Перу: Географиясы, халқы және экологиялық мәселелері

Кіріспе

Перу – Тынық мұхитына қараған Оңтүстік Американың батыс жағалауында орналасқан мемлекет. Ол толығымен Оңтүстік жарты шарда жатыр, ал ең солтүстік нүктесі 1,8 минут ендікке немесе экватордан оңтүстікке қарай шамамен жетіп салады. Перу Эквадор, Колумбия, Бразилия, Боливия және Чили елдерімен құрлық шекарасын бөліседі, оның ең ұзын құрлық шекарасы Бразилиямен.

Статистика

Перудің жалпы жер аумағы 1 285 220 км² және жалпы су аумағы 5 000 км². Теңіз аумағы жағынан, ел континенттік шельфке, аумағы , аймақтық теңізге және Ерекше экономикалық аймаққа ие.

Перу жерінің 3% ғана егістікке жарамды, ал 0,5% тұрақты дақылдарға жарамды. Тұрақты жайылымдар Перу жерін пайдаланудың 21% құрайды, ал орман және орман алқаптары ландшафттың 66% құрайды. Перу жерінің шамамен 9,5% (1993 жылғы бағалау бойынша) халықты мекендейтін орталықтарға, жағалау аймақтарына және басқа да кеңістіктерге тиесілі. Перуде жер сілкінісі, цунами, су тасқыны, көшкін және жанартау әрекеті сияқты табиғи апаттар болады. Перудің Тынық мұхитының жағалауындағы Атакама шұңқырына жанасқан Наска және Оңтүстік Америка тектоникалық плиталарының қимылы Перудегі көптеген табиғи қауіп-қатерлердің себебіне айналады. Перудің экологиялық мәселелеріне орманды жою (оның бір бөлігі заңсыз ағаш кесудің салдары), теңіз жағалауы мен тау беткейлерінің мал өсіруден туындаған топырақ эрозиясы, шөлдеу, Лима қаласындағы ауаның ластануы, қалалық және кен өнеркәсібі қалдықтарынан өзендер мен жағалау суларының ластануы жатады. Перу келесі халықаралық экологиялық келісімдерге қатысушы: Антарктика шарты, Антарктиканың қоршаған орта туралы хаттамасы, Биологиялық әртүрлілік, Климаттың өзгеруі, Шөлдеумен күресу, Құрып кету қаупі төнген түрлер, Қауіпті қалдықтар, Ядролық сынақтарға тыйым салу, Озон қабатын қорғау, Кемелердің ластануы, Тропикалық ағаштар 83, Тропикалық ағаштар 94, Батпақты жерлер, Киттерді аулау. Сонымен қатар, ел Климаттың өзгеруі жөніндегі Киото протоколына қол қойды, бірақ оны ратификацияламады. Перу Боливиямен бірге әлемдегі ең биік теңізге жарамды Титикака көліне бірлесіп басқарады.

Қалалық даму

Елдегі ең көп халқы бар қала – Перудің астанасы Лима. Лима қаласының халқы 10 миллионнан астам. Елдің екінші және үшінші ірі қалалары – Кальяо мен Арекипада сәйкесінше 1,3 және 1,2 миллионға жуық адам тұрады. Перудің дамыған қалалары жағалау аймақтарында және солтүстік бөлігінде орналасқан. Перуде 32,1 миллион адам тұрады. Перудегі урбанизация деңгейі 79,2% құрайды және жыл сайын 1,57% артады. Лима Америкадағы ірі қалалардың бірі болып табылады және ел халқының 31,7% құрайды. Перу халқының тығыздығы 25 адам/км² немесе 57 адам/миль² шамасында. Лима – миллиондаған перуастықтарды қала шеттерінен астанаға тартатын фактор. Бұл ішкі көші-қон Лима төңірегінде кеңейіп жатудың салдары. Бұл кеңейген аймақтар «Pueblos Jóvenes» деп аталады. Жаңа қалалар мен Лима 125 миль (201 км) көлеміндегі қалалық аймақты құрайды. Қаланың өсуі қалалық аймаққа және қоршаған ортаға мәселелер әкеледі. Лима Латын Америкасының ең лас қаласы. Халықтың тығыздығы мен урбанизацияның өсуі перуастықтарды жасыл кеңістіктерін қоқыс тастау орындары ретінде пайдалануға мәжбүр етті. Бұл қалалық аймақты сумен жабдықтаушы Римак өзенінің ластануына әкеп соқты. Қаланың дамуы тарихи ескерткіштерді, қираған орындары мен «уакаларды» ұмыттырып, олардың орнына ғимараттар, жолдар және т.б. салынуда. Лима – елдегі 46 000-нан астам ескерткіштің 400-ге жуығының орналасқан жері, ал елдің өзінде олардың тек 1% ғана сақталып қалған. Венесуэладан шамамен 1,3 миллион адам Перуға тұруға көшіп келген. Бұл халықаралық көші-қон олардың туған еліндегі әртүрлі әлеуметтік, экологиялық және экономикалық дағдарыстардың нәтижесі. Бұл сыртқы фактор көші-қон Перуға тұрақсыздық пен азық-түлік тапшылығы сияқты күнкөріс мәселелерін әкелді.

