Кіріспе
1969 жылғы Курт Воннегуттың романы «Slaughterhouse-Five, or, The Children’s Crusade: A Duty-Dance with Death» – 1969 жылы жарық көрген жартылай автобиографиялық, ғылыми-фантастикалық, соғысқа қарсы роман. Онда Билли Пилгримнің өмірлік тәжірибесі, оның жас кезінен бастап, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық солдат және капелланның көмекшісі қызметінен, соғыстан кейінгі жылдарына дейін баяндалады. Роман барысында Билли уақыт арқылы жиі саяхаттайды. Басты кейіпкер соғыстан кейінгі психологиялық жарақаттан туындаған уақытша дағдарыспен күреседі. Мәтіннің орталық тақырыбы – Биллидің неміс әскеріне түскен тұтқындығы және оның Достас елдерінің Дрезденді бомбалауынан аман қалуы, Воннегуттың американдық әскери қызметшісі ретінде бастан өткерген оқиғасы. Бұл туынды «теңдесі жоқ моральдық айқындық» және «барлық уақыттардағы ең тұрақты соғысқа қарсы романның бірі» деп аталады. Бірінші тарауда баяндаушы кітапты жазу процесін, Чикаго университетіндегі антропология студенті және Чикаго қалалық жаңалықтар бюросының тілшісі ретіндегі тәжірибесін, Балалар крест жорығы және Дрезден тарихы туралы зерттеулерін, сондай-ақ соғыстағы досы Бернард В. О’Хармен бірге Суық соғыс дәуіріндегі Еуропаға жасаған сапасын сипаттайды. Екінші тарауда Воннегут Нью-Йорк штатының ойдан шығарылған Илиум қаласынан келген американдық Билли Пилгримді таныстырады. Билли Тральфамадор планетасынан келген ғарышкерлер оны ғарыш хайуанаттар бағында тұтқындап ұстап отырғанын және ол уақытпен саяхаттағанын айтады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясында капелланның көмекшісі болған Билли, жақсы дайындалмаған, бағдары шашыраған және фаталистік көзқарастағы американдық солдат, ол соғысты ұнатпайтынын және соғысудан бас тартатынын біледі. Ол Оңтүстік Каролинадағы базадан Люксембургтегі майданға Арденн шайқасы кезінде ауыстырылады. Бірнеше оқиғаның нәтижесінде ол өлімнен мүжілмей қалады. Ол сондай-ақ, патриот, соғысқа құштар және Биллидің қорқыныштығын мазақтайтын Роланд Уэримен танысады. 1944 жылы екеуі неміс әскеріне түскенде, Уэридің барлық мүліктері тәркіленіп, аяғын жарақаттаған ағаш келіштер киюге мәжбүр болады. Уэри тұтқындарға толы вагонда өліп жатқанда, ол өзінің жақтасы Пол Лазароны Биллидің өліміне кінәлі деп сендіреді. Лазаро Уэридің өлімі үшін кек алуға ант етеді, өйткені кек алу – «өмірдегі ең тәтті нәрсе». Осы сәтте Билли «уақыттан бөлініп» кетеді, ол өткен және болашақ сәттерге саяхаттайды. Роман Билли мен басқа тұтқындарды Германияға тасымалдауды сипаттайды. Неміс әскері тұтқындарды Германияның Дрезден қаласында ұстады, олар «келісімшарт бойынша жұмыс істеуге» (мәжбүрлі еңбекке) мәжбүр болды, бұл оқиғалар 1945 жылы болды. Немістер Билли мен оның серіктерін «Schlachthof fünf» («бесінші сойғыжай») деп аталатын бос мал сою залында ұстады. Достас елдерінің Дрезденді бомбалау кезінде неміс күзетшілері тұтқындарды мал сою зауытының ішінара жер астындағы бөлігіне жасырып қойды, бұл оларды толық қырып-жоюдан сақтады. Нәтижесінде, олар 1945 жылдың 13-15 ақпанында қалада болған отты дауылдан аман қалған аздаған адамдардың қатарында болды. 1945 жылдың мамырындағы Жеңіс күнінен кейін Билли АҚШ-қа қайтарылып, 1945 жылдың шілдесінде құрметті бостандыққа шығарылды. Билли ауруханаға жарақаттан кейінгі стресс бұзылысына ұқсас белгілермен түсті және Лейк Плэсидтегі ардагерлер ауруханасында психиатриялық күтімге алынды. Ауруханада болған кезде Элиот Роузвотер оны белгісіз ғылыми-фантастикалық жазушы Килгор Трауттың туындыларымен таныстырады. Бостандыққа шыққаннан кейін Билли Валенсия Мерблге үйленеді, оның әкесі Билли кейінірек қатысатын Илиум оптометрия мектебінің иесі. Билли сәтті және бай оптометрик болады. 