Кіріспе

Перу департаменттері

Анкаш (ісп. ˈaŋkaʃ) – Перудің батысындағы департамент және аймақ. Солтүстікте Ла-Либертад, шығыста Хуануко және Паско, оңтүстікте Лима департаменттерімен, ал батыста Тынық мұхитымен шектеседі. Аймақтың астанасы – Хуарас қаласы, ал ең ірі қаласы және порты – Чимботе. Аймақтың атауы кечуа тіліндегі anqash ("жеңіл, салмағы аз") сөзінен, немесе anqas ("көк") не anka ("бүркіт") сөзінен шыққан.

География

Анкаш – контрасттар елі: ол екі үлкен бойлық аңғарды қамтиды, олар Уайлас каньонының (Huaylas каньоны) таулы ерекшеліктерін Альто-Маранонның жасыл белдемелерімен үйлестіреді. Шақырымдаған құмды жағалаулар мен Тынық мұхитының көк сулары. Департаменттің жағалау, жоталар мен Анд пуналарының аумағы тегіс, ал қалған бөлігі Анд тауларында өте қиын. Батысында тік беткейлер тар каньондарды құрайды, олардың қабырғалары тік және шөлді. Департаменттің қиын аумағы екі тау жүйесімен кесіледі: батыс жағында мұздықтары жоқ шыңдары бар Кордильера Негра («қара тау жүйесі»), ал шығыс жағында – қар мен мұзықпен жабылған көптеген шыңдары бар Кордильера Бланка («ақ тау жүйесі»), мысалы, Уаскаран мен Альпамайо. Осы екі тау жүйесінің арасымен Санта өзені «Уайлас каньоны» деп аталатын аңғар арқылы ағып өтеді. Бұл аңғар тарылып, Каньон-дель-Пато («өзбек каньоны») құрайды. Тынық мұхитының беткейлерінде Санта өзені пуналарда кең аңғарды қалыптастырды, ол Кордильера Неграға қарай тарылып, Каньон-дель-Пато каньонының пайда болуына себеп болды. Перудегі ең биік шың және Америкадағы екінші биік шың – Уаскаранның қармен жабылған шыңы Анкаштың батысында орналасқан және мұхиттағы Чимботенің терең ойысымен қарама-қарсы. Мұздықтардың қалдықтары Ллангануко және Парон көлдері сияқты көптеген көлдерді құрды. Лимадан солтүстікке қарай Панамерикан тас жолымен жүргенде департамент аумағы Парамонга бекінісінен кейін, кең қант плантацияларының арасында және Форталеза өзенінен өтеді. Анкаш жағалауында Форталеза өзенінен Санта өзеніне дейін Тынық мұхитының үлкен әсері байқалады. Перу ағыны және Эль-Ниньо ағыны жергілікті тұрғындардың өміріне және аймақтық экономикаға елеулі, кейде қайғылы әсер етеді. Әдетте Перу ағыны, сондай-ақ Гумбольдт ағыны деп те аталады, суық суды және көптеген балықты әкеледі. Анчоустаның көбеюімен Анкаш порттары мен телімдері коммерциялық балық аулау орталықтарына айналды. 1950 жылдары Чимботе шығанағы әлемдегі ең ірі балық аулау порты болды. Алайда, солтүстіктен келген жылы сулар, мысалы, Эль-Ниньо ағыны, жағалауға апатты жаңбырлар әкелсе, анчоусталар жоғалып кетеді, балық аулау флоты тоқтап қалады және өзендердің тасқыны жерлерге және қалаларға ауыр зиян келтіреді. Перуға әсер ететін осы екі теңіз ағынының айналымын болжау қиын. Солтүстікке қарай Панамерикан тас жолы бойында жағалауға жақын теңізде көптеген аралдар мен кішкентай аралдар шашырап жатыр. Көбінесе олар тек гуано құстарына ғана мекен етеді. Оңтүстіктен солтүстікке қарай ең маңызды аралдарға Тортуга аралы (Тасбақа аралы), Ла Виуда аралы (Жесір аралы), Исла Бланка (Ақ арал) және Санта аралы (Киелі арал) жатады. Перудің жағалау аймағында көптеген түстерге толы түлімдер, телімдер, жылы шығанақтар мен құмды жағажайлар бар. Жолдардың жетіспеуі мен қиын жер бедеріне байланысты олардың көп бөлігіне құрлықтан жету мүмкін емес. Ең маңызды жағажайлар – Гранде, Ла Грамита және Лас Салинас жағажайлары. Бұл жағалаудың көп бөлігі Гумбольдт ағынының әсерінен барлық перулік жағалауларда кең таралған үлкен құмды шөлдердің біртекті бөлігі болып табылады. Өзендер бойында, негізінен қант қамысы, күріш және мақта егілетін жасыл аңғарлар орналасқан. Оңтүстіктен солтүстікке қарай Анкаш жағалауының негізгі өзендері: Уармей, Кулебрас, Касма, Сечин, Непенья, Лакрамарка және Санта. Бұл өзендердің ішінде жыл бойы суы бар жалғыз өзен – Санта өзені. Оның бастауы Кордильера Бланканың мұздықтары мен көлдері. Басқа өзендер, Перу жағалауындағы көптеген өзендер сияқты, биік таулық жаңбырларға немесе Эль-Ниньоның күшеюіне байланысты уақытша болып табылады.

