Кіріспе

Жапондық саяси философ, жазушы және зиялы (1883–1937) – Жапонияның алғашқы Шōва дәуірінде белсенді болған жапондық автор, зиялы және саяси философ. Кита түрлі көздерден шабыттанған, өзін социалист деп атаған, бірақ оны "жапондық фашизмнің идеологиялық әкесі" деп те атады. Оның жазбалары пан-азиялық идеялар, Ничирен буддизмі, негізгі адам құқықтары, теңдік және әділеттілік туралы мәселелерді қамтыды, сонымен қатар ол қытай революциялық айналымдарымен байланыста болды. Оның жарияланымдары үнемі цензураланып, 1923 жылдан кейін жазуын тоқтатты. Дегенмен, Кита 1930 жылдарға дейін жапон саясатының оңшыл топтарына, әсіресе аумақтық кеңеюді және әскери төңкерісті қолдауы арқылы үлгі болды. Үкімет Китаның идеяларын бұзылғыш және қауіпті деп есептеді. 1936 жылы ол 1936 жылғы 26 ақпандағы сәтсіз төңкеріс талпынысына қатысқан деген айыппен тұтқындалды және 1937 жылы өлім жазасына кесілді.

Өмірбаян

Кита Ниигата префектурасының Садо аралында дүниеге келді, оның әкесі саке саудагері және жергілікті қаланың тұңғыш мэрі болған. Бұрын соттылардың жер аудару орны болған Садо аралы көтерілісшіл репутацияға ие болды, және Кита осыған қызығушылық танытты. Ол жастық шағында қытай классикасын оқып, 14 жасында социализмге қызығушылық танытты. 1900 жылы ол жергілікті газетте "Кокутай" ("Мемлекеттік құрылым") теориясын сынаған мақалалар жариялай бастады. Бұл полиция тергеуіне алып келді, бірақ кейіннен тоқтатылды. 1904 жылы ол Токиоға көшіп, Васеда университетінде тыңдаушы болып сабақтарға қатысты, бірақ университет дипломын алған жоқ. Ол Жапониядағы социалистік қозғалыстың басындағы көптеген беделді тұлғалармен танысты, бірақ олардың іс-әрекетіне көңілі толмады; оның пікірінше, қозғалыс "опортюнистерге" толы болды.

Идеология

23 жасында Кита 1906 жылы бір жылдық зерттеуден кейін өзінің алғашқы кітабын жариялады – 1000 беттік саяси трактат «Кокутайрон және Таза социализм» (Жапонияның ұлттық мемлекеттік құрылысы мен таза социализм теориясы). Онда ол Кокутайдың үкіметтік идеологиясын сынап, Жапониядағы социализмнің сусып, қарапайымданып қалу қаупі бар екенін ескертті, себебі социалистер келісімге келуге тым құштар еді. Мысалы, Хэл Дрейпер талдағандай, бұл ағым «жоғарыдан келген социализм» деп аталатын оның қарама-қарсысына қарама-қарсы қойылады; арқылы Жапония экономикалық немесе халықаралық қатынастардағы болашақ ұлттық дағдарысты жеңіп, біріккен және еркін Азияны жетекшілікке алып, жапондық және жалпыазиялық ойлар арқылы әлем мәдениетін біріктіріп, болашақ әлемдік бейбітшілік үшін сөзсіз пайда болатын жалғыз супердержаваның келуіне дайындық жасайды. Осылайша, онда пан-азиялық доктринамен байланысты аспектілер бар. Оның саяси бағдарламасына сәйкес, күшті басшының тікелей басқаруына негізделген төтенше жағдай режимін орнату үшін төңкеріс қажет. Жапон қоғамында императордың беделіне орай, Кита императорды Конституцияны тоқтата тұруға, император құрған кеңес ұйымдастыруға және халық сайлайтын Кабинет пен Диетаны түбегейлі қайта ұйымдастыруға лайық адам деп санады, осылайша олардың құрамындағы «зиялы жағымсыз ықпалдардан» арылып, Мэйдзи қайта жаңғыруының нағыз мағынасын ашып көрсетуге болады. Жаңа «Ұлттық қайта ұйымдастыру Диетасы» император ұсынған жобаға сәйкес Конституцияға түзетулер енгізеді, жеке байлыққа, жеке меншікке және компаниялардың активтеріне шектеулер қояды, сондай-ақ Жапон мемлекеттік теміржолдары сияқты үкімет тікелей және бірігіп басқаратын ұлттық мекемелер құрады. Жер реформасы жүзеге асырылады; барлық қалалық жерлер муниципалитеттің меншігіне өтеді. Жаңа мемлекет қазуқ peerage жүйесін, Лордтар палатасын және негізгі салықтардың барлығын жояды, еркектерге сайлау құқығын, бостандықты, меншік құқығын, білім алу құқығын, еңбек құқықтарын және адам құқықтарын кепілдейді. Император халық өкілі ретінде сақталғанда, жеңілтек элиталар ығыстырылып, Жапонияны нығайтуға және Азияны батыс империализмінен азат етуге мүмкіндік беру үшін әскери күштер одан әрі нығайтылады. Кита Жапонияның «халықаралық пролетариат» ретінде Қиыр Шығыстағы Сібірді және Австралияны жаулап алу құқығын растады, олардың халқына жапондықтармен тең құқықтар беріледі, себебі Жапониядағы әлеуметтік мәселелер халықаралық үлестіру мәселелері шешілмесе, шешілмейді. Бұл Шова қайта жаңғыруы деп аталды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Китаның саяси бағдарламасы – жапон қоғамын біріктіру және нығайту құралы ретінде фашистік бағытталған «жоғарыдан социализм» мемлекеттік социализмін құру еді. Жапонияның шетелдегі әрекеттері Үндістанның тәуелсіздігіне қол жеткізуге және Азияның бірлігі атынан Африка сияқты Қытайдың бөлінуін тоқтату үшін Қытай Республикасын сақтауға бағытталды. Оның бағдарламасының тағы бір мақсаты – Корея, Тайвань, Сахалин, Маньчжурия, Ресейдің Қиыр Шығысы және Австралияны қамтитын ұлы империя құру еді.

