Кіріспе

Боливияның географиясына Боливияны шамамен солтүстіктен оңтүстікке қарай екіге бөлетін Шығыс Анды тау жотасы (Ориенталдық Кордильера деп те аталады) кіреді. Сол тау тізбегінің шығысында Амазонка бассейнінің жазық далалары, ал батысында Титикака көлі орналасқан Альтиплано – жоғартқы платосы жатыр. Боливияның географиясы, Боливияның солтүстік-батыс шекарасына жақын орналасқан Перуге ұқсас ерекшеліктерге ие; Боливия сияқты, Перу да Шығыс Анды тауларымен солтүстіктен оңтүстікке қарай екіге бөлінген, және бұл екі ел Жер бетіндегі ең биік кеме жүретін көл – Титикака көлін бөліседі. Дегенмен, Перуден өзгеше, Боливия Оңтүстік Америкадағы теңізге шығу жолы жоқ екі елдің бірі, ал екіншісі – Боливияның оңтүстік-шығыс шекарасында орналасқан Парагвай.

Өзендер

Кордильера Реалдың солтүстік-шығыс жағы Юнга деп аталады, бұл аймара және кечуа тілдеріндегі "yunka" сөзінен шыққан, "жылы аңғар" деген мағынаны білдіреді. Ла-Пас қаласының солтүстік-шығысында орналасқан, негізінен жартылай тропикалық бұл аңғардың тік, көбінесе қол жеткізбес беткейлері мен шыңдары Боливияның ең таңғажайып көріністерін ұсынады. Жауын-шашын мөлшері көп, ал тар өзен аңғарларының қабырғаларына қалың өсімдіктер жабысқан. Бұл жер Боливиядағы ең құнарлы жерлердің бірі, бірақ нашар көлік инфрақұрылымы ауыл шаруашылығының дамуына кедергі келтірді. Үкімет 1917 жылы Ла-Пасты шығыс жазықтарымен байланыстыру үшін Юнга арқылы темір жол салуға тырысты. Дегенмен, темір жол тек 150 шақырымы салынғаннан кейін тоқтатылды. Орталық Кордильераның шығыс беткейлері күрделі солтүстік-оңтүстік бағыттағы жоталар мен төбелердің тізбегі арқылы бірте-бірте төмендейді. Шығысқа қарай ағатын өзендер ұзын, тар аңғарларды ойып жасайды; осы аңғарлар мен жоталар арасындағы алқаптар егін шаруашылығы мен қоныстану үшін қолайлы. Төменгі жазықтар бай аллювиалды топырақтармен толы, бірақ кейбір аймақтарда өсімдік жамылғысының жойылуы эрозияға әкеп соқты. Аңғарлардың биіктігі теңіз деңгейінен 2000-3000 метр аралығында, бұл Альтипланоға қарағанда ыстық температураны қамтамасыз етеді. Сукре, Кочабамба қалалары және Тариха облысының жоғарғы бөлігі осы кең аймақтың алқаптарында орналасқан.

Төменгі жерлер

Шығыс жазықтарына Анд тауларының солтүстігі мен шығысындағы Боливияның барлық аймақтары кіреді. Елдің аумағының үштен екісінен астам бөлігін құрайтын бұл аймақ сиреп қоныстанған және соңғы кезге дейін экономикада маңызды рөл атқармаған. Топография мен климаттың ерекшеліктері жазықтарды үш аймаққа бөледі. Бени және Пандо департаменттері мен Кочабамба департаментінің солтүстік бөлігінен тұратын солтүстік жазық аймағы ылғалды тропикалық орманды құрайды. Көптеген жерлердің беткі қабаты сазды топырақпен жабылғандықтан, су өткізгіштігі нашар, ал мол жаңбыр аймақтың үлкен бөлігін батпаққа айналдырады. Санта-Крус департаментінің солтүстік жартысын құрайтын орталық аймақта, солтүстікке қарағанда көбінесе төбелі және құрғақ климат басым. Орман мен саванна кезектесіп орналасқан, ал көптеген жерлер егіс үшін пайдаланылады. Бұл аймақта Боливияның ең ірі қаласы – Санта-Крус және елдің мұнай мен табиғи газ қорының көп бөлігі орналасқан. Жазықтың оңтүстік-шығыс бөлігі Гран-Чаконың бір бөлігі болып табылады. Жылдың тоғыз айында жаңбыр жаумайды, ал үш ай бойы мол жаңбыр аймақты су басады. Жаңбырдың күрт өзгеруі тікенді бұталы өсімдіктер мен мал жаюға ғана мүмкіндік береді, бірақ Анд тауларының етегінде табиғи газ бен мұнайдың жақында табылуы аймаққа жаңа қоныс іздеушілерді тартты. Боливияның маңызды өзендерінің көпшілігі суға толы жазықтардың солтүстік бөлігінде, әсіресе Альто-Бениде (Жоғарғы Бениде) орналасқан, онда кофе және какао сияқты егістерге қолайлы жағдайлар бар. Солтүстік жазықтарды кең және баяу ағатын өзендер кесіп өтеді, олардың ішіндегі ең ірілері – Маморе, Бени және Мадре-де-Диос – солтүстікке қарай ағып, Бразилиядағы Мадейра өзеніне, содан кейін Амазонка өзеніне құяды. Бени және Маморе өзендерімен жүретін кемелер жолаушылар мен жүк тасымалын жүзеге асырады; Мадейрадағы таяздықтар Бразилияға қарай кеме қатынасын қиындатады. Парагвай шекарасына жақын жерде, маусымдық су ағынын Пилкомайо немесе Парагвай өзендеріне жеткізетін құмды арналар бар. Сонымен қатар, әлемдегі ең үлкен ылғалды жер – Пантанальдың бір бөлігі Боливияда орналасқан. Шығыс Боливия жазық деп сипатталғанына қарамастан, Анд тауларынан тыс жерлерде де таулар мен тау тізбектері кездеседі. Бұл таулардың ең танымалдары – Санта-Крус департаментінің шығысындағы орманды Серранияс Чикитанас.