Тарих

Біздің заманымыздан бұрын 400-600 жылдар аралығында алғашқы перуаникалық өркениет осы аймақта пайда болып, гүлденді. Бұл мәдениеттің маңыздылығы оның көнелігінде ғана емес, Анд және Амазония аймақтарындағы басқа мәдениеттермен ортақ тарихы мен мәдениетінде жатыр. Археолог Хулио С. Теллоның айтуынша, «Шавин – ежелгі Перуда гүлдеген барлық мәдениеттердің анасы». Шавин атауы кечуа тіліндегі «Чаупин» сөзінен шыққан, ол «орталық» немесе «штаб-пәтер» деген мағынаны білдіреді. Телло адамдардың Амазониядан келіп, Анд тауларын бағындырып, Шавин мәдениетін дамытқандығына сенді. Инка дәуірінде Санта алқабының халқы Пачакути арқылы Инка империясына қосылды. Алғашқы испандықтар департаменттің күміс кендерінің даңқына тартылып Хуайласқа келді. Уақыт өте келе испандықтар Инка қалаларын қиратты. Осы кезде Херонимо де Альварадо Хуарас қаласын құрды. Колониалдық дәуірде бұл қаланың маңызы шамалы болды және оның өнер және мәдени өмірі айқын болмаса да, Перуді азат ету жорығы кезінде Симон Боливардың штаб-пәтеріне айналды. Анкаш департаменті 1839 жылы Юнгайда Перу-Боливия конфедерациясы Перуді қайта құру армиясы мен Чили армиясының біріккен күштерінен жеңілгеннен кейін құрылды. 1970 жылғы Анкаш жер сілкінісі департаментті қиратты, 50 000-нан астам адам қаза тауып, 186 000 үй зардап шекті – бұл Перудағы ең қауісті табиғи апаттардың бірі. Бүгінде Анкаш халқының көп бөлігі Кальехон-де-Уайлас аймағында шоғырланған. 2011 жылдан бастап департамент судың ластануы және аймақтың табиғи ресурстарына мемлекеттік және жеке меншік құқықтары туралы айыптауларға байланысты тау-кенге қарсы наразылықтардың орталығы болып табылады. Наразылар, кен компаниясының күзетшілері мен федералды полиция арасындағы қақтығыстар көптеген өлім мен жарақатқа әкеп соқты.