1947 жылы Билли мен Валенсия алғашқы баласы Робертті дүниеге келтіреді, олар Мехни Мундада (Массачусетс штаты) бал айында болады. Екі жылдан кейін олардың екінші баласы Барбара дүниеге келеді. Барбараның үйлену тойында Биллиді ұшқыш табақ алып кетеді және Жерден көптеген жарық жыл қашықтықта орналасқан Тральфамадор планетасына апарады. Тральфамадорлықтар төртінші өлшемді көру қабілетіне ие, олар кеңістік-уақыт континуумының барлық нүктелерін бір уақытта бақылай алады. Олар жалпыға бірдей фаталистік көзқарас ұстанады: өлім олар үшін маңызсыз, ал өлім туралы естігенде олардың әдеттегі жауабы – «осылай болады». Тральфамадорлықтар Биллиді Тральфамадорға тасымалдап, ғарыш хайуанаттар бағындағы мөлдір геодезиялық күмбезге орналастырады, ол Жердегі үйге ұқсайды. Тральфамадорлықтар кейіннен Монтана Уилдхак атты порнофильм жұлдызын алып келеді, ол Жерде жоғалып, Сан-Педро шығанағында суға батқан деп есептелген. Тральфамадорлықтар оны Биллимен жұптастыруды жоспарлайды. Монтана мен Билли ғашық болып, балалары болады. Билли уақытша бұрмалау арқылы Жерге қайтарылып, өмірінің өткен немесе болашақ сәттерін қайта басынан кешіреді. 1968 жылы Билли мен оның серігі Вермонт штатындағы ұшақ апатынан аман қалады. Биллиді ауруханада көруге бара жатқанда Валенсия машинасымен апатқа ұшырап, көміртек газынан уланып қайтыс болады. Билли Гарвард университетінің тарих профессоры және соғыс тарихын зерттеуші Бертрам Рамфордпен бір ауруханада жатады. Олар Дрезденді бомбалау туралы әңгімелеседі, профессор бастапқыда Билли оны көргеніне сенбейді. Азаматтық халықтың көптеп қаза болуына және Дрезденнің қирауына қарамастан, профессор бомбалауды әділ деп санайды. Биллидің қызы оны Илиумға алып келеді. Ол қашып, Нью-Йорк қаласына қашып кетеді. Таймс-скверде ол порнографиялық кітап дүкеніне барады, онда Килгор Трауттың кітаптарын табады және оларды оқиды. Кітап дүкенінде «The Big Board» атты ғылыми-фантастикалық романды табады. Романда сыртқы күштермен ұрланған бір жұптың басынан өткен оқиғалар баяндалады. Сыртқы күштер ұрланғандарды Жерде инвестицияларды басқарып жатқандай сезінуге мәжбүр етеді, бұл адамдарды қызықтырады және осыдан байқаушылардың қызығушылығын оятады. Ол Монтана Уилдхак жоғалып кеткені туралы жарияланған мақалаларды да табады. Билли кітап дүкенін қарап тұрғанда, Монтананың порнофильмінің фрагменті фондық режимде көрсетіледі. Кешкісін, ол радио сұхбат барысында Тральфамадорға жасаған саяхаты туралы айтқанда, студиядан шығарылады. Ол қонақүй бөлмесіне қайтып келіп, ұйықтап, 1945 жылғы Дрезденге уақыт арқылы саяхаттайды. Билли мен басқа тұтқындар қаза болғандарды іздеуге және жерлеуге міндеттеледі. Маори жауынгері Биллимен бірге жұмыс істеп, құрғақ құсып қайтыс болғаннан кейін, немістер денелерді жаппай өрте бастайды. Неміс әскері Биллидің досы Эдгар Дербиді шайнақ ұрлағаны үшін атып тастайды. Ақырында, неміс әскерінің барлығы Шығыс майданға соғысуға кетеді, Билли мен басқа тұтқындарды ән салайтын құстармен жалғыз қалдырып, соғыс аяқталады. Романның хронологиялық емес повестволеуі арқылы Биллидің өмірінің басқа да бөліктері айтылады. Билли радио студиясынан қуылғаннан кейін Барбара Биллиді балаша қарап, оны жиі бақылайды. Роберт жанкешті коммунизмге қарсы болып, «Жасыл береттерге» қатысып, Вьетнам соғысында шайқасады. Билли 1976 жылы қайтыс болады, сол кезде АҚШ жиырма жеке елге бөлініп, Қытаймен термоядролық қарулармен шабуылға ұшырайды. Ол Чикагодағы бейсбол стадионында сөз сөйлеп, өзінің өлімін болжайды және «егер сіз өлімді қорқынышты нәрсе деп ойласаңыз, мен айтқан сөзімді түсінбегенсіз» деп жариялайды. Бірақ ол егде жастағы Лазаро тапсырысымен жіберілген қаскөйдің лазерлік қаруымен атып өлтіріледі.
