Кіріспе
Боливияның астанасы – Боливия үкіметінің орналасқан орны болып табылатын Ла-Пас қаласы, ресми атауы Nuestra Señora de La Paz. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, қаланың халқы шамамен 816 044 адамды құрайды, сонымен қатар ол Ла-Пас департаментінің де астанасы болып табылады. Ла-Пас қаласы Боливияның батыс-орталық бөлігінде, Титикака көлінің оңтүстік-шығысында орналасқан. Қала Амазонка ойпатының бір бөлігі және Алтиплано тауларымен қоршалған, шұңқырға ұқсас жерде жатыр. Қаланың үстінен үш шыңы бар Іллимани тауы көтеріліп тұрады, оның шыңдары әрқашан қармен жабылған және қаланың көп бөлігінен көрінеді. Теңіз деңгейінен шамамен 3640 метр биіктікте орналасқан Ла-Пас – әлемдегі ең биік астана. Биіктігіне байланысты, Ла-Паста жаңбырлы жаздары және құрғақ қыстары бар ерекше субтропиктік тау климаты басым. Ла-Пас қаласы 20 қазан 1548 жылы испан конкистадоры капитан Алонсо де Мендоса құрған, бұл қала Инка елді мекенінің орнында, Потоси және Оруро қалаларынан Лимаға дейінгі сауда жолдарының торабы ретінде пайда болды. Қаланың толық атауы бастапқыда Nuestra Señora de La Paz (Бейбітшілік ханым) деп аталған, бұл Гонсало Писарро және басқа конкистадорлардың Перудің бірінші вице-короліне қарсы көтерілісінен кейін бейбітшілік орнатуды еске алу үшін берілген. Кейіннен қала қазіргі орналасқан жеріне, Чукиаго Марка аңғарына көшірілді. Боливия тәуелсіздік алғанға дейін Ла-Пас Рио-де-ла-Платаның вице-корольдігінің құрамында испан отаршылдығының билігінде болды. Қала құрылғаннан бері көптеген көтерілістер орын алды. 1781 жылы жергілікті басшы және тәуелсіздік жақтасы Тупак Катари қаланы алты ай бойы қоршап алды, бірақ соңында жеңіліске ұшырады. 16 шілде 1809 жылы боливиялық патриот Педро Доминго Мурильо тәуелсіздік үшін төңкеріс бастады, бұл 1821 жылы Оңтүстік Америка мемлекеттерінің тәуелсіздік алған испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарының басталуын белгіледі. Боливия үкіметінің орналасқан орны ретінде Ла-Паста президенттік резиденция – Паласио Кемадо орналасқан. Сонымен қатар, қала Боливияның заң шығарушы органы – Көпұлттық заң шығарушы жиналысының және көптеген мемлекеттік департаменттер мен агенттіктердің орналасқан жері. Боливияның конституциялық астанасы Сукреде сот билігі сақталған. Қалада барлық шетелдік елшіліктер мен елдегі халықаралық миссиялар орналасқан. Ла-Пас – Боливияның маңызды саяси, әкімшілік, экономикалық және спорттық орталығы; ол елдің жалпы ішкі өнімінің 24% -ын құрайды және көптеген боливиялық компаниялар мен өнеркәсіптердің бас кеңсесі болып табылады. Ла-Пас Оңтүстік Американың маңызды мәдени орталығы болып табылады, өйткені онда Сан-Франциско шіркеуі, Метрополитен соборы, Плаза Мурильо және Жаен көшесі сияқты отаршылдық дәуірге жататын бірнеше ескерткіштер бар. Ла-Пас Тиуанаку және Инка империясының археологиялық аймақтарының тоғысқан жерінде орналасқан. Қала өзінің ерекше базарларымен, әсіресе, "Эль-Меркадо-де-лас-Брухас" (Саяхатшылар базары) және жанды түнгі өмірімен танымал. Оның ерекше топографиясы қала мен оны қоршаған Кордильера Реал тауларының әдемі көрінісін көптеген табиғи қарау орындарынан ұсынады. Қала Чукияпи және Ирпави өзендерінің каньонына салынған бірегей метрополитен құрылымы болып саналады. Ла-Паста әлемдегі ең үлкен қалалық канат жолдарының желісі орналасқан. 2015 жылдың мамыр айында қала Бейрут, Доха, Дурбан, Гавана, Куала-Лумпур және Виган қалаларымен бірге "Жаңа 7 әлем қаласы" ретінде танылды. Ла-Пас 2015 жылғы Global Cities Index тізіміне енген және Глобализация және Дүниежүзілік қалаларды зерттеу желісі (GaWC) бойынша "Гамма" типіндегі әлемдік қала болып саналады.
