Америка Құрама Штаттарының физиографиялық аймақтары

Кіріспе

Құрама Штаттардың біріккен аймақтарының физиографиялық аймағы

Физиографиялық география контекстінде, Интермонталық платолар – Құрама Штаттардың біріккен аймақтарының сегіз физиографиялық аймағының бірі. Аймақ негізінен шығысындағы Роки таулары мен батысындағы Каскад және Сьерра-Невада таулары арасында жатқан платолар мен тау тізбектерінен тұрады. Ол үш физиографиялық провинцияға бөлінеді: солтүстіктегі Колумбия платосы, орталық және оңтүстік-батыс бөліктердегі Бекен және Жота провинциясы және оңтүстік-шығыстағы Колорадо платосы. Өз кезегінде, осы провинциялардың әрқайсысы бірнеше физиографиялық бөлімдерге бөлінеді.

Колумбия үстіртінің провинциясы

Колумбия платосы провинциясы – миоцен және ерте плиоцен дәуірлерінде Вашингтон, Орегон, Айдахо, Невада және Калифорния штаттарында жарылған тасқынды базальттардың кеңінен тараған магмалық провинциясы.

Колорадоның платолық эрозиялық жер бедері

Облыс жоғары көтеріліп, эрозияның ортаңғы үшінші кезеңінде ұзаққа созылған денудацияға ұшыраған жарылымдар немесе моноклинальды бүктелістер арқылы үлкен блоктарға бөлінді. Кейін олар кейбір жарылымдардың жаңаруымен қайтадан кеңінен көтерілді. Қазіргі эрозия циклі Терциардың соңында, аймақтың терең шатқалдары қазылған кезде басталды. Бірінші эрозия циклының нәтижелері төзімді карбонатты әктастың кеңінен таралуында көрінеді, ол оңтүстік-батыстағы үлкен көтерілу аймағында орталық Аризона арқылы кең платформа ретінде көрінеді, онда төңірегіндегі төзімділігі төмен құрылымдар эрозияға ұшырады. Олар сондай-ақ серияның дамуында көрінеді: үлкен, оңтүстікке қараған, солтүстіктегі жоғары формациялардың шеттеріндегі ретсіз контурлы артқа шегінетін жартастар. Әр жартас бір-біріне төзімді, әлсіз, төзімділігі төмен формациялардың үстінен тұрады. Әр жартас келесі жоғарырақ жартастан әлсіз қабаттардың кең сатысымен бөлінеді. Осы геологиялық формациялардың сериясы Юта штатының оңтүстігінде орын алады, онда карбонатты платформадан солтүстікке қарай өтіп, шоколад жартастарына (триас құмтастары), вермильон және ақ жартастарға (юра құмтастары), сұр жартастарға (бор кезеңі құмтастары, ерекше қиылысқан қабатты құрылым, ежелгі шөлдің құмдықтары ретінде түсіндіріледі) және ақырында қызғылт жартастарға (эоцен қабаттары, флювиалды және лакустрин текті) жоғары, орманды платоларға көтерілесіз. Бұл ретсіз жартастарға кез-келген тік сызықты жоталар, моноклинальды құрылымдардағы кең таралған эрозияның жұмысы байланысты. Бұған жақсы мысал - боялған шөлдің шығысында орналасқан Эхо жартастары. Моголлон жиегі - Колорадо жазық алабының Моголлон платосы мен Бассейн және Range провинциясының Сонора шөлінің арасындағы өтпелі аймақтың бөлігі. Бұрынғы эрозия циклын тоқтатып, қазіргі циклді енгізген көтерудің жаңартылуымен, қайтадан жарылымдардың пайда болуынан пайда болған беткі теңсіздіктер қайтадан енгізілді. Бұл жартастар бұрынғы циклге қарағанда, бетінен тура сызықты жартастар болып көрінеді. Бұл жартастар бір құрылымнан екіншісіне біртіндеп өтуде және биіктігі бұзылу бетіндегі құрылымдарға емес, бұзылудың орын ауыстыруына байланысты. Олар эрозиядан зақымдалып, бөлшектеніп қалған. Бұл кластағы жартастардың ең маңызды сызығы Плато провинциясының батыс және оңтүстік шекарасымен байланысты, ол төменгі жерден көтерілген. Өңірдегі бірнеше өзендер бұрынғы циклда қартайып қалған болуы керек, бірақ қазіргі циклда қарқынды жастыққа көтерілу арқылы қайта жанданды. Физиографиялық эволюцияның жаңадан енгізілген циклына Плато провинциясының терең шатқалдары байланысты. Осылайша, Колорадо өзенінің солтүстік саласы болып табылатын Виргин өзені оңтүстік Юта штатының ауыр триас құмтастарында 1000 фут тереңдікте, жоғарғы жағынан төменгі жағынан қарағанда кең емес, тік ойысты кесіп алды. Алайда ең танымал мысал - Аризонаның Үлкен каньоны, оны Колорадо өзені карбонатты әктастың көтерілген платформасы арқылы эрозияға ұшырады. Қазіргі эрозия циклы кезінде алдыңғы циклда қабырғалары тозылып кеткен бірнеше жарылымдар ақау сызығының бір жағындағы әлсіз қабаттарды алып тастау арқылы топографиялық ерекшеліктер ретінде қайтадан жарыққа шықты, ал екінші жағындағы қатты қабаттар рельефте қалды. Мұндай жартастар бастапқы жартастардан айырмашылығы ретінде, жарылым сызығының жартастары деп аталады. Олардың биіктігі қайта жанданған эрозияның тереңдігіне емес, жарылымның мөлшеріне байланысты, олар кейде топографиялық тұрғыдан кері бұрылады, қайта жанданған жартастан жоғары көтерілген жарылым блогындағы әлсіз түзілімде тозған төменгі жерді көре алады. Қайта жанданған эрозияның тағы бір салдары үлкен жер сілкіністерінің пайда болуында байқалады, онда әлсіз (перм) саздардың жойылуы Вермильон жартастарының бетін кетірді, сондықтан жартастың үлкен кесінділері төмен және алға қарай сүрінді, барлығы жартастың түбінде 32 шақырым немесе одан да көп жерде формалардың шатастырған шатасуына ұшырады.