Саяси бөліну

Департамент 20 провинцияға (provincias, жекеше: provincia) бөлінген, олар 166 ауданды (distritos, жекеше: distrito) құрайды. Оның астанасы – Хуараз. Провинциялар мен олардың астаналары:

Провинция Ауданы Астанасы Айя Айя 5 Антонио Раймонди Лламеллин 6 Асунсьон Чакас 2 Болоньеси Чикиан 15 Кархуас Кархуас 11 Карлос Ф. Фицкарральд Сан-Луис 3 Касма Касма 4 Коронго Коронго 7 Хуараз Хуараз 12 Хуари Хуари 16 Хуармей Хуармей 5 Хуайлас Караз 10 Марсикал Лузурияга Пискобамба 8 Окрос Окрос 10 Палласка Кабана 11 Помабамба Помабамба 4 Рекуай Рекуай 10 Санта Чимботе 9 Сихуас Сихуас 10 Юнгай Юнгай 8

Экономика

Перудегі үшінші ірі экономикасы Анкаш экономикасының басым бөлігі алтын, мыс және мырыш кендерін өндіруден құралған. Оның жағалауы балық ресурстарына бай, және ол Перудің ең өнімді балық шаруашылығы аймағы болып табылады (Перу әлемде балық ұнының ең ірі экспорттаушысы). Анкашта картоп, бидай және арпа егіледі.

Тілдер

2007 жылғы Перу халық санағы бойынша, тұрғындардың көпшілігі алғаш үйренген тіл испан тілі (68,34%) болды, содан кейін кечуа тілі (31,36%). Анкашта сөйленетін кечуаның түрі - Анкаш кечуасы. Төмендегі кестеде Анкаш департаментінің провинциялары бойынша алғаш үйренген тілге қатысты нәтижелер көрсетілген:

| Провинция | Кечуа | Аймара | Ашаньинка | Басқа ана тілі | Испан тілі | Шетел тілі | Есітімейтін немесе сөйлей алмайтын | Барлығы |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Айя | 2,807 | 3 | 44,623 | | 87,445 | | | 134,878 |
| Антонио Раймонди | 12,073 | 17 | 193,694 | | 534 | 15,842 | | 221,160 |
| Асунсьон | 6,854 | | 241,564 | 3 | 273 | 68,508 | | 317,202 |
| Болоньеси | 4,473 | 19 | 687 | 24,374 | | 102,928 | | 132,681 |
| Кархуас | 30,365 | 40 | 217 | 10,971 | 113 | 841,444 | | 893,940 |
| С. Ф. Фитцкарральд | 17,956 | 16 | 121 | 709 | | 19,761 | | 38,563 |
| Касма | 5,517 | | 29 | 213,344 | 642 | 39,908 | | 189,400 |
| Коронго | 745 | 27 | 128 | | 147,889 | | | 148,790 |
| Уараc | 50,570 | 116 | 123 | 788 | 4,810 | 133,991 | | 190,398 |
| Уари | 45,830 | 59 | 632 | 12,619 | 916 | 658,721 | | 718,877 |
| Уармей | 1,695 | 10 | 272 | 4,521 | 214 | 26,251 | | 32,853 |
| Уайлас | 28,772 | 18 | 542 | 1,422 | 769 | 50,297 | | 81,000 |
| М. Лусуриага | 19,687 | 19 | 111 | 1,841 | 195 | 21,645 | | 45,348 |
| Окрос | 734 | 42 | 79 | 32 | 212 | 8,686 | | 9,855 |
| Пальяска | 841 | 54 | 92 | 6,958 | 446 | 27,147 | | 35,438 |
| Помабамба | 22,061 | 16 | 113 | 875 | 251 | 26,007 | | 50,273 |
| Рекуай | 6,587 | 13 | 111 | 450 | 428 | 18,084 | | 25,273 |
| Санта | 9,005 | 10 | 53 | 627 | 436 | 5,507 | 138 | 365,375 |
| Сиуас | 10,520 | 13 | 141 | 7,965 | 160 | 28,564 | | 47,363 |
| Юнгай | 37,806 | 30 | 241 | 3,678 | 101 | 265,165 | | 307,021 |
| **Барлығы** | **314,141** | **531** | **855** | **826** | **84,540** | **372,140** | **9** | **1,001,660** |
| **%** | **31.36** | **0.05** | **0.08** | **0.08** | **8.45** | **37.14** | **0.009** | **100.00** |