the city which is the Bolivian seat of government
La Paz, officially Nuestra Señora de La Paz, is the seat of government of the Plurinational State of Bolivia. With an estimated 816,044 residents as of 2020, It is also the capital of the La Paz Department. The city, in west central Bolivia southeast of Lake Titicaca, is set in a canyon created by the Choqueyapu River. It is in a bowl like depression, part of the Amazon basin, surrounded by the high mountains of the Altiplano. Overlooking the city is the towering, triple peaked Illimani. Its peaks are always snow covered and can be seen from many parts of the city. At an elevation of roughly above sea level, La Paz is the highest capital city in the world. Due to its altitude, La Paz has an unusual subtropical highland climate, with rainy summers and dry winters. La Paz was founded on 20 October 1548, by the Spanish conquistador Captain Alonso de Mendoza, at the site of the Inca settlement of Laja as a connecting point between the commercial routes that led from Potosí and Oruro to Lima; the full name of the city was originally Nuestra Señora de La Paz (meaning Our Lady of Peace) in commemoration of the restoration of peace following the insurrection of Gonzalo Pizarro and fellow conquistadors against the first viceroy of Peru. The city was later moved to its present location in the valley of Chuquiago Marka. La Paz was under Spanish colonial rule as part of the Viceroyalty of the Río de la Plata, before Bolivia gained independence. Since its founding, the city was the site of numerous revolts. In 1781, the indigenous leader and independence activist Túpac Katari laid siege to the city for a total of six months, but was finally defeated. On 16 July 1809, the Bolivian patriot Pedro Domingo Murillo ignited a revolution for independence, marking the beginning of the Spanish American Wars of Independence, which gained the freedom of South American states in 1821. As the seat of the government of Bolivia, La Paz is the site of the Palacio Quemado, the presidential palace. It is also the seat of the Bolivian legislature, the Plurinational Legislative Assembly, and numerous government departments and agencies. The constitutional capital of Bolivia, Sucre, retains the judicial power. The city hosts all the foreign embassies as well as international missions in the country. La Paz is an important political, administrative, economic, and sports center of Bolivia; it generates 24% of the nation's gross domestic product and serves as the headquarters for numerous Bolivian companies and industries. La Paz is also an important cultural center of South America, as it hosts several landmarks belonging to the colonial times, such as the San Francisco Church, the Metropolitan Cathedral, the Plaza Murillo and Jaén Street. La Paz is also situated at the confluence of archaeological regions of the Tiwanaku and Inca Empire. The city is renowned for its unique markets, particularly the Witches' Market, and for its vibrant nightlife. Its unusual topography offers unique views of the city and the surrounding mountains of the Cordillera Real from numerous natural viewing points. The city is considered to be a unique metropolitan structure, where a majority of the city has been built into the canyon of the Chuqiyapi and Irpavi Rivers. La Paz is also home to the largest urban cable car network in the world. In May 2015, it was officially recognized as one of the New 7 Wonders Cities together with Beirut, Doha, Durban, Havana, Kuala Lumpur and Vigan. La Paz is listed on the Global Cities Index 2015, and is considered a global city type "Gamma" by Globalization and World Cities Research Network (GaWC).