Slaughterhouse Five, or, The Children's Crusade: A Duty Dance with Death is a 1969 semi autobiographic science fiction infused anti war novel by Kurt Vonnegut. It follows the life experiences of Billy Pilgrim, from his early years, to his time as an American soldier and chaplain's assistant during World War II, to the post war years. Throughout the novel, Billy frequently travels back and forth through time. The protagonist deals with a temporal crisis as a result of his post war psychological trauma. The text centers on Billy's capture by the German Army and his survival of the Allied firebombing of Dresden as a prisoner of war, an experience that Vonnegut endured as an American serviceman. The work has been called an example of "unmatched moral clarity" and "one of the most enduring anti war novels of all time". In the first chapter, the narrator describes his writing of the book, his experiences as a University of Chicago anthropology student and a Chicago City News Bureau correspondent, his research on the Children's Crusade and the history of Dresden, and his visit to Cold War era Europe with his wartime friend Bernard V. O'Hare. In the second chapter, Vonnegut introduces Billy Pilgrim, an American man from the fictional town of Ilium, New York. Billy believes that an extraterrestrial species from the planet Tralfamadore held him captive in an alien zoo and that he has experienced time travel. As a chaplain's assistant in the United States Army during World War II, Billy is an ill trained, disoriented and fatalistic American soldier who discovers that he does not like war and refuses to fight. He is transferred from a base in South Carolina to the front line in Luxembourg during the Battle of the Bulge. He narrowly escapes death as the result of a string of events. He also meets Roland Weary, a patriot, warmonger, and sadistic bully who derides Billy's cowardice. The two of them are captured in 1944 by the Germans, who confiscate all of Weary's belongings and force him to wear wooden clogs that cut painfully into his feet; the resulting wounds become gangrenous, which eventually kills him. While Weary is dying in a rail car full of prisoners, he convinces a fellow soldier, Paul Lazzaro, that Billy is to blame for his death. Lazzaro vows to avenge Weary's death by killing Billy, because revenge is "the sweetest thing in life." At this exact time, Billy becomes "unstuck in time"; Billy travels through time to moments from his past and future. The novel describes the transportation of Billy and the other prisoners into Germany. The German soldiers held their prisoners in the German city of Dresden; the prisoners had to work in "contract labor" (forced labor); these events occurred in 1945. The Germans detained Billy and his fellow prisoners in an empty slaughterhouse called Schlachthof fünf ("slaughterhouse five"). During the Allied bombing of Dresden, German guards hid their captives in the partially underground setting of the slaughterhouse; this protected those captives from complete annihilation. As a result, they are among the few survivors of the firestorm that raged in the city between February 13 and 15, 1945. After V E Day in May 1945, Billy was transferred to the United States and received an honorable discharge in July 1945. Billy is hospitalized with symptoms similar to post traumatic stress disorder and placed under psychiatric care at a Veterans Affairs hospital in Lake Placid. During Billy's stay at the hospital, Eliot Rosewater introduces him to the work of an obscure science fiction writer named Kilgore Trout. After his release, Billy marries Valencia Merble, whose father owns the Ilium School of Optometry that Billy later attends. Billy becomes a successful and wealthy optometrist. In 1947, Billy and Valencia conceive their first child, Robert, on their honeymoon in Cape Ann, Massachusetts. Two years later, their second child, Barbara, was born. On Barbara's wedding night, Billy is abducted by a flying saucer and taken to a planet many light years away from Earth called Tralfamadore. The Tralfamadorians have the power to see in four dimensions; they simultaneously observe all points in the space time continuum. They universally adopt a fatalistic worldview: death means nothing to them, and their typical response to hearing about death is "so it goes." The Tralfamadorians transport Billy to Tralfamadore and place him inside a transparent geodesic dome exhibit in a zoo; the inside resembles a house on planet Earth. The Tralfamadorians later abduct a pornographic film star named Montana Wildhack, who had disappeared on Earth and supposedly drowned in San Pedro Bay. The Tralfamadorians intend to have her mate with Billy. Montana and Billy fall in love and have a child together. Billy is instantaneously sent back to Earth in a time warp to re live past or future moments of his life. In 1968, Billy and a co pilot are the only survivors of a plane crash in Vermont. While driving to visit Billy in the hospital, Valencia crashes her car and dies of carbon monoxide poisoning. Billy shares a hospital room with Bertram Rumfoord, a Harvard University history professor researching an official war history. They discuss the bombing of Dresden, which the professor initially refuses to believe Billy witnessed. Despite the significant loss of civilian life and the destruction of Dresden, the professor regards the bombing as a justifiable act. Billy's daughter takes him home to Ilium. He escapes and flees to New York City. In Times Square he visits a pornographic book store, where he discovers books written by Kilgore Trout and reads them. He discovers a science fiction novel titled The Big Board at the bookstore. The novel is about a couple abducted by extraterrestrials. The aliens trick the abductees into thinking they are managing investments on Earth, which excites the humans and, in turn, sparks interest in the observers. He also finds some magazine covers that mention Montana Wildhack's disappearance. While Billy surveys the bookstore, one of Montana's pornographic films plays in the background. Later in the evening, when he discusses his time travels to Tralfamadore on a radio talk show, he is ejected from the studio. He returns to his hotel room, falls asleep, and time travels back to 1945 in Dresden. Billy and his fellow prisoners are tasked with locating and burying the dead. After a Maori New Zealand soldier working with Billy dies of dry heaves the Germans begin cremating the bodies en masse with flamethrowers. German soldiers execute Billy's friend Edgar Derby for stealing a teapot. Eventually all of the German soldiers leave to fight on the Eastern Front, leaving Billy and the other prisoners alone with tweeting birds as the war ends. Through non chronological storytelling, other parts of Billy's life are told throughout the book. After Billy is evicted from the radio studio, Barbara treats Billy as a child and often monitors him. Robert becomes starkly anti communist, enlists as a Green Beret and fights in the Vietnam War. Billy is eventually killed in 1976, at which point the United States has been partitioned into twenty separate countries and attacked by China with thermonuclear weapons. He gives a speech in a baseball stadium in Chicago in which he predicts his own death and proclaims that "if you think death is a terrible thing, then you have not understood a word I've said." Billy soon after is shot with a laser gun by an assassin commissioned by the elderly Lazzaro.