Климат

Боливияда әртүрлі географиялық аймақтар мен климаттар бар, олардың арасында ең бастысы үш түрлі: Анд (аумақтың 28%), Анд алды (13%) және жазықтар (59%). Боливияның климаты бір экологиялық аймақтан екіншісіне күрт өзгереді, шығыстағы Льянос аймағындағы тропикалық климаттан бастап, батыстағы Анд тауларындағы полярлық климатқа дейін. Жаз айларында шығыс бөлігінде ыстық әрі ылғалды, ал батыс бөлігінде құрғақ болады. Жаңбырлар температураны, ылғалдылықты, желді, атмосфералық қысымды және булануды өзгертіп, әртүрлі климат жағдайларын тудырады. Эль-Ниньо деп аталатын климаттық құбылыс ауа райында үлкен өзгерістерге әкеледі. Қыс айларында батыс бөлігінде суық болады, тауларда қар жауады, ал батыс аймақтарда жел жиі соғады. Күз мезгілінде тропикалық емес аймақтарда құрғақ болады.

Льянос. Орташа температурасы 30°C (86°F) болатын ылғалды тропикалық климат. Амазонка ормандарынан соққан жел көп жауын-шашынға себеп болады. Мамыр айынан бастап құрғақ желдің салдарынан жауын-шашын азаяды, көп күндерде аспан ашық болады. Дегенмен, оңтүстіктен соққан суразос жел бірнеше күнге дейін суық температура әкелуі мүмкін. Бұл аймақтағы жауын-шашын мөлшері жылына 1100 мм-ден 2000 мм-ге дейін, ал Оңтүстік-Батыс Амазонканың ылғалды ормандарымен шектесетін аймақтарда 3000 мм-ге дейін жетеді.

Чикитания. Орташа температурасы 30°C (86°F) болатын ылғалды тропикалық климат. Амазонка ормандарынан соққан жел көп жауын-шашынға себеп болады, мамыр айында басталатын қысқа, бірақ байқалатын құрғақ маусым бар. "Суразос" жел бірнеше күнге дейін суық температура әкелуі мүмкін. Бұл аймақтағы жауын-шашын мөлшері жылына 750 мм-ден 1500 мм-ге дейін, ал Санта-Крустың орталық-шығыс бөлігіндегі шалғай аймақтарда 2000 мм-ге дейін жетеді.

Селва. Орташа температурасы 30°C (86°F) болатын ылғалды тропикалық климат. Боливияның орталық және солтүстік-батыс аймақтарында Амазонка ормандарының оңтүстік-батыс бөлігі орналасқан, мұнда жылдың көп бөлігінде температура жоғары, ал қыс айларында сәл жұмсақ болады. Бұл аймақтағы жауын-шашын мөлшері жылына 2000 мм-ден 4000 мм-ге дейін, ал Тунари айналасындағы аймақтарда 7000 мм-ге дейін жетеді.

Ылғалды Альтиплано. Субтропикалық тау климаты, полярлық климат, қатты және суық желдер. Орташа температура 15-20°C (59-68°F) аралығында. Түнде температура 0°C (32°F) төмендейді, ал күндіз ауа-райы құрғақ және күн сәулесі күшті. Жер бетінде мұз ай сайын пайда болады, қар жиі жауады. Бұл аймақтағы жауын-шашын мөлшері жылына 450 мм-ден 1300 мм-ге дейін, ал Титикака көлінің жергілікті аймақтарында 2000 мм-ге дейін жетеді.

Құрғақ Альтиплано. Шөлді полярлық климат, қатты және суық желдер. Орташа температура 15-20°C (59-68°F) аралығында. Түнде температура 0°C (32°F) төмендейді, ал күндіз ауа-райы құрғақ және күн сәулесі күшті. Жер бетінде мұз ай сайын пайда болады, қар жиі жауады. Бұл аймақтағы жауын-шашын мөлшері жылына 50 мм-ден 400 мм-ге дейін жетеді.

Уақытша өрнектер мен Юнгалар. Суық климат. Солтүстіктен соққан ылғалды жел тауларға қарай соғады, бұл аймақты ылғалды және жаңбырлы етеді. Биіктікке көтерілген сайын температура төмендейді. 2000 метр биіктікте қар жауады. Бұл аймақтағы жауын-шашын мөлшері жылына 600 мм-ден 2000 мм-ге дейін жетеді.

Ксерик аңғарлары. Жартылай құрғақ климат. Боливияның орталық таулы жерлерінде пайда болған желдің көлеңкесі осы аймақтарды жылдың көп бөлігінде құрғақ етеді, ал жаз айларында жаңбырлы болады. Биіктікке көтерілген сайын температура төмендейді. Бұл аймақтағы жауын-шашын мөлшері жылына 350 мм-ден 600 мм-ге дейін жетеді.

Чако. Субтропикалық жартылай құрғақ климат. Қаңтар айында жаңбыр жауады және жыл бойы ылғалдылық сақталады, күндері жылы, ал түндері салқын болады. Бұл аймақтағы жауын-шашын мөлшері жылына 450 мм-ден 1500 мм-ге дейін жетеді.