Атауы мен топонимикасы
Испан конкистадорлары 1548 жылы қалаға Нюэстра-Сеньора-де-Ла-Пас (Біздің Анамыздың Тыныш аты) деген атпен негіз салды. Бұл атау төрт жыл бұрын Гонсало Писарро және оның серіктері Перудің бірінші вице-королі Бласко Нунес Велаға қарсы көтерілістен кейін бейбітшілік орнатуын еске түсірді. Чуки Япу (аймара тілінде, "алтын егістігі" мағынасында, шағын өзендердегі алтын кенін пайдалануға байланысты болуы мүмкін; испан тіліне транслитерация жасалғандағы әріптеме айырмашылықтары аймара жазуынан туындайды) тілінде, Боливияның бұрынғы президенті Эво Моралес 2017 жылы сөйлеген сөзінде қаланы "Чукиаго Марка" деп атауды ұсынды.
Тарих
Бұл аймақта инка қалалары орналасқан, олар маңызды сауда жолында болған. Испан конкистадорлары 1535 жылы бұл аймаққа келгенімен, Ла-Пас қаласын 1548 жылға дейін іргелендірмеген. Алғашқыда қала Лая деген ежелгі американдық елді мекенінің орнында салынуы жоспарланған. Бірнеше күннен кейін қаланың орны қазіргі орнына, одан да қолайлы Чукиаго аңғарына көшірілді. Испания королі (және Киелі Рим императоры) V Карл бұрынғы инка жерлерін басқаруды Педро де ла Гаскаға тапсырды. Гаска Алонсо де Мендосаға Перудегі азамат соғысының аяқталуын еске түсіретін жаңа қала құруды бұйырды; Ла-Пас қаласы 20 қазан 1548 жылы Алонсо де Мендосамен іргеленді, ал Хуан де Варгас оның алғашқы мэрі болып тағайындалды. 1549 жылы Хуан Гутьеррес Паниягуаға қоғамдық орындар, алаңдар, ресми ғимараттар мен соборлар үшін жерлерді белгілейтін қалалық жоспар жасау тапсырылды. Бұл испан отаршылдық қоғамының идеалдарын және қарым-қатынастарын көрнекті етуді мақсат еткен. Бүгінде Мурильо алаңы деп аталатын Ла-Пласа-де-лос-Эспаньолес, үкімет ғимараттары мен Метрополитен соборының орналасуы үшін таңдалды. Испания Ла-Пасты қатаң бақылауда ұстады, испан королі барлық саяси мәселелерде соңғы шешімді қабылдады, бірақ кеңесу процесі теңіз арқылы айларға созылуы мүмкін. Жергілікті халықтың және басқа да наразылықтары он тоғызыншы ғасырдың басында қайталанды. 1781 жылы аймара халқының тобы Ла-Пас қаласын алты ай бойы қоршап алды. Тупак Катари басшылығымен олар шіркеулер мен мемлекеттік мүлікті қиратты. Отыз жылдан кейін үндістер Ла-Пас қаласын екі ай бойы қоршады. Осы оқиға Экеко туралы аңыздың пайда болуына себеп болды. 1809 жылы испан билігінен тәуелсіздік алу күресі монархиялық күштерге қарсы көтерілістерге әкелді. 16 шілде 1809 жылы Педро Доминго Мурильо Боливия революциясы ешкім сөндіре алмайтын шамды жақтырғанын мәлімдеді. Бұл көтеріліс Оңтүстік Американың Испаниядан босатылуының ресми бастамасы болды. Испания тажына қарсы алғашқы ашық көтерілістер Ла-Паста және Сукре қалаларында бірдей болды. Бұл оқиға Primer Grito Libertario de América деп белгілі және Боливияның Тәуелсіздік соғысын тудырды. Педро Доминго Мурильо бірнеше айдан кейін, 1810 жылғы 29 қаңтарда Plaza de los Españoles алаңында дарға асылды. Боливия тәуелсіздік алғаннан кейін, Ла-Пас оның құрметіне осы алаңға оның есімін берді. Ол бүкіл Оңтүстік Америкада революцияның дауысы ретінде еске алынады. 1898 жылы Ла-Пас ұлттық үкіметтің де-факто орны болды, ал Сукре номиналды түрде тарихи және сот астанасы болып қала берді. Бұл өзгеріс Боливия экономикасының Потосидегі күміс кен орындарынан Оруро маңындағы қалайының өндірісіне ауысуын және экономикалық және саяси биліктің әртүрлі ұлттық элиталар арасындағы таралуындағы өзгерістерді көрсетті. Чолиталардың (андиялық түпкілікті әйелдер) бөліп-жаруы 1980 жылға дейін жалғасты. Оларға белгілі бір қоғамдық орындарға кіруге рұқсат берілмеді және кинотеатрлар мен кейбір мейрамханаларға кіруге тыйым салынды, әсіресе Боливияның шығыс қалаларында, Санта-Крус-де-Ла-Сьерра сияқты қалаларда.