The province was uplifted and divided into great blocks by faults or monoclinal flexures which were exposed to long lasting denudation in a mid Tertiary cycle of erosion. They were then broadly elevated again with renewed movement on some of the faults. The current erosion cycle started in the late Tertiary, when the deep canyons of the region were trenched. The results of the first cycle of erosion are seen in the widespread exposure of the resistant Carboniferous limestone as a broad platform in the southwestern area of greater uplift through central Arizona where the less resistant overlying formations have been eroded away. They are also seen in the development of a series of cuestas: huge, south facing, retreating escarpments of irregular outline on the edges of the higher formations farther north. Each escarpment stands forth where a resistant formation overlies a weaker, less resistant one. Each escarpment is separated from the next higher one by a broad step of weaker strata. A series of these geologic formations occurs in southern Utah, where in passing northward from the Carboniferous platform one ascends in succession the Chocolate Cliffs (Triassic sandstones), Vermilion and White Cliffs (Jurassic sandstones), the Gray Cliffs (Cretaceous sandstones, of remarkably cross bedded structure, interpreted as the dunes of an ancient desert), and finally the Pink Cliffs (Eocene strata of fluviatile and lacustrine origin) of the high, forested plateaus. Associated with these irregular escarpments are occasional rectilinear ridges, the work of extensive erosion on monoclinal structures. A good example of this is Echo Cliffs lying east of the Painted Desert. The Mogollon Rim escarpment is part of the transition zone between the Mogollon Plateau of the Colorado Plateau Province and the Sonoran Desert of the Basin and Range Province. With the renewal of uplift by which the earlier cycle of erosion was interrupted and the present cycle introduced, inequalities of surface due to renewed faulting were again introduced. These still appear as cliffs, of more nearly rectilinear front than the retreating escarpments formed in the previous cycle. These cliffs are peculiar in gradually passing from one formation to another, and in having a height dependent on the displacement of the fault rather than on the structures in the fault face. They are already somewhat battered and dissected by erosion. The most important line of cliffs of this class is associated with the western and southern boundary of the Plateau Province where it was uplifted from the lower ground. The few rivers of the region must have reached the quiescence of old age in the earlier cycle, but were revived by uplift to a vigorous youth in the current cycle. It is to this newly introduced cycle of physiographic evolution that the deep canyons of the Plateau province are due. Thus the Virgin River, a northern tributary of the Colorado River, has cut a vertical slit, 1000 ft. deep, hardly wider at the top than at the bottom, in the heavy Triassic sandstones of southern Utah. However the most famous example is the Grand Canyon of Arizona, eroded by the Colorado river across the uplifted platform of Carboniferous limestone. During the current cycle of erosion, several of the faults, whose scarps had been worn away in the previous cycle, have been brought to light again as topographic features by the removal of the weak strata along one side of the fault line, leaving the harder strata on the other side in relief. Such scarps are known as fault line scarps, in distinction from the original fault scarps. They are peculiar in having their altitude dependent on the depth of revived erosion, instead of the amount of faulting, and they are sometimes topographically reversed, in that the revived scarp overlooks a lowland worn on a weak formation in the upheaved fault block. Another consequence of revived erosion is seen in the occurrence of great landslides, where the removal of weak (Permian) clays has sapped the face of the Vermilion Cliffs, so that huge slices of the cliff face have slid down and forward , all shattered into a confused tumult of forms for a 20 mile (32 km) or more along the cliff base.