Климат

Тропикалық ендік, тау тізбектері, жер бедерінің әртүрлілігі және екі мұхит ағыны (Гумбольдт және Эль-Ниньо) Перуға кең ауқымды климаттық әртүрлілік сыйлайды. Перуде ылғалды және құрғақ маусымдармен тропикалық климат орналасқан.

Амазонка бассейні немесе төменгі Амазонка

Перудің шығыс бөліктері Амазонка ойпаты немесе selva baja-ны қамтиды, бұл аймақ солтүстікте оңтүстікке қарағанда кеңірек. Перудің ұлттық аумағының шамамен 60 пайызын құрайтын бұл аймаққа Амазонка, Мараньон, Уальяга және Укаяли өзендері кіреді. Елдің аумағының шамамен 60 пайызы осы аймақта орналасқан, бұл Перуді Бразилия, Конго және Индонезиядан кейін әлемдегі тропикалық орманның ең үлкен төртінші аймағына айналдырады.

Анд таулары

Анд таулары елдегі ең көп түрлі климатты қамтиды. Климат аңғарларда жартылай шөлейтті, ал биіктеп көтерілген жерлерде және шығыс беткейлерде ылғалды. Жауын-шашын мөлшері жыл сайын өзгереді. Муссондық маусым қазан айында басталып, сәуір айында аяқталады. Қаңтардан наурызға дейінгі айлар ең жаңбырлы кезең болып табылады, бұл кезде саяхатқа кедергі келтіруі мүмкін. Батыс беткейлер құрғақ немесе жартылай шөлейтті, жауын-шашын тек қаңтар және наурыз айларында жауады. Белгілі бір биіктіктен төмен температура түнде және күндіз аралығында өзгереді. Ал сол биіктік аралығында температура түнде және күндіз әртүрлі болады. Пуна аймағындағы биік жерлерде температура түнде және күндіз аралығында өзгереді. Анд тауларының Кахамарка және Пьюра аймақтарындағы ең солтүстік бөліктерінде Парамо климаты басым.

Жағалау

Перу жағалауы – микроклиматтық аймақ. Аймаққа суық Гумбольдт ағыны, Эль-Ниньоның оңтүстік тербелісі, тропикалық ендік және Анд тауларының әсері тиеді. Орталық және оңтүстік жағалау негізінен құмды немесе тасты жағалаулардан және ішкі тілімделген аңғарлардан тұратын субтропикалық шөлді климаттан құралған. Күндер қыста көк аспанмен және кейде тұманмен, ал жазда күн ашық және кейде тұманды болып ауысады. Жауын-шашын тек сирек болатын, жергілікті жерде "гаруа" деп аталатын жеңіл немесе орташа нөсер түрінде жауады. Бұл аймақтар әдетте қоңыр суық температуралармен және сонымен қатар қоңыр жоғары температуралармен сипатталады. Температуралар көбінесе төмендемейді және артық аспайды. Бірақ оңтүстік жағалауда күндіз жылдың көп бөлігінде сәл жылырақ және құрғақ болады, ал қысқы түндерде қатты суық болуы мүмкін. Солтүстік жағалау, керісінше, ерекше тропикалық құрғақ климатқа ие, ол көбінесе тропикалық саванна деп аталады. Бұл аймақ әлдеқайда жылырақ және жаз айларында шыдамсыз болуы мүмкін, сонымен қатар жаңбыр да жауады. Аймақ оңтүстік жағалаудан бұталардың, экваторлық құрғақ ормандардың (Тумбес-Пиура құрғақ ормандар экорегионы), мангр ормандарының және Чира және Тумбес сияқты өзендерге жақын тропикалық аңғарлардың болуымен ерекшеленеді. Орташа температурасы .