Туризм

Анкаш облысының географиялық орталығы – Уайлас шатқалы туристер үшін ерекше қызығушылық тудырады. Бұл оның көптеген табиғи көрікті жерлеріне, спорттық және демалыс мүмкіндіктеріне, сондай-ақ бір кезде гүлденген ежелгі мәдениеттердің археологиялық ескерткіштеріне байланысты. Перуға сапар шегетін туристер үшін Кордильера Бланка таулары тартымды. Зейін көрерлер аймақтың мұздықтары мен аңғарларының табиғи сұлулығына, көптеген көлдері мен жылу суларына да қызығады. Анкаш облысын кейде "Перудің Швейцариясы" деп атайды. Мұнда 6,4 километр биіктіктегі Уаскаран тауы мен Хуаскаран ұлттық паркі орналасқан. Әлемдегі ең әдемі таулардың бірі саналатын Альпамайо шыңы да бар. Археологиялық қызығушылық тудыратын орындардың арасында Анкашта ежелгі мәдениеттердің көптеген қалдықтары сақталған, оның ішінде Гитарреро үңгірі (б.з.д. 10 000 жыл), Чавин-де-Уантар, Хунсакай, Вилькавайин, Сечин және Панямарка руиндері де белгілі.

Пативилка-Карас-Хуаланка бағыты

Симон Боливар Перуді азат ету жорығын жоспарлаған тарихи Пативилька ауылы (Лима облысы) Панамерикан тас жолында Лимадан солтүстікке қарай 202 шақырым қашықтықта орналасқан. Осы жерден Хауайлас шатқалына (Callejón de Huaylas) апаратын тас жол басталады. Бұл жол толығымен асфальтталған, бірақ жиі жөндеуді қажет етеді, себебі оны хуайкостар (көк тасқын) мен жаңбырлар салдарынан қатты зақымдалған. Осындай мәселе Перудың көптеген жолдарына, әсіресе таулы аймақтардағы (Кечуа табиғи аймағы және Рупа-Рупа ылғалды ормандары) жолдарға тән. Бұл тас жолдың ұзындығы 287 шақырымды құрайды, және ол өте жайлы, әсіресе қара таулар (Cordillera Negra) арқылы тік көтерілетін кескіндерде, теңіз деңгейінен 4100 метр биіктіктегі Конокоча шыңына дейін. Одан кейін жол Хауайлас шатқалына қарай төмен түседі. Лима – Уарац – Карац сапары, 468 шақырымды құрайды, көлікпен 7 сағатқа созылады. Заманауи автобустар осы аралықты 8 сағатта жүріп өтеді. Пативилькадан шығысқа қарай, шамамен 20 шақырымға созылатын жол, Форталеза өзенінің арнасына параллель, қант құрабымен егілген кең далалардың арасымен өтеді. Хуариканга қаласында жол Анкаш департаментіне кіреді. Осы жерде тас жол Қара таулардың (Cordillera Negra) бірінші етегіне баяу көтеріле бастайды. Бұл кезең шамамен 50 шақырымға созылады. Чaскитамбо және Чаукайан қалаларынан өткеннен кейін көтерілу күрт тікенеді, көп бұрылыстар мен серпілістерге толы.

Коддиллера Бланка

Бұл тау тізбегі әлемдегі ең әдемі таулардың қатарына кіретін, қармен қапталған алып биік шыңдардан тұрады. Ақ таулар тізбегі әлемдегі ең биік тропикалық тау тізбегі болып саналады. Ол шығысында Уайлас шатқалымен (Callejón de Huaylas) шектеседі. Оның ұзындығы белгілі бір шамада және 6000 м-ден жоғары 35 шыңы мен көптеген кішігірім шыңдары бар – шыңдардың әртүрлі қиындық деңгейлерімен нағыз симфония. Бұл тау тізбегі мәңгі қарға толы болғандықтан ғана емес, сонымен қатар кварц пен фельспар тау жыныстарының химиялық құрамынан да ақ деп аталды. Бұл Перудегі ең биік шың және Аконкагуа, Охос-дель-Саладо, Бонете және Мерседариодан кейінгі Америкадағы бесінші биік шың: Уаскаран, оның оңтүстік шыңы 6768 м теңіз деңгейінен биіктікте (msnm) шамалы. Уаскаранның солтүстік шыңы 6655 м-ге жетеді. Биіктігі 5947 м деп бағаланған Альпамайо "дүниедегі ең әдемі қарлы тау" деп есептеледі. Бұл мәлімдемеге танымал перуандық альпинист Сесар Моралес Арна қол жеткізді, ол Альпамайоның суретін 1966 жылы Мюнхенде (Германия) өткен әлемдік көркем суреттер конкурсына жіберді. Хуандой N 6395 м, Хуантсан 6410 м, Чопикальки 6354 м, Копа N 6173 м, Артесонраху 6025 м, Санта-Крус S 6259 м, ал Уалькан 6126 м биіктікте.