Жанартау ерекшеліктері

Плато провинциясында вулкандық нысандар көптеп кездеседі. Солтүстіктегі жоғары жазықтардың кейбіреулері ертедегі лава ағындарының қалдықтарымен жабылған. Үлкен жанартаулар тобы Гранд-Каньонның оңтүстігіндегі әктасты платформада орналасқан, олардың ең биігі Сан-Франциско тауы (Хамфрис шыңы) (12794 фут (3900 м) – орташа эрозияланған конус, көптеген жақындағы кіші конустармен және жаңаша лава ағындарымен байланысты. Нью-Мексиконың батысындағы Тейлор тауы да осыған ұқсас жаста, бірақ мұнда эрозия одан да қарышты болған, бұл, әдетте, астыңғы тау жыныстарының нашарлығынан туындаған. Эрозия нәтижесінде кіші конустар жойылды және көптеген лава арналары немесе құбырлар вулкандық мойындар немесе төбелер түрінде ашыққа шықты. Юта штатының оңтүстік-батысындағы Генри таулары ерекшелігі – плато қабаттарының күмбезденуіне немесе көпіршіктерге ұқсас иілуіне байланысты, бұл жер астындағы үлкен лава денелерінің немесе цистерналарының (лакколиттер) енуінен туындаған, қазір эрозияның нәтижесінде көбінесе ашыққа шыққан.

