Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сулы ерітіндіден булану арқылы пайда болған суға ерігіш минералдық кен орны.
Water soluble mineral deposit formed by evaporation from an aqueous solution
Эвапорит (//'/v//æ//p//ə/,/r//aɪ//t/) – сулы ерітіндіден булану арқылы концентрацияланып, кристалдану нәтижесінде түзілген суға ерігіш шөгінді минералдық кен орны. Эвапорит кен орындарының екі түрі бар: теңіздік, оны мұхиттық кен орындары деп те атауға болады, және теңіздік емес, олар көлдер сияқты тұрған су қоймаларында кездеседі. Эвапориттер шөгінді тау жыныстары болып саналады және химиялық шөгінділерден қалыптасады.
An evaporite (/ᵻ/'/v//æ//p//ə/,/r//aɪ//t/) is a water soluble sedimentary mineral deposit that results from concentration and crystallization by evaporation from an aqueous solution. There are two types of evaporite deposits: marine, which can also be described as ocean deposits, and non marine, which are found in standing bodies of water such as lakes. Evaporites are considered sedimentary rocks and are formed by chemical sediments.
Құрылу
Жер бетіндегі және артезиандық су қоймаларындағы барлық суларда еріген тұздар болады, бірақ минералдардың шөгінді түзуі үшін су атмосфераға булануы қажет. Мұның болуы үшін су айдыны шектеулі ортаға енуі керек, онда осы ортаға келетін су мөлшері буланудың жалпы қарқынынан кем болуы тиіс. Бұл көбінесе шектеулі су көзімен толығатын шағын алабы бар құрғақ аймақтарда кездеседі. Булану орын алғанда, қалған суда тұз концентрациясы артады және су қаныққан кезде олар шөгінді түзеді.
Although all water bodies on the surface and in aquifers contain dissolved salts, the water must evaporate into the atmosphere for the minerals to precipitate. For this to happen, the water body must enter a restricted environment where water input into this environment remains below the net rate of evaporation. This is usually an arid environment with a small basin fed by a limited input of water. When evaporation occurs, the remaining water is enriched in salts, and they precipitate when the water becomes supersaturated.
Теңізші
Теңіздік булану шөгінділері көбінесе қалың болып келеді және көбінесе кең ауқымды зерттеулерге тақырып болады. Ғалымдар зертханада мұхит суын буландырғанда минералдар 1884 жылы Усильо алғаш көрсеткен белгілі бір ретпен шөгіп түседі, бірақ олардың небәрі оннан астам түрлері ғана маңызды тау жыныстарын құрастырушылар деп есептеледі. Қалың, теңізге жатпайтын шөгінділердің жиналуы, булану жылдамдығы құйылу жылдамдығынан асып түсетін және жеткілікті мөлшерде ерігіш заттар бар жерлерде жүреді. Сондай-ақ, құйылу жабық алапта немесе шығысы шектеулі алапта болуы керек, осылайша шөгінді көлге немесе басқа тұрақты су қоймасына жиналып, қалыптасады. Қалыптасудың булану шөгіндісі екенін анықтау үшін галит псевдоморфтарын, булану минералдарының белгілі бір пайыздық үлесінен тұратын тізбектерді, сондай-ақ саз жарықтарының немесе басқа текстуралардың болуын анықтау жеткілікті болуы мүмкін.
Marine evaporites tend to have thicker deposits and are usually the focus of more extensive research. When scientists evaporate ocean water in a laboratory, the minerals are deposited in a defined order that was first demonstrated by Usiglio in 1884. though only about a dozen are common enough to be considered important rock formers. Thick non marine deposits that accumulate tend to form where evaporation rates will exceed the inflow rate, and where there is sufficient soluble supplies. The inflow also has to occur in a closed basin, or one with restricted outflow, so that the sediment has time to pool and form in a lake or other standing body of water. For a formation to be recognised as evaporitic it may simply require recognition of halite pseudomorphs, sequences composed of some proportion of evaporite minerals, and recognition of mud crack textures or other textures.
Экономикалық маңызы
Буланбалы таужыныстар минералогиясы, ішкі физикалық қасиеттері және жер астындағы мінез-құлқы себепті экономикалық тұрғыдан маңызды. Әсіресе нитрат минералдары Перу және Чилиде экономикалық маңызға ие. Нитрат минералдары көбінесе тыңайтқыш және жарылғыш заттар өндірісі үшін қазылып алынады. Қалың галит кен орындары геологиялық тұрақтылығы, болжамды инженерлік және физикалық қасиеттері, сондай-ақ жер асты суларына өткізбейтіндігіне байланысты радиоактивтік қалдықтарды сақтау үшін маңызды орынға айналуы мүмкін. Галит формациялары мұнай кендерін қапап алуға қолайлы жағдай жасайтын диапирлер құру қабілетімен белгілі. Галит кен орындары көбінесе тұз ретінде қолданылады.
Evaporites are important economically because of their mineralogy, their physical properties in situ, and their behaviour within the subsurface. Evaporite minerals, especially nitrate minerals, are economically important in Peru and Chile. Nitrate minerals are often mined for use in the production on fertilizer and explosives. Thick halite deposits are expected to become an important location for the disposal of nuclear waste because of their geologic stability, predictable engineering and physical behaviour, and imperviousness to groundwater. Halite formations are famous for their ability to form diapirs, which produce ideal locations for trapping petroleum deposits. Halite deposits are often mined for use as salt.
Титандағы ықтимал буланулар
Жақында спутниктік бақылаулар мен зертханалық тәжірибелерден алынған мәліметтер Сатурнның ең ірі серігі Титанның бетінде буланушы заттар болуы мүмкін екенін көрсетеді. Титан су мұхиттарына орналасқан орнына, сұйық көмірсутектерден (көбінесе метан) тұратын көлдер мен теңіздерге ие, және ацетилен сияқты көптеген ерігіш көмірсутектер ерітіндіден буланып шыға алады. Буанушы шөгінділер Титанның үлкен аумақтарын жабады, әсіресе көлдердің жағалауларында немесе Жердегі тұзды далаларға ұқсас оқшауланған алаптарда (Лакуна) кездеседі.
Recent evidence from satellite observations and laboratory experiments suggest evaporites are likely present on the surface of Titan, Saturn's largest moon. Instead of water oceans, Titan hosts lakes and seas of liquid hydrocarbons (mainly methane) with many soluble hydrocarbons, such as acetylene, that can evaporate out of solution. Evaporite deposits cover large regions of Titan's surface, mainly along the coastlines of lakes or in isolated basins (Lacunae) that are equivalent to salt pans on Earth.