Кордильера Бланканың сұлулығын көбінесе Кордильера Негра анықтайды, себебі бұл тау жотасы Тынық мұхитынан келетін желдерді басып тартады. Кордильера Негра қалқан ретінде қызмет етіп, Кордильера Бланканың үлкен мұздықтарының еруіне кедергі келтіреді. Кордильера Неграда қыста аз қар жауатын, ең биіктігі 5500 м болатын тау шыңдары бар. Оның аты Кордильера Бланканың ақ қарлы шыңдарымен салыстырудан туындаған.

Хуаскараң ұлттық паркі

Хуаскаран ұлттық паркі – Перудың ең көрнекті табиғат парктерінің бірі, себебі оның ландшафты шыңдарға, көлдерге, каньондарға, тасқын суларға және сарқырамаларға толы. Оның шекараларында бүкіл Кордильера Бланка және 6000 м-ден жоғары биіктіктегі жеті шыңды көруге болады. Олар альпинистер мен таушылардың маңызды халықаралық орталықтарының бірін құрайды. Бұл ұлттық парк 1975 жылдың 1 шілдесінде 340 000 га аумақта құрылды. Оның құрамына Рекуай, Хуараз, Кархуаз, Юнгай, Хуайлас, Помабамба, Марискаль Лузурияга, Хуари, Коронго, Сиуас және Болоньеси провинцияларының бөліктері кіреді. Бұл парк ЮНЕСКО-ның биосфералық қорығы және Дүниежүзілік мұра тізіміне де енген. Парк аумағы өте әртүрлі. Онда биіктігі 5000 мен 6768 м аралығында болатын қарлы шыңдар бар. Сонымен қатар, флювиогляциалдық эрозия нәтижесінде терең ойысқан шатқалдар мен көптеген лагуналар кездеседі. Парк шекарасында оңтүстіктегі Тукудан солтүстіктегі Шампараға дейін 180 км-ге созылған 663 мұздық орналасқан. Климаты екі анық маусымға бөлінеді: сәуірден қыркүйекке дейінгі құрғақ маусым (маусым және тамыз айларында ең нашар) және қазаннан мамырға дейінгі жаңбырлы маусым (қаңтар және наурыз айларында жауын-шашын мөлшері ең жоғары). Оның флорасы сансыз және әдемі, оның ішінде Пуя Раймондидің маңызды топтары бар. Фаунасында көзілдірік аюлар, викуньялар, пумалар, түлкілер, вискачалар, мысықтар, Анд тау мысықтары, опоссумдар, шошқа мұрынды скункстар және т.б. мекендейді. Сондай-ақ, көптеген құстар, басым түрі қаздар, американдық сутастар және колибрилер бар.