Орталық және оңтүстік жағалау

Орталық және оңтүстік жағалауда, тропиктік аймақта орналасқанына қарамастан, субтропикалық шөлді климат басым. Климаттың ерекшеленуіне себеп болатын Хумбольдт ағыны, қалыпты тропикалық теңіздерге қарағанда суынырақ, осылайша жоғары тропикалық температураның қалыптасуына кедергі келтіреді. Сонымен қатар, Анд тауларының биіктігіне байланысты, Амазонкадан жағалауға ылғалды бұлттардың өтуіне мүмкіндік болмайды, нәтижесінде климат ұқсас тропикалық ендіктерге қарағанда салқынырақ. Бұл қыс айларында жоғары ылғалдылық пен тұманды күйге әкелуі мүмкін. Анд таулары жағалауға тым жақын орналасқандықтан, бұл географиялық фактор кумулус немесе кумулонимбус бұлттарының пайда болуына тосқауыл қояды. Осының салдарынан көлеңкелі аймақ құрылып, аймақта жауын-шашын мөлшері азаяды. Чили шекарасына жақын жерлердегі жауын-шашынның орташа мөлшері жылдық шамасында, ал солтүстік жағалауда және Анд тауларына жақын жерлерде жылдық шамасында құрайды. Орталық жағалау Ла Либертад, Анкаш және Лима аймақтарынан тұрады, мұнда жылдың көп бөлігінде көктемге ұқсас климат сақталады. Жыл бойы ылғалды құмды төбелердің маңында тұманды және күннөлді күндер кезектеседі. Жаз айларында (ақпан-сәуір) ауа температурасы түнде шамасында, ал күндіз шамасында өте қолайлы болады. Қыс айларында (тамыз-қазан) ылғалдылық жоғары, түнде шамасында, ал күндіз шамасында температура болады. Көктем (қараша-қаңтар) және күз (мамыр-шілде) айларында ауа райы күндіз шамасында, ал түнде шамасында болып, жағымды жағдайлар құрайды. Юнга аңғарларына қарай жылдамдықпен ілгерілегенде, климат кез келген айда құрғақ және жылы болады. Оңтүстік жағалау, Ica, Arequipa, Moquegua және Tacna аймақтарынан тұрады, барлық маусымдарда күндіз құрғақ және жылы климатқа ие, бірақ қыста салқынырақ. Бұл аймақта құмды төбелермен және әсерлі шөлдермен танымал жерлер бар, олардың пайда болуына құрғақ және ыстық климаттың әсері зор. Бұл аймақта температура Наска аймағында дейін жете алады, ал ішкі аймақтарда қыс айларында дейін төмендеуі мүмкін. Күндізгі температура жыл бойы шамасынан төмен түспейді. Бұл оңтүстік жағалаудың шөлдік климатқа жақын екенін көрсетеді, бірақ күнделікті температура өзгерістері тропикалық ендіктердегі басқа аймақтардағыдай болады. Ашық аспан көбінесе шөлді жерлерде байқалады, сондай-ақ, азырақ болса да, жағалаудағы жартастарда да кездеседі, олар әртүрлі балықтар мен теңіз сүтқоректілерінің мекені болып табылады.

The central and southern coast have a subtropical desert climate, despite this region being located in the tropics. The Humboldt Current, serving as one cause of climatic differentiation, is colder than normal tropical seas at , thus preventing high tropical temperatures from appearing. Additionally, due to the height of the Andes cordillera, there is no passage of hot clouds from the Amazon to the coast, the climate is cooler than that of similar tropical latitudes. This can create a great deal of humidity and fog during winter months. Moreover, the Andes mountains are very close to the coast, a geographic factor that prevents cumulus or cumulonimbus clouds from appearing. Therefore, a shade effect is created, causing very low annual rainfall in this region. Rainfall averages per year near the Chilean border to per year on the northern coast and nearer the Andes. The central coast is composed of regions including La Libertad, Ancash and Lima, which have a spring like climate for most of the year. Foggy and sunny days intermingle around the humid sand dunes during most of the year. Most summers (February–April) have pleasant temperatures ranging from during the night to about during the daytime. Winters (August–October) are very humid, and range from during the nights to around the during the day. The spring (November–January) and autumn (May–July) months have a pleasant climate that ranges from during the day to around during the night. Moving inland into the Yunga valleys, the climate tends to be ~ drier and warmer during any given month. The southern coast, composed of the Ica, Arequipa, Moquegua and Tacna regions, has a drier and warmer climate during the day for all seasons, although colder in winter. There are regions famous for their sand dunes and impressive deserts that are, in part, caused by the drier and hotter climate. Temperatures in this region can reach up to in the Nazca region while inland regions can fall to during the winter months. During the day, temperatures rarely go below the for all months of the year. This purports the idea that the southern coast has a more desert like climate, although daily temperature variations exist as they do in other regions within tropical latitudes. Clear skies are often present in desert areas and, although less common, near the coastal cliffs as well, which are home to a variety of fish and marine mammals.

Ауыл шаруашылығы

Перудің ауыл шаруашылығы жерлері Перудің жалпы аумағының 18,5% құрайды, бұл көрші елдермен салыстырғанда айтарлықтай төмен көрсеткіш, олардың ауыл шаруашылығы жерлерінің орташа үлесі шамамен 22% құрайды. Көбінесе өсірілетін дақылдарға картоп, маниок сияқты тамыр жемістері; қызыл бұрыш, паприка; аспаржа, томат сияқты көкөністер; киноа, кивича; манго, маракуйя, цитрус жемістері және банандар жатады. 2000 мен 2017 жылдар арасында жетіспейтін тамақтан зардап шеккен азаматтар мен балалардың саны шамамен алты миллионнан екі миллионнан астамға дейін күрт төмендеді, ал азық-түлік қолжетімділігі 2000 мен 2017 жылдар арасында 105%-дан 117%-ға дейін артты.