Бассейн және тау-кен аймағы

Үлкен бассейндік және жоталық провинция – жер қыртысының кеңеюінен (экстенсиондық тектоника) пайда болған бассейндік және жоталық топография. Ол Орегон, Айдахо, Невада, Калифорния, Юта, Нью-Мексико, Аризона штаттарының барлығында немесе бір бөлігінде, Батыс АҚШ-та; сондай-ақ Мексикадағы Сонора, Чиуауа, Синалоа және басқа да штаттарда, Транс-Мексикалық жанартау белдеуіне дейін оңтүстікке қарай орналасқан. Оның сипаттамасында, әсіресе Оңтүстік Калифорния және Орталық Мексикада жаңа мәселелер туындайды. Провинция солтүстік және оңтүстікке қарай бағытталған көптеген байланыссыз тау жоталарымен сипатталады, олардың ұзындығы , ал ең биік жоталардың биіктігі кең, тауаралық шөлді жазықтармен немесе бассейндермен бөлінеді, олардың биіктігі оңтүстік-батыста теңіз деңгейінен (немесе одан төмен) бастап, ішкі аймақтарда өзгереді. Бұл құрғақ аймақ. Көбінесе солтүстікте орналасқан тауаралық жазықтардың көп бөлігі тау шөгінділерімен толып жатқандай көрінеді. Ал қалғандары, негізінен оңтүстікте, тау эрозиясынан зардап шеккен аңғарлар болып табылады. Аймақтың жарылуға дейінгі құрылымы ұзақ мерзімді жинақталу және деформация процестеріне байланысты болды, ал аймақтың беткі қабаты жарылу алдындағы циклде болған эрозия деңгейіне байланысты қалыптасты. Аймақ жарылу блоктарына бөлінгенде және блоктар көтеріліп, еңкейгенде, әр блоктың артқы беті бұрын эрозияға ұшыраған беттің бөлігі болды, ал блоктың алдыңғы беті – жарықтардың беті болды. Жоғары блоктардың қазіргі пішіні жарылудан кейін эрозияның әсеріне ұшырады, ал төменгі блоктардың көп бөлігі жоғары блоктардың шөгінділерімен көмілген.

Солтүстік аймақтар

Солтүстікте, жер сілкіністері көлденең Колумбия лаваларының кеңістігіне енген, Оңтүстік-Шығыс Орегон және Солтүстік-Шығыс Калифорниядағыдай, блоктар құрылымы мен бейімделуі бойынша моноклинальды болып келеді. Бұл жерде тілімдеу деңгейі салыстырмалы түрде орташа, себебі кейбір жарықтар тілімделген, бірақ әлі терең тілініп үлкермеген. Осылайша, бұл жер сілкіністері жақында болған болуы мүмкін.

Орталық аудандар

Батыс Ютадағы Ұлы бассейнде және Неваданың көп бөлігіндегі көптеген блоктар салыстырмалы түрде ежелгі (юра дәуіріне) жататын қатпарлар мен жарықтарды қамтитын деформацияланған құрылымдарды көрсетеді. Шындығында, олар соншалықты ежелгі, тіпті бүктелуден пайда болған таулар, блоктардың жарылуына дейін тозып, тегіс жазыққа айналған. Бұл көне таулық жазықтар блоктарға бөлініп, блоктар көлбеу болғанда, олардың орналасуы, бірақ құрылымы емес, моноклиналды болды. Осы жаңа орналасуда, олар эрозияның қазіргі циклында толығымен қайта қалыптасып, күрделі пішіндерге ие болды, онда көтерілген блоктардың бастапқы пішінін анықтау қиын. Олардың кейбіреулері әлі де бір жағында салыстырмалы түрде қарапайым негізгі сызықтың маңызды белгісін сақтайды, ол қатты және жұмсақ құрылымдарды кесіп өтеді және көлбеу блоктардың жарық шегарасын көрсетеді. Мұнда аз көтерілген блоктар қазір бөлшектенген таулардан келген шөгінділермен толып жатыр. Бұл шөгінділер таудан сирек кездесетін тас тасқындарынан пайда болған алып аллювиалдық желдеткіштер түрінде көрінеді. Әрбір желдеткіш таудың етегіндегі шатқалдан басталып, бірнеше шақырымға созылып, еңісі төмендеп, материалдың ұсақтығы арта келе, жақын жердегі желдеткіштермен бірігеді.