Кейіпкерлер
Айтушы: Жиі кездесетін, екінші дәрежелі кейіпкер ретінде, аты-жөні айтылмаған, бірақ өзін Курт Воннегут деп анық танытатын, ол былай дейді: «Сол мен едім. Міне, мен едім. Осы кітаптың авторы едім». Жоғарыда айтылғандай, Воннегут Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық солдат болғандықтан, Арденн шайқасында немістерге тұтқынға түсіп, Дрезденге жеткізілді. Ол және басқа тұтқындар бомбалау кезінде терең жертөледе жасырынып аман қалды («Бейітхана бес»). Айтушы әңгімені Дрезденге жасалған өрт шабуылымен байланысын және «Бейітхана бес» романын жазу себептерін баяндаумен бастайды. Билли Пилигрим: Нью-Йорктегі Илиумда тұратын, жайсыз, қауіпсіз некеде өмір сүретін фаталистік оптометрист. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Дрезденде тұтқын болып, өрт шабуылынан аман қалды. Бұл оқиғалар соғыстан кейінгі өміріне ұзақ уақыт әсер етті. Оның уақытпен саяхаттауы өміріндегі қиын сәттерде болады; ол өткен және болашақ оқиғаларды қайта басынан кешіреді және фаталистік болады (бірақ жеңілісші емес), өйткені ол қашан, қалай және неге өлетінін көргенін мәлімдейді. Роланд Уэри: Ұлылық туралы армандаған, қан мен кекке құмар, әлсіз адам, ол Биллиді бірнеше рет құтқарады (Биллинің наразылығына қарамастан) әскери даңққа қол жеткізу үмітімен. Ол өзінің туған қаласы Питтсбургте танымалдылығын өзінен кем танымал адамдармен дос болып, содан кейін ұрып-соғып жеңеді және әкесі жинаған азаптау құралдарына құмарлық танытады. Уэри сонымен қатар Биллиді ұрып-соққан және екеуін де тұтқынға түсірген, бұл оның қысқы киімдері мен аяқ киімдерін жоғалтуына әкелді. Өлімінде Биллиге кінә тағайындайды. Пол Лазаро: Тағы бір тұтқын. Иллинойс штатының Цицеро қаласынан келген ауру, ашулы автокөлік ұршысы, ол Уэридің өлім алдындағы сөздерін Биллиді өлтіру үшін кек алу тапсырмасы ретінде қабылдайды. Ол жауларының тізімін есіне сақтап, «мың доллар және жол шығыны үшін» кез келген адамды өлтіре аламын деп мәлімдейді. Лазаро ақырында 1976 жылы Биллиді лазерлік қарумен өлтіреді. Килгор Траут: Нью-Йорк қаласындағы Илиум қаласында тұратын, газет жеткізуші жігіттерді басқару арқылы ақша табатын сәтсіз ғылыми фантастика жазушысы. Ол тек бір ғана жанкүйер хаты алды (Элиот Роузвотерден; төмендегі бетті қараңыз). Билли оны Илиумдағы арғы көшеде кездестіргеннен кейін, ол Траутты өзінің үйлену тойын тойлауға шақырады. Сол жерде Килгор Биллидің артынан жүреді, ол соңғысы «уақыт терезесінен» көрді деп ойлайды. Килгор Траут сондай-ақ Воннегуттың 1973 жылғы «Шаңғылардың таңғы асы» романындағы басты кейіпкер. Эдгар Дерби: Орта жастағы мектеп мұғалімі, ол оқушыларын соғысқа жіберуден гөрі соғысқа қатысу керек деп ойлады. Оның бір ұлы Тынық мұхитындағы теңіз жаяу әскерлерінде қызмет етеді. Дерби салыстырмалы түрде маңызды емес болса да, Дрезден бомбаға ұшырағанға дейін соғыстың адамдарға не жасай алатынын түсінген жалғыз американдық сияқты. Ол Кэмпбеллдің баяндамасы кезінде тұрып, оны қатаң айыптайды, американдық демократияны және Кеңес Одағымен одақты қорғайды. Неміс әскерлері оны бомбалаудан кейін катакомбалардан шай құмырасын алып жүргенін көріп, тонау үшін жазалап өлтіреді. Воннегут бұл өлім кітаптың тұтастай кульминациясы деп айтқан. Хауард Кампбелл-младший: Америкада туған нацист. Соғысқа дейін ол Германияда тұрып, нацистік Пропаганда министрлігіне жалданған белгілі неміс тіліндегі драматург болды. Ол бір очергінде америкалық кедейліктің қайғылы күйін американдық әскери тұтқындардың әдепсіз мінез-құлқымен байланыстырады. Эдгар Дерби онымен бетпе-бет келеді, өйткені Кэмпбелл американдық әскери тұтқындарды американдық еркін корпусқа нацистердің атынан коммунистік Кеңес Одағымен күресуге шақырады. Ол свастикамен безендірілген ковбой шапаны мен ботинка киіп, қызыл, ақ және көк нацистік жеңді киіп келеді. Кемпбелл - Воннегуттың 1962 жылғы «Ана түн» романының басты кейіпкері. Валенсия Мербл: Биллидің әйелі және олардың балалары Роберт пен Барбараның анасы. Билли оған эмоционалды жағынан жақын емес. Ол Биллиді әуе апатынан кейін ауруханаға алып бара жатқанда, көлік апатынан кейін көмірқышқыл газынан уланудан қайтыс болады. Роберт Пилигрим: Билли мен Валенсияның ұлы. 16 жасында алкоголикке айналған, орта таптан шыққан, көңілсіз бала, мектепті тастап, католик зиратына зиян келтіргені үшін тұтқындалады. Кейіннен ол коммунизмге қарсы дүниетанымын қабылдап, қала маңындағы көтерілісші жасөспірімнен Жасыл берет сержантына айналады. Ол Вьетнам соғысында «Пурпурлы жүрек», «Бронза жұлдыз» және «Күміс ...