География
Ла-Пас қаласы Анд тауларының аңғарларында, Альтиплано аймағының шығыс бөлігіне жақын орналасқан. Ол Ильмани (Ла-Пастың қорғаушысы), Хуайна-Потоси, Мурарата және Ильлампу сияқты танымал тауларға жақын. Альтипланоның батыс бөлігінде, Ла-Пастан батысқа қарай шамамен бір сағаттық жерде Боливияның ең биік тауы және Анд тауларының тоғызыншы биік тауы – Сахама жанартауы орналасқан. Ла-Пас қаласы Чокейапу өзені (қазіргі уақытта көп бөлігі құрылыспен жабылған) арқылы пайда болған каньонда салынған, ол солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай ағады. Қаланың басты көшесі өзен бойымен өтеді, бірақ оның атауы өзгеріп тұрады, алайда қала орталығынан өтетін, ағаштармен көмкерілген бөлігі Прадо деп аталады. Ла-Пас қаласының географиясы (әсіресе биіктігі) әлеуметтік ерекшеліктермен сипатталады. Ең бай тұрғындар Прадодан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан қаланың төменгі, орталық аудандарында тұрады. Көптеген орта тап тұрғындары орталыққа жақын биік үйлерде тұрады. Аз қамтылған тұрғындар айналасындағы төбелерде қарапайым кірпіш үйлерде тұрады. Әуежайы орналасқан Ел-Альто қаласы Альтипланода, каньонның батысында кең аумаққа жайылған. Ла-Пас өзінің бірегей базарларымен, ерекше және әсерлі жер бедерімен, сондай-ақ дәстүрлі мәдениетімен әйгілі. 1994 жылдың шілде айында Ла-Пастан солтүстікке қарай 322 шақырым жерде 8,2 балдық жер сілкінісі болды. Оны Ла-Пас маңында да сезінді, бұл ауылдарға зиян келтірді. 2002 жылдың ақпан айында қалаға нөсер жаңбыр мен ақжайын төгілді, оның салдарынан су тасқыны болды, көптеген зиян келтірілді және 50-ден астам адам қаза тапты.
Колониялық сәулет
Ла-Пас қаласында отарлық кезеңде салынған ғимараттардың саны үнемі азайып келеді, олардың көп бөлігі Plaza Murillo төңірегінде шоғырланған. Қаржы тапшылығы және үй иелерінің отарлық ғимараттарды қайта жаңартуға қаражат жұмсау мүмкіндігі болмауы салдарынан, көптеген ғимараттар бұзылып жатыр немесе күйреудің алдында тұр. Тарихи ғимараттарды сақтап тұру қымбатқа түсетіндіктен, жер иелері ескі ғимараттарды қалпына келтіруге қарағанда, жаңа ғимараттар салуды ыңғайлырақ деп санайды. Қалада отарлық ғимараттарды қалпына келтіруге бағытталған жобалар мен ұсыныстар көбейіп жатқанмен, осы тарихи ескерткіштердің болашағы әлі де күмәнді.