Оңтүстік аймақтар

Бассейн және Range провинциясының жоғарғы оңтүстік бөлігінде, Калифорнияның Мохаве шөлінде және оңтүстік Калифорния мен Аризона (АҚШ) және солтүстік Сонора (Мексика) штаттарының Сонора шөлінде тау жоталары жақсы тілінген, ал кейбір тауаралық қазаншұңқырларда көлбеу, ортаға қарай жиналатын беткейлері бар тау жыныстары кездеседі. Бұл аймақта сонымен қатар таулардан шығатын шатқалдардың бастауындағы үлкен аллювиалды жайылмалар бар, олар шақырымдарға созылып, біркелкі көлбеулі болып, көршілес жайылмалармен бірігіп жатады. Бассейн және Range провинциясы оңтүстік-шығысқа қарай Мексиканың солтүстік-шығысындағы Чиуауа штатына дейін, және Мексика тақтасының бойымен оңтүстікке қарай Мексиканың орталық бөлігіндегі Транс-Мексикалық жанартау белдеуіне дейін кеңейеді.

Су бұрғылау бассейндері

Бассейн мен Жұқа таулы аймақтары провинциясының тек шағын бөлігі теңізге құйылады. Провинцияның солтүстік-батыс бөлігіндегі кейбір тауаралық аймақтар Каскад таулары арқылы Кламат өзенімен батысқа қарай суайдырады. Сьерра-Невададан бастау алатын Сакраменто және Сан-Хоакин өзендері Орталық аңғар мен Калифорния жағалауы арқылы Сан-Франциско шығанағына жетіп құяды. Оңтүстік-шығыстағы бірнеше аймақтар Рио-Гранде өзені арқылы Мексика шығанағына құйылады.

Колорадо өзенінің су айдыны

Көптеген еселі, бірақ әлі де тар орталық аймақ Колорадо өзені арқылы оңтүстік-батысқа қарай құйылып, Калифорния шығанағының бастауына жетеді, онда бұл үлкен және өте лайлы өзен кең Колорадо өзенінің дельтасын қалыптастырды. Дельтаның солтүстігінде шығанақтың бұрынғы бастауы қазір теңізден бөлініп, булану арқылы теңіз деңгейінен төменгі жазық ретінде ашыққа шықты. 1904 жылы Төменгі Колорадо өзені аңғарында өзен суын Император аңғарының төменгі жазығына бұруды қамтитын суару жобасы апатқа ұшырады. Өзен Аламо каналының қасақана жасалған бұзуы арқылы өтіп, Император алқабының жазығы арқылы Салтон шұңқырына ағып, Солтон теңізін құрады. Су өткізбейтін Салтон теңізі әлі де бар, қазіргі кезде суармалы егістіктерден жер асты сулары арқылы толықтырылуда.