Стиль
Воннегут стиліне сай, романның синтаксисі мен сөйлем құрылымы қарапайым, ал ирония, сезімталдық, қара юмор және дидактикалық сипат бүкіл шығарма бойына кең таралған. Оның көптеген туындылары сияқты, «Бейітхана бес» кішкентай бөліктерге бөлінген, нақтырақ айтқанда, қысқаша оқиғаларға, олардың әрқайсысы белгілі бір уақытқа арналған. Воннегут өзінің кітаптарын «кішкентай бөлшектерден тұратын мозаика, әр бөлшегі – әзіл» деп атады. Воннегут «Бейітхана бес» романында, сондай-ақ, келесі романы «Шаңғышылардың таңғы асы» (1973) кітабында қолмен салынған суреттерді де қосты. Воннегут қайталауды жиі пайдаланады, көбінесе «Осылай болады» деген тіркесті қолданады. Ол оны өлім, өлім жағдайлары мен өлмеушілік туралы оқиғалар орын алғанда немесе айтылғанда рефрен ретінде қолданады; басқа тақырыпқа көшу үшін; өлмеушілік еске алу ретінде; комедиялық демалыс ретінде; және түсіндіруге келмейтін нәрсені түсіндіру үшін пайдаланады. Бұл тіркес 106 рет кездеседі. Кітап постмодернистік, мета-фиктивті роман ретінде жіктеледі. «Бейітхана бес» романының бірінші тарауы автордың романды қалай жазғаны туралы алғы сөз ретінде жазылған. Баяндаушы романның қалай туғанын, Дрезденге жасалған бомбалаумен байланысын және оны неге жазғанын айтады. Ол өзінің және кітаптың сипаттамасын береді, оны ғылыми еңбек жасауға жасалған күшті әрекет деп атайды. Ол бірінші тарауды романның басы мен соңы туралы әңгімемен аяқтайды. Содан кейін ол Билли Пилгримнің оқиғасына көшеді: «Тыңдаңыз: Билли Пилгрим уақыттан айырылып қалды», осылайша жазушының перспективасы үшінші тұлға, бәрін білетін баяндаушыға ауысады. («Тыңдаңыз!» сөзін қолдану ортағасырлық эпостық поэма «Беовульф» поэмасының басындағы «Hwaet!» сөзін еске түсіреді делінеді). Фиктивті «оқиға» екінші тараудан басталады, бірақ бірінші тарау да ойдан шығарылған емес деп есептеуге негіз жоқ. Бұл тәсіл постмодернистік мета-фиктивте жиі кездеседі. Баяндаушы Билли Пилгримнің өмірін үздіксіз бастан кешіретінін, сондықтан ол тууын, жастығын, қарттығын және өлімін қалыпты сызықтық тәртіппен емес, кездейсоқ түрде (және қайтадан) бастан кешіреді деп түсіндіреді. Екі негізгі сюжеттік желі бар: Биллидің Екінші дүниежүзілік соғыстағы тәжірибесін сипаттау, ол өміріндегі басқа кезеңдер мен орындардан алынған эпизодтармен үзіліске ұшырағанымен, көбінесе сызықтық; және оның соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі өмірінің сипаттамасы. Басты идея – Биллидің экзистенциалдық көзқарасы Дрезденнің қирауына куә болғандықтан (бірақ ол Дрезденге келгенге дейін «уақыттан айырылып қалған» болса да) зардап шеккен. «Бейітхана бес» кітабы қысқа, декларативті сөйлемдермен айтылған, бұл нақты есеп оқып жатқандай сезім тудырады. Бірінші сөйлемде: «Бәрі шамамен осылай болды» делінген. (2010 жылы бұл «Романнан шыққан 100 ең жақсы алғашқы жолдар» тізімінде 38-орынға ие болды). Романның алғашқы сөйлемдері бүкіл романның эстетикалық «әдіс мәлімдемесін» қамтиды.
