmond Times Dispatch материалдары, олардың тақырыбының тарлығына байланысты толық деп есептеледі. Perseus германиялық халықтарды зерттеуге қатысты көптеген құжаттарды, мысалы, Beowulf және аудармаларымен бірге көне норвег тіліндегі сағаларды қамтиды. Бұл бөлімнің жақсы екендігі айтылады, өйткені бұл зерттеу саласы басқаларына қарағанда нашар зерттелген. Соңында, Perseus Digital Library араб тіліндегі материалдарды қамтиды, бірақ оның таңдауы Құран мен сөздіктермен шектелген. Кітапханада бұрын Лондон тарихының Боллс жинағы орналасқан, ол тақырып бойынша біртекті, бірақ мазмұны бойынша әртүрлі, Лондон карталарын, тиісті мәтіндерді және қаланың тарихи және қазіргі заманғы суреттерін біріктіретін арнайы жинақтың цифрлық көшірмесі. Жинақ Тафтс цифрлық кітапханасына көшірілді. Дюк дерекқорының құжаттамалық папирустары және сайтта (Perseus) болған Тафт тарихы туралы да осыны айтуға болады. Персейде механика тарихы туралы бөлім де болған.

Технологияны пайдалану

Персей кітапханасы Цифрлық гуманитарлық ғылымның мақсатын ұстанады, яғни классикалық зерттеулерді одан әрі дамыту және материалды түсіну үшін қазіргі заманғы технологияны пайдалану. Осы мақсатта, ол мәтіндерді байыту үшін түрлі құралдарды қолданады. Мұның бір жолы – мәтіндерді қосымша материалдармен автоматты түрде байланыстыру. Негізгі мәтін, оның әртүрлі нұсқалары, аудармалары мен түсіндірмелері арасында өзара сілтемелер бар. Пайдаланушылар мәтінде аталған орындардың карталарын, сондай-ақ тарихи уақыт жолағын таба алады. Іздеу құралдары оқырмандарға мәтінді авторы бойынша немесе нақты лемманың немесе сөздің болуына қарай іздеуге мүмкіндік береді. Персей мәтіндерін TEI стандартына сәйкес таңбалау тілі арқылы жетілдірді, бұл әр сөзді сөздікке, «Морфеус» деп аталатын морфологиялық талдау құралына, сөздің жиілігін анықтау құралына және сол сөз қолданылған басқа мәтіндерге байланыстыруға мүмкіндік береді. Автоматты түрде жасалатындықтан, кітапхананың ескі бөлімдері жаңа бөлімдерге қарағанда азырақ мазмұнға және толықтыққа ие екені байқалады. Бұл құрылым машинамен оқуға және іздеуге қолайлы ортаны қамтамасыз етеді, ал Персейдің мақсаттарының бірі – мәтін мен деректерді талдау арқылы білімді автоматты түрде құру. Мәтіннің әр бөлігі мен элементіне 10 таңбадан тұратын тұрақты идентификатор беріледі, бұл URN-ді қамтитын төрт түрлі URI (мәтін, сілтеме, жұмыс, каталогтық жазба) арқылы цитата жасауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, әр бөлімді немесе объектіні кітапхана контексінен тыс мағыналы ету үшін метадеректер схемалары қолданылады. Бұл бөлімдерге Creative Commons лицензиясы беріледі, онда пайдалану шарттары көрсетілген. Дегенмен, тиісті дереккөз туралы библиографиялық ақпарат пен метадеректерді қамтитын TEI бас бөлігінің жоқтығын және осындай ақпаратты Персей каталогында іздеу қажеттігін ескеру керек. Осы технологияны қолданудың нәтижесінде Персей классикалық филология және тарих саласындағы ғалымдарға материалды зерттеуді жеңілдетуге көмектесті, сондай-ақ кітапхана ұсынатын түрлі құралдардан пайда алған студенттерге де пайдалы болды.

Сайттағы сын

Веб-сайттың эргономикалық жағы нашар және түсініксіз болғаны үшін сынға алынды, ал жаңа пайдаланушылар шатастыратын макетінің салдарынан ресурстарға қол жеткізуде қиындықтарға тап болуы мүмкін, бұл макет Perseus Digital Library-ді оның жинақтарынан гөрі көбірек көрсетуге басымдық беретін сияқты. Жинақтарды ұсынудың жетіспеуі бұл мәселені одан әрі күшейтеді. Қолжетімділік тағы бір мәселе, өйткені беттер әрқашан 1973 жылғы Оңалту туралы заңның 508-қосымшасының стандарттарына сәйкес келмейді.

Тұрақтылық

Perseus өзінің ұзақ тарихы бойындағы тұрақтылығымен және дамуға бейімділігімен сенімді екенін дәлелдеді, әсіресе Perseus 4.0 нұсқасында SGML форматынан XML форматына көшуге қабілетті болды. Жинақтардың сақталуы 2002 жылы құрылған Fedora Commons Backend жүйесімен және Чикаго университеті ұсынған көшірме сайт арқылы қосымша қамтамасыз етіледі.

Негізгі қатысушылар

Perseus Digital Library-ді оның негізін қалаушы және бас редакторы Грегори Крейн тұрақты басшылыққа алды. Кітапхана қазіргі уақытта Тюфтс университетінде орналасқан және толық жұмыс күнімен сегіз қызметкерден тұрады: Грегори Крейн, 2010 жылы жобаға қосылған және 2013 жылы оның орынбасар редакторы болған Мари Клер Болиу, Персей сандық кітапханасының жетекші бағдарламалық жасақтамасын жасаушы және Альфей жобасының негізгі бағдарламашыларының бірі Бриджит Алмас, 2004 жылдан бері кітапхананың сандық кітапханашысы және зерттеу координаторы Элисон Бабеу, 1994 жылдан бері Персейдің құрамында болған бас редактор Лиза Серрато және сандық кітапханалар сарапшысы, Персей каталогының жетекші әзірлеушісі Анна Крон. Фредерик Баумгардт пен Тим Бэкингем де Персеидтер жобасында толық уақыт жұмыс істейді, сәйкесінше Мәліметтер архитекторы және аға зерттеу координаторы қызметтерін атқарады. Бұрынғы қызметкерлер мен студенттердің тізімін Perseus веб-сайтында табуға болады.

Қаржыландыру

Көптеген мекемелер Perseus Digital Library-ге жылдар бойы қаржыландыру мен гранттар берді. Perseus веб-сайтының бас бетіне сәйкес, соңғы қаржылық демеушілер тізіміне мыналар кіреді: Альфей жобасы, Эндрю В. Меллон қоры, АҚШ Білім департаменті, Мұражай және кітапханалық қызметтер институты, Ұлттық гуманитарлық қор, сондай-ақ жеке донорлар және Тафтс университеті. Меллон қоры, Тафтс университеті, Гарвард университетінің Грек тану орталығы және, ең бастысы, Ұлттық гуманитарлық қор «Аудармадан әрі» жобасын мүмкін еткен негізгі демеушілер ретінде ерекше атап көрсетілген. Персей жобасына жылдар бойы Анненберг қоры, Apple Inc., Бергер отбасылық технологиялық трансфер қоры, Цифрлық кітапханалар бастамасының 2-ші кезеңі, АҚШ Білім департаментінің жоғары білімді жақсарту қоры, Гетти грант бағдарламасы, Заманауи тілдер қауымдастығы, Ұлттық өнер қоры, Ұлттық ғылым қоры, Паккард гуманитарлық институты, Xerox, Бостон университеті және Гарвард университеті қосымша қолдау көрсетті.