Экономика
Ла-Пас экономикасы соңғы жылдары, негізінен саяси тұрақтылықтың жақсаруының нәтижесінде, едәуір жақсарды. Боливиялықтардың 1980-ші және 1990-шы жылдардың басындағы ұзақ жоғары инфляция мен экономикалық қиындықтары салдарынан ірі бейресми экономика қалыптасты. Мұның дәлелі – қаланың әр жеріндегі базарлар. Тұрақты базарлар болғанымен, қала орталығы мен айналасындағы шаруашылықтардың барлық көшелерінде кем дегенде бір сатушы бар. Ла-Пас ел үшін дайын өнімдер шығаратын өндіріс кәсіпорындарының басты орталығы болып қала береді, Боливияның өндірісінің шамамен үштен екі бөлігі оның жанында орналасқан. Тарихи тұрғыдан алғанда, Боливиядағы өнеркәсіп минералдарды өңдеу және ауылшаруашылық өнімдерін дайындаумен ерекшеленген. Алайда, Ла-Пас қаласының орталық бөлігінде өнеркәсіптің үлкен бөлігі шағын өндіріс орындарында жүзеге асырылады. Азық-түлік, темекі өнімдері, киім-кешек, түрлі тұтыну тауарлары, құрылыс материалдары және ауылшаруашылық құралдары өндіріледі. "Лондондық қалайы бағалары Ла-Паста елдің өркендеуінің көрсеткіші ретінде мұқият бақыланады; 1925 жылы ұлттық табыстың үштен бірі және кедендік баждардың жартысынан астамы қалайыдан түскен; қысқасы, бұл қарапайым, бірақ таптырмас металл Боливияның экономикалық өмірінің тікелей орталығы болып табылады. Әлемдегі екінші орында тұратын Боливияның қалайы кен орындары дамуға шақырады".
Көлік
Автомобильдер мен қоғамдық көлік қалаға барудың негізгі тәсілдері болып табылады. 2012 жылдың наурыз айында 1,5 миллионнан астам көлік тіркелді. Қала орталығында қарсылықты қозғалыс жиі кездеседі және сағаттарда тығындар пайда болады.
Автомобиль жолдары
Ла-Пас Эль-Альто тас жолы – Ла-Пас қаласын көршілес Эль-Альто қаласымен байланыстыратын ақы төлемелі жол. Бұл қаланың негізгі тас жолы. Ол Эль-Альто халықаралық әуежайына оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді. Тас жолдың ұзындығы 11,7 км және ол Эль-Альто қаласынан өтеді: Autopista La Paz El Alto/RN 3 (Ла-Пас Эль-Альто тас жолы) – Ла-Пас пен Эль-Альтоны байланыстырады. Autovía La Paz Oruro/A 1 (Ла-Пас Оруро тас жолы) – Ла-Пасты Оруро, Патакамая және Караколло қалаларымен байланыстырады. Содан кейін ол Ruta Nacional 1/RN 1 (Ұлттық тас жол 1) арқылы оңтүстікке қарай Potosí, Camargo, Tarija қалаларына жалғасады. Ла-Пастың ең әулетті және коммерциялық аудандарының бірі – Оңтүстік округі, қаланың қалған бөлігінен, соның ішінде орталық бизнес аймағынан (CBD) салыстырмалы түрде оқшауланған. Костанера даңғылы мен Кантутани даңғылы (Костанера және Кантутани даңғылдары) Оңтүстік округін қалалық аймақтың қалған бөлігімен байланыстырады.
Autopista La Paz El Alto/RN 3 (La Paz El Alto Highway) – Connects La Paz with El Alto. Autovía La Paz Oruro/A 1 (La Paz Oruro Highway) – Connects La Paz with the cities of Oruro, Patacamaya and Caracollo. It then connects with Ruta Nacional 1/RN 1 (National Highway 1) heading south to the cities of Potosí, Camargo, Tarija. The Southern District, one of La Paz's most affluent and commercial neighborhoods, is relatively separated from the rest of the city, including the CBD. The Avenida Costanera and Avenida Kantutani (Costanera and Kantutani Avenues) connect the southern district with the rest of the metropolitan area.