Соғыс және өлім
"Күлдік 5" романында Воннегут соғыс туралы баяндаушының, Билли Пилигримнің көзімен түсінуге тырысады. Романда Воннегуттың өзінің өткен соғыс тәжірибесін қабылдау мақсатын көрсететін мысал бірінші тарауда кездеседі, онда ол: "Бұл бәрі шамалы дәлдікпен болды. Соғысқа қатысты бөліктері көбінесе шындыққа жақын. Мен білген бір адам Дрезденде өз шай құмырасы емес, басқаның шай құмырасын алғаны үшін атып өлтірілді. Тағы бір танысым соғыстан кейін жалдамалы кісілер арқылы жеке жауларын өлтірумен қорқытты. Осы сияқты. Мен барлық есімдерді өзгерттім" дейді. Роман жалғасқан сайын, шындықтың өлім екендігі маңызды. "Күлдік 5" адамның қиялын зерттей отырып, соғыстың қалдырған апатты әсері – романның басты тақырыбын сұраққа алып қарастырады. Өлім "Күлдік 5" романында жиі кездеседі. Романда өлім оқиғасы болғанда Воннегут осы жайтты "осылай болды" деп белгілейді. Бергенхольц пен Кларк Воннегуттың осы сөздерді қолданғандағы мағынасын былай түсіндіреді: "Тральфамадорлық детерминизмді қабылдамаған оқырмандар, бұл ерекше қолданылуымен қызығып, алаңдауы мүмкін. Мұндай юмор, әрине, қара юмор".
Христиандық философия
Христиан философиясы Воннегуттың "Күлдіктің бесінші бөліміне" енгізілген, бірақ оған құрметпен қарамайды. Романды оқығанда, Құдай мен христиан діні туралы айтылған сөздер ашулы немесе жеңілтек пішінде келеді. Мұны солдаттардың осы тақырыпқа қалай ден қоятынынан-ақ көруге болады. Білли Пилгрим христиан дінінің кейбір қағидаларын қабылдағанмен, оның барлығына сене қоймады. JC Justus бұл мәселені ең дұрыс түйіндеп берген: "Пилгрим кейін қабылдаған тральфамадорлық детерминизм мен бейтараптық, сондай-ақ христиандық тағдыршылдық, онда Құдайдың өзі соғыстың қасіреттерін белгілеген". Justus-тың пікірінше, Пилгрим соғыстан өткен және уақыт саяхаты жасаған кейіпкер. Өмірінде осы қорқынышты оқиғаларды бастан өткізген Пилгрим, Құдайдың бәрін алдын ала жоспарлап, соғысқа рұқсат берген деген христиандық идеясын қабылдады.
Тральфамадор философиясы
Билли Пилгрим "уақыттан бөлініп" қалғанда, ол жаңа философиямен бетпе-бет келеді. Пилгрим тральфамадорлықтармен танысқанда тағдыр мен ерік бостандығына қатысты өзгеше көзқарас біледі. Христиан діні тағдыр мен ерік бостандығын Құдайдың құдіретті таңдауы мен адамның өзара әрекеті деп қараса, тральфамадориандықтар оған келіспейді. Тральфамадор философиясына сәйкес, нәрселер бар және мәңгілікке дейін солай болады, оларды өзгертуге ешқандай мүмкіндік жоқ. Билли неге оны таңдағанын сұрағанда, тральфамадорлықтар: "Неге сен? Неге біз? Неге нәрсе? Өйткені осы сәт – айнан осы ғана" дейді. Тральфамадорлықтардың санасында ерік бостандығы жоқ. Барлық нәрсе әрқашан осылай болуға тағдырланған. Әңгімеші тральфамадорлықтардың уақытты бірден көретінін түсіндіреді. Осы уақыт тұжырымын тральфамадорлықтар өздері жақсы жеткізеді, Билли Пилгриммен сөйлескенде: "Мен тральфамадорлықпын, уақытты Роки тауларының бір бөлігіндей көремін. Барлық уақыт – барлық уақыт. Ол өзгермейді. Ескертулер мен түсіндірулерге келмейді. Ол жай ғана бар". Осы уақытты көру туралы әңгімеден кейін Билли бұл философияда ерік бостандығының ешқандай сезімі болмайтынын айтады. Сонда тральфамадорлықтар: "Біз 'бір отыз бір мекенделген планетаны аралап' және 'жүзден астам планета туралы есептерді зерттегенімізде' тек Жерде ғана ерік бостандығы туралы әңгімелер естідік" деп жауап береді.
Постмодернизм
Постмодернизмнің маңызы Курт Воннегуттың шығармаларында жиі кездесетін тақырып. Постмодернизм модернистік әңгімелер мен құрылымдарды жоққа шығару арқылы пайда болды. Бір сыншының пікірінше, тральфамадориандық – христиандық телеологияның қайта айтылуы: өмірдің мәні жоқ, оқиғалардың себептері жоқ; барлық нәрсенің жалғыз себебі – Құдайдың белгілеуі. Осы қарама-қайшылық кітап бойына тараған, оқырманды христиандық сенім мен тральфамадориандыққа тән логикалық абсурдтылықпен тікелей кездесуге шақырады. Христиан дінінің қатаң және догматикалық ұстанымы сынға алынады, ал детерминизм талқыланады.
Психикалық аурулар
Кейбіреулер Воннегут соғыстан кейінгі жағдайы емделмейтін ардагерлердің құқығын қорғайды деп санайды. Пилигримнің белгілері қазір посттравматикалық стресс синдромы деп аталады, ал роман жазылған кезде мұндай термин болған жоқ. Бір жазушының айтуынша, "мүмкін, ПТСР әлі психикалық ауру ретінде ресми мойындалмағандықтан, жүйе Биллиге дұрыс диагноз қоймайды және оның салдарын жеңуге көмектесетін ешқандай шара ұсынбайды". Билли соғыстағы тәжірибесінен кейін өмірдің мәнісіз екенін сезінді, ол оны сезімталдықтан айырды және мәңгілікке өзгертті.