Қара таулар

Касма-Хуараз жолы аса көп жүргіншілер баратын жол емес. Тас жол Яутанға дейін төселген. Содан кейін ол Касма өзенінің бағытымен, Кордильера Неграның етегімен асфальтталмаған жолмен жылдам көтеріле бастайды. Бұл жол Париакотоға жеткенде тік болып кетеді. Жол бойында Пирадан басқа маңызды елді мекендер жоқ, ол саяхатшыларға қызмет көрсетеді. Өте тік және тар бұл жол үлкен шатқалдар мен құламалардың арасымен өтеді. Картоп, бидай, арпа және басқа да азық-түлік дақылдары егілген шағын шаруашылықтар (чакралар) бар кішкентай ауылдық аудандарды көруге болады. Сондай-ақ, мал мен адамдардың көп қызметін де байқауға болады. 150 шақырымға созылып, Кордильера Бланкамен қатар жүретін Кордильера Неграның шатқалдары көңілсіз және қараңғы. Олардың көпшілігі құрғақ немесе суы аз. Солтүстіктен оңтүстікке қарай Румикруз (5020 м), Рокарре (5187 м), Серро-Рико (5015 м) және Чунта (4810 м) сияқты бірнеше төбелер бар. Кордильера Бланканың сұлулығын көбінесе Кордильера Негра анықтайды, себебі бұл тау жүйесі Тынық мұхитынан соққан желдерді жұмсартады. Кордильера Негра қалқан рөлін атқарып, Кордильера Бланкадағы үлкен мұздықтардың еруіне кедергі келтіреді. Кордильера Неграның биіктігі 5500 метрге жететін, қыста аздап қар жауатын тау шыңдары бар. Оның аты Кордильера Бланканың ақ қарлы шыңдарымен салыстырудан туындаған.

Санта өзені мен Каньон-дель-Пато

Чимботеден Хуалланкаға дейін шамамен бұл асфальтталмаған және өте сирек жүрілетін тас жол ескі темір жолдың үстінен салынған уақытша жол. Бұл темір жол және бірнеше туннель 1970 жылғы апаттың салдарынан қирады. Чимботеден тыс жерде тас жол Санта өзенінің кең, жазық және құнарлы жағалауымен өтеді және Хуалланкаға дейін жалғасады. Чукикарадан бастап тас жол тар бола бастайды. Чукикара өзені – Санта өзенінің ірі оң саласы. Оның сулары қара түсті, себебі оларда Паласка тауларынан келген көмір шөгінділері көп. Хуалланкадан Пато каньоны арқылы саяхаттауға болады. Бұл каньон – Санта өзені бойындағы көптеген каньондардың бірі. Санта өзенінің бастауы Конокоча көлінде. Бұл өзен жағалаудағы ең маңызды өзен, өйткені оның жылдық су көлемі 6100 миллион м3 құрайды. Ғасырлар бойында ол Кордильера Неградада 2000 метр биіктіктегі тар өткел қалыптастырды. Осы жерде сулар 500 метрлік тар шатқалдан шығар алдында айналмалы және көпіршікті болады. Бұл сарқырама Хуалланкадағы Каньон-дель-Пато гидроэлектр станциясының энергия көзі болып табылады. Хуалланкадан Каразға баратын тас жол арқылы Уайлас шатқалына (Callejón de Huaylas) кіруге болады. Бұл сонымен қатар Кончукос шатқалына (Callejón de Conchucos) кіруге де мүмкіндік береді.

Коншукос көшесі

Кончукос шатқалы – Кордильера Бланка тауларының шығысында орналасқан әдемі аңғарлар тізбегі. Ол Катактан Хуалланкаға дейінгі тас жол арқылы байланыстырылған. Анкаш аймағының сегіз провинциясы Кончукос шатқалын қамтиды. Олар – Хуари, Асунсьон, Антонио Раймонди, Марисшал Лузурияга, Помабамба, Сиуас, Коронго және Палласка. Бұл шатқал Кордильера Бланканың шығысында, яғни Уайлас шатқалының ар жағында, Маранон өзенінен бұрын орналасқан. Жердің топографиясы биік шыңдарды, терең шатқалдарды және құнарсыз пуналарды ұсынады, бұл оны Перудегі таулы аймақтардың көпшілігі сияқты қиын өңірге айналдырады. Палласка және Коронго провинциялары Чимботеге және Уайлас шатқалына тікелей қол жеткізе алады. Қалған провинцияларда Хуари провинциясынан және Хуалланка ауданы мен Сихуас провинциясынан келетін екі бағытты бойлық тас жол бар, ол Помабамба, Марисшал Лузурияга және Антонио Раймонди провинцияларын байланыстырады.