Маусымдық өзендер көлдер

Көптеген арналар тік жарлардан басталып, шөлдің ойыстарында құрғап, жарылысқан жердің ортасымен өтетін өзенге қосылады. Басқалары қыс мезгілінде, булану азайып, бірігіп үлгереді, сосын олардың негізгі арнасы бірнеше шақырымға дейін ағып, кейіннен сіңіп (буланып) жоғалады. Мохаве өзені сияқты ірі арналардың кейбіреулері су тасқыны кезінде ойын ортасындағы тегіс сазды немесе плаяға уақытша, беткей жайылмаға айналуы мүмкін, бірақ су жайылмасы жылы маусымда (құрғақ көл) жоғалып, арнаның жоғарғы бөлігінде өзен тартылады. Плаяның толығымен шөл сазды төңірегі, ылғал болғанда өткісіз, құрғағанда кесіп өтуге қолайлы болады. Оңтүстік-батыс алабының бірінің төңірегі теңіз деңгейінен төмен жатыр, ал ортасында тұзды дала орналасқан. Алабының бір бөлігінде шығару жолы жоқ эндроэриялық көлдер бар, олардың ішіндегі ең ірісі – Солтүстік-Батыстағы Ұлы Тұзды көл. Калифорниядағы Оуэнс көлі мен Моно көлі де осыған ұқсас. Неваданың батыс алабында, Сьерра-Неваданың шығысында бірнеше кішкентай көлдер кездеседі. Плейстоцен дәуірінде осы көлдік алаптардың бәрі тереңдеген және кеңейген көлдермен толған. Шығыс Бонневилл көлі мен Батыс Лахотан көлінің су кеңістіктерінің шекаралары, қазіргі көл бетінен жүздеген фут биіктікте орналасқан жағалау сызықтары мен дельталар арқылы жақсы сақталған. Қалдырылған жағалаулар өткен климаттық өзгерістер туралы мәліметтер береді, бұл Плейстоцен мұздық аймақтарымен салыстырғанда екінші орында тұрады. Плейстоцендік көлдердің өмір сүру мерзімі, жарылған тақталардың қозғалысына қарағанда, қысқа болды, бұл көл жағалауларының кішкентай өлшемдері, олар жиі орналасқан тік жарлы беткейлердің үлкен көлемімен салыстырғанда, осылай көрінеді.

Аралық провинция

Аралық провинция Вашингтон, Орегон және Айдахо штаттарының бір бөлігінде орналасқан.

Лава жазықтары

Колумбия өзенінің алабындағы лава жазықтары әлемдегі ең кең көлемді жанартаулық құйылымдардың бірі болып табылады. Олар Оңтүстік-Шығыс Вашингтон, Шығыс Орегон және Оңтүстік-Батыс Айдахо штаттарын қамтиды және кейбір өзен шатқальдарында 1219 метрге дейін тереңдікте екені белгілі. Лава көбінесе бұрыннан бар жер бедерін толығымен көмеді. Кейбір лава ағындары әлі де жас, сондықтан олардың кедір-бұдыр бетін сақтап қалған. Мұнда лаваның жағасы тік жарларды тегістеп, айналасындағы таулардың аңғарларына шығанақтар сияқты еніп, кейде шалқадағы тау массивін оқшаулап жатады. Лава тасқынының басқа бөліктері көнерек және әлдеқайда деформацияланған және эрозияға ұшыраған. Сондықтан, Шығыстағы Роки тауларында (Снейк өзенінің бастауында) орналасқан Йеллоустоун Ұлттық паркіндегі көтерілген, ығысқан және тілімделген лава жамылғылары Колумбия жазықтарының көне лаваларымен байланысты.

Өзендер каньондары

Колумбия өзені лава жазығының солтүстік және батыс жағындағы шатқал тәрізді аңғарға қарысты. Жылан өзені оңтүстік-шығысқа қарай одан да терең шатқалды кесіп, жазықтарды құрайтын көптеген лава қабаттарын ашты, кейде ішінде көмілген тауларды ашып, сол таулардың ішінде өзен одан да тар шатқалды ойып шығарды. Аралық аймақтың ең таңғажайып ерекшеліктерінің бірі – Колумбия өзенінің каньоны солтүстік-батыстан келген плейстоцен мұздықтарымен тосылғанда, жазықтар арқылы уақытша бағытпен ағуында көрінеді. Өзен уақытша бағытты жеткілікті ұзақ сақтап, Гранде-Кули деп аталатын терең шатқалды ойып шығарды. Лава жазықтары ағашсыз және көбінесе егін шаруашылығына жарамсыз құрғақ. Дегенмен, олар жабайы жануарларға, сондай-ақ мал мен жылқыға жайылым береді. Шығыс шекарасының кейбір бөліктерінде, батыс желдері Роки тауларына жақындағанда жауын-шашын аздап артып, өте терең, ұсақ топырақ қабаты бар, ол жазықтың құрғақ бөліктерінен келген шаңнан жиналған деп есептеледі.