Дрезден
Воннегут Дрезден қаласында бомбалау кезінде болды; ол үйіне қайтқанда қатты жарақаттанды және сол жерде болған оқиғаның қорқыныштылығын дұрыс жеткізе алмады. "Бейітхана бес" – оның осы тәжірибесін қанағаттандырарлық түрде баяндауға кеткен жиырма жылдық еңбегінің нәтижесі. Уильям Аллен былай дейді: "Оқиғаны айтудың қаншалықты қиын болғаны және Воннегут оны айтуға қажетті екі онжылдық уақытты жұмсағандығы – айтылмағанды айтуға дайын болғаны үшін – «Бейітхана бес» романы – ұлы роман, американ әдебиетінің мәңгілік бөлігі болып қалатын сөзсіз шедевр".
Тағам
Билли Пилгрим "Tastee Freeze" дүкендерінің жартысына ие болды. "Tastee Freeze" – мұздатылған десерт сияқты нәрсе еді. Ол мұздықтың қатаюы мен суықтығынсыз, мұздықтың барлық ләззатын сыйлады" (61). "Бесінші қасапхана" романында Билли тамақ жеп жатқанда немесе тамаққа жақын болғанда, ол тамақ туралы жағымды ойлармен ойланады. Бұл ішінара осылай болуына себебі, Биллидің жағдайындағы адамдар үшін тамақ мәртебелік белгі де, көңіл көтеруші де нәрсе. "Тамақ қоректік заттармен қамтамасыз етеді, бірақ одан да маңыздысы – жанға тынышдық сыйлайды. Мысалы, неміс тұтқындары лагеріне жол астында, Билли күзетшілердің вагонын көреді және оның ішкі мазмұнына қызығады. Ал американдықтардың вагоны олардың тәуелді тұтқын екенін көрсетеді."
Мәдени және тарихи сілтемелер
"Кесу үйі бес" көптеген мәдени, тарихи, географиялық және философиялық сілтемелер жасайды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста Дрезденнің бомбалануы туралы баяндайды және Арденн шайқасына, Вьетнам соғысына, сондай-ақ 1960 жылдары американ қалаларындағы азаматтық құқықтар үшін өткен наразылықтарға сілтеме жасайды. Биллидің әйелі Валенсияның Cadillac көлігінде "Рейгэн президенттікке!" деген жазуы бар бампер стикері ілінген, ол 1968 жылы Рональд Рейганның республикалық партиядан президенттікке ұсынуға жасаған сәтсіз әрекетіне сілтеме жасайды. Тағы бір бампер стикерінде "Эрл Уорренды қызметтен шеттету керек" деп жазылған, бұл консервативті Джон Берч қоғамының нақты өмірдегі науқанына сілтеме. "Сергітілім дұғасы" екі рет кездеседі. Сынаушы Тони Таннер бұл дұғаның Билли Пилигрим мен Тральфамадорлықтардың тағдырға деген көзқарастарының қарама-қайшылығын көрсету үшін қолданылғанын айтады. Ричард Хинчлифф Билли Пилигримнің бастапқыда протестанттық еңбек этикасын бейнелейтін тұлға ретінде қарастырылуы мүмкін екенін, бірақ ол соңында евангелизмге бет бұрғанын мәлімдейді.
Воннегуттың өз тәжірибелері
1995 жылы Воннегут Билли Пилигримнің кейпі Эдвард "Джо" Кроунға, Дрезденде қаза болған жұқа сарбазға ұқсас екенін айтты. Воннегут бұл туралы бұрын достарына айтқан, бірақ Кроунның екі ата-анасы да қайтыс болғанын білген соң ғана бұл ақпаратты жұртқа жариялады. Шай құмырасын тонағаны үшін өлтірілген Эдгар Дерби Воннегуттың тұтқын әрілесі Майк Палаяның кейпінде бейнеленген, ол азық-түлік құмырасын (бұршақ, жеміс немесе вишня деп әртүрлі сипатталған) тонағаны үшін өлім жазасына кесілді.
Қабылдау
"Кесу үйі бес" романына жазылған пікірлер көбінесе оң болды, себебі 1969 жылдың 31 наурызындағы «Нью-Йорк Таймс» газетінде былай делінген: «Оны жақсы көресіз немесе ғылыми фантастика жанрына қайтарасыз». Бұл Воннегуттың бестселлер болған тұңғыш романы еді, ол «Нью-Йорк Таймс» бестселлерлер тізімінде он алты апта бойы тұрды және 4-орынға жетті. 1970 жылы «Кесу үйі бес» кітабы «Небула» және «Хьюго» сыйлықтарына «Жылдың үздік романы» номинациясы бойынша ұсынылды. Алайда, ол екеуін де Урсула К. Ле Гуиннің «Қараңғылықтың сол қолы» романына ұтылып қалды. Содан бері ол соғысқа қарсы классикалық роман ретінде кеңінен танылды және 1923 жылдан бері жазылған 100 ең жақсы ағылшын тіліндегі роман тізіміне енді.