Ауа
El Alto халықаралық әуежайы (IATA коды: LPB) – Ла-Пастың ұлттық және халықаралық әуежайы, сондай-ақ Línea Aérea Amaszonas және Transporte Aéreo Militar компанияларының басты транзиттік пункті. Бұл әуежай Боливияның туы және ең ірі әуе компаниясы Boliviana de Aviación үшін де маңызды орталық болып табылады. Әуежай Эль-Альто қаласында орналасқан, Ла-Пастың қала орталығынан 13 шақырым оңтүстік-батысқа қарай жатыр. Теңіз деңгейінен биіктігі бойынша әлемдегі ең биік халықаралық әуежай және бес биік коммерциялық әуежайдың бірі. Ұшу-қону жолағының ұзындығы 4000 метрді құрайды. Бұл Боливияның үш маңызды халықаралық қақпасының бірі, қалған екеуі – Хорхе Вильстерман халықаралық әуежайы және Виру Виру халықаралық әуежайы. El Alto халықаралық әуежайына Avianca және LATAM Airlines сияқты халықаралық әуе тасымалдаушылары қызмет көрсетеді, олар Ла-Пастан Богота, Лима және Сантьяго қалаларына тікелей рейстер ұсынады. Дегенмен, халықаралық рейстердің көп бөлігі, соның ішінде Еуропаға бағытталған рейстер, Санта-Крус-де-ла-Сьеррадағы Виру Виру халықаралық әуежайынан орындалады, себебі ол төменде орналасқан және ірі ұшақтарды қабылдауға қабілетті. Әуежайда банкоматтар, кафелер мен мейрамханалар, көлік жалға алу қызметтері, салықсыз сауда дүкендері және тегін Wi-Fi интернет бар. Сонымен қатар, әуежай биіктікке байланысты денсаулық проблемаларына тап болған жолаушыларға оттегі ұсынады.
Автобус
Ла-Паз автобекеті, бастапқыда автобус және пойыз станциясы болған, француз сәулетшісі Густав Эйфель салған. Бұл қалааралық автобустардың басты қақпасы, Боливияның ірі қалаларына күнделікті бірнеше рейс, сондай-ақ Чили және Перуға бағыттары бар. Қала Оруро қаласымен автомобиль жолы арқылы байланысты, ал одан Сукре, Потоси және елдің оңтүстігіне жолдар салынған. Оруродан бұрын тағы бір трасса Кочабамба мен Санта-Крузға дейін созылады. Батысқа қарайғы жол Титикака көліне жақын орналасқан Копакабана және Тиуанаку қалаларына жетелейді, ал одан Перудің Куско қаласына дейін Десагуадеро шекаралық бекеті арқылы жалғасады. Солтүстікке қарай Анд тауларын кесіп өтетін жолдар Юнгасқа барады. Өңір ішіндегі шағын қалалар мен кенттерге сапарлар үшін Вилла Фатимада (Лос Юнгас, Бени және Пандоға), Жоғарғы Сан-Педрода (Аполлоға) және Бас зираттың жанында (Копакабана, Титикака көліне немесе Тиуанаку арқылы Перу шекарасындағы Десагуадероға) орналасқан ресми емес станциялар қолданылады.
Кабельді автомобиль жүйесі
Mi Teleférico ("My Cable Car") деп аталатын қалалық көлік жүйесіндегі әуе канат жолдары 2014 жылы ашылды. Қазіргі кезде сегіз желі жұмыс істейді, ал тағы үш желі жоспарлануда. Алғашқы үш желіні австриялық Doppelmayr компаниясы салған. Бірінші екі желі (қызыл және сары) Ла-Пас қаласын Эль-Альтомен байланыстырды. Барлық станциялар испан және аймара тілдерінде аталады. + Кабельдік көлік жүйесі Ла-Пас желісі Ұзындығы Саяхат уақыты Станциялар ашылған Қызыл желі 2,4 км 10 мин 3 мамыр 2014 жыл Сары желі 3,9 км 13,5 мин 4 қыркүйек 2014 жыл Жасыл желі 3,7 км 16,6 мин 4 желтоқсан 2014 жыл Көк желі 4,7 км 17 мин 5 наурыз 2017 жыл Қызғылт желі 2,6 км 10 мин 4 қыркүйек 2017 жыл Ақ желі 2,9 км 13,1 мин 4 наурыз 2018 жыл Көк көк желі 2,6 км 11,8 мин 4 шілде 2018 жыл Мове желі 4,3 км 16,2 мин 3 қыркүйек 2018 жыл