Цензура туралы дау
Slaughterhouse Five құрметсіз тон, ықпалды деп есептелген ұятты мазмұн, секс сахналары, американдық сарбаздардың дөрекі сөздерді қолдануы және дінге қарсы көзқарас танытуы себепті көптеген цензура әрекеттеріне ұшырады. Бұл роман "әулиелер" деп аталған гомосексуалдардың Холокост құрбандарының арасында болғанын әдебиетте мойындаған алғашқы туындылардың бірі болды. АҚШ-та бұл роман кейде әдебиет сабақтарынан шығарылып, мектеп кітапханаларынан алынып, оқу жоспарларынан өшірілді. 1972 жылы Тодд пен Рочестер қауымдастық мектептері арасындағы сот шешімінен кейін Мичиган штатының Оукленд округіндегі Рочестер қауымдастық мектептерінде бұл романға тыйым салынды. Аудандық судья кітапты "бұзық, әдепсіз, психоздық, қарапайым және христиандыққа қарсы" деп сипаттады. 1973 жылы Воннегут Солтүстік Дакота штатының мектеп округінің Slaughterhouse Five романына қарсы екенін білді. Округтегі орта мектептің ағылшын тілі пәнінің мұғалімі осы романды сыныпта оқығысы келді. Мектеп басқармасының төрағасы Чарльз Маккарти романның әдепсіз тілге толы болғандықтан оқуға жарамсыз деп мәлімдеді. Мектептегі Воннегуттың романының барлық данасы пешке лақтырылып өртенді. 1973 жылы Маккартиге жазған хатында Воннегут өзінің адалдығын, мінезін және туындыларын қорғады. "Мен өте шынайымын" деп аталатын хатында Воннегут өзінің кітаптарының "адамдарды көбірек мейірімділік пен жауапкершілікке шақыратынын" жазды. Ол романдағы басты идеяға сүйеніп, туындыларын цензуралаудың қажеті жоқ деп мәлімдеді.
Сын
Slaughterhouse Five – тынышшылдық туынды ретінде сипатталған, себебі Билли Пилигрим ерік бостандығы туралы түсінік – жер жұрттарының ескірген иллюзиясы деп санайды. Роберт Меррилл мен Питер А. Шоллдың сөзіне қарағанда, "Воннегуттың сыншылары оның [Тралфамадориялықтар] сияқты бір нәрсені айтқанын ойлайды". Энтони Берджесс үшін "Slaughterhouse – бір түрлі қашқындық, Дж.М. Барридің Питер Пэні сияқты, онда Дрезден бомбалауының қорқынышы мен оның барлық салдары қиялға айналдырылып, көтеріледі". Чарльз Харрис пікірінше, "Slaughterhouse Five-тен шығатын басты идея – өмірге дұрыс жауап беру – мойынсынумен қабылдау". Альфред Казин үшін "Воннегут трагедияны көруге жасалған әрекеттерді жоққа шығарады, сол күні Дрезденде ол қайғылы жағдайларды тізбектеп айта келе, ирониялық фатализммен: "Осылай болады" дейді". Таннердің айтуынша, "Воннегут мұндай тынышшылдыққа толыққанды көңіл бөледі". Осы идея Воннегуттың ең адал жанкүйерлері – ғалымдар жазған және жинаған түпнұсқа эсселер жинағы The Vonnegut Statement-де де кездеседі.
Бейімделулер
Кітаптың киноға бейімделуі 1972 жылы жарық көрді. Фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланғанымен, кассада сәтсіз болды. Ол 1972 жылы Канн кинофестивалінде қазылар алқасының жүлдесін, сондай-ақ Хьюго және Сатурн сыйлықтарын жеңіп алды. Воннегут фильмді зор мақтауға ие етті. 2013 жылы Гиллермо дель Торо 1972 жылғы фильмді қайта түсіру және Чарли Кауфманның сценарийімен жұмыс істеу ниетін білдірді. 1989 жылы Ливерпульдегі Everyman театрында сахналық қойылым көрсетілді. 1996 жылы романның тағы бір сахналық бейімделуі Чикагодағы Steppenwolf Theatre Company-де премьераланды. Қойылымның сценарийін жазып, режиссерлік жасаған Эрик Симонсон, ал актерлер құрамында Рик Снайдер, Роберт Брюлер және Дианна Дюнаган болды. Кейін бұл пьеса бірнеше басқа театрларда қойылды, соның ішінде 2008 жылдың қаңтар айында Нью-Йорктегі Godlight Theatre Company қойылымы өтті. Ханс Юрген фон Боздың опералық бейімделуі 1996 жылдың шілдесінде Германияның Мюнхен қаласындағы Бавария мемлекеттік опера театрында премьераланды. Билли Пилигрим II партиясын Уве Шонбек орындады. 2009 жылдың қыркүйегінде BBC Radio 3 радиосы кітап негізінде жасалған толық метражды радиодраманы эфирге шығарды, оны Дейв Шисби драмалық өңдеуге түсірді, Билли Пилигрим рөлін Эндрю Скотт сомдады, ал 65daysofstatic тобы музыкалық сүйемелдеуін жасады. 2020 жылдың қыркүйегінде Райан Норт жазған және Альберт Монтейс салған кітаптың графикалық романы BOOM! Studios компаниясының Archaia Entertainment бөлімі арқылы жарық көрді. Бұл кітаптың комикс форматында бейімделуінің алғашқы тәжірибесі болды.