Сыртқы саясат туралы

Ол Мүкден оқиғасынан кейін сыртқы саясат жөнінде "ұсыныс" жазды. Ол Америкаға қарсы соғысқа қарсы күшті ұстаным білдірді, бұл сол кезде көп тараған пікір еді, себебі Британ империясы соғысқа қосылады және жапондық әскери-теңіз күштері оларды жеңе алмайды деп санады. Ол сондай-ақ Қытай мен Кеңес Одағының Америка тарапынан соғысқа қатысады деп есептеді. Оның ұсынысы Жапонияның Франциямен одақ құрып, Кеңес Одағымен күресуі керек еді. Франциямен одақ Британ империясын тежеп тұруға көмектеседі деп ойлады, сондай-ақ Жапония мен Францияның екеуі де Ресейге қарсы көзқарас білдірді, себебі Ресей империясы Францияға үлкен қарызын төлемеген еді.

Сыни қабылдау

Уолтер Скайя "Кокутай және таза социализм туралы" кітабында Кита Ходзуми Яцука сияқты оңшыл ұлтшылдардың Синтоизм көзқарасын қабылдамай, Жапонияның ежелгі заманнан бері жапон еместердің болғанын атап, императорлық желі арқылы құдай Аматерасу Омикамиден тараған этникалық біртекті "отбасылық мемлекет" екенін айтты. Ол Мейдзи дәуірінде қытайлықтарды, корейлерді және орыстарды жапон азаматтары ретінде қабылдаумен қатар, кез келген адам, нәсіліне қарамастан, этникалық жапондықтармен бірдей құқықтар мен міндеттері бар империя азаматы болуы керек деді. Китаның пікірінше, Жапон империясы "оларды міндеттемелерінен босатып немесе империядан қуғынға салусыз" жапон емес халық тұратын аймақтарға кеңейе алмайды. Оның рухани шабыт көзі – жапонизацияланған Лотос сутрасы болды. Оның кіші інісі Рейкичи Кита, бес жыл АҚШ және Еуропада оқыған саяси философ және Өкілдер палатасының мүшесі, кейіннен Китаның Киичиро Хиранумамен, сол кездегі Жоғарғы Сот төрағасымен таныс болғанын және 1922 жылы жарияланған мақаласында сол кездегі Жапониядағы советтік Ресей дипломаты Адольф Джоффеді қатысты сынағанын жазды. Империализм, социализм және рухани қағидалардың осы эклектикалық үйлесімі – екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы Жапонияның тарихи жағдайында Китаның идеяларын түсінудің қиындығына себеп болған факторлардың бірі. Кейбіреулер бұл тарихшылардың Китаның саяси ұстанымы туралы келісе алмауының себебі деуші. Алайда Ник Говард Китаның идеялары мансабы бойында идеологиялық тұрғыдан өте тұрақты болғанын, ал кез келген уақытта кездесетін өзгеріп жатқан жағдайға жауап ретінде салыстырмалы түрде шағын өзгерістер болғанын айтады.

Тұтқындау және өлтіру

Китаның «Керезелік жоспар» атты соңғы кітабы жапон әскерінің бір бөлігіне, әсіресе 1936 жылғы сәтсіз төңкеріске қатысқан Жапон императорлық армиясының фракцияларына зор әсер етті. Төңкеріс талпынысынан кейін Кита Кеметаймен бірлестікке қатысқандығы үшін тұтқындалды, жабық әскери сотта сотталды және атылды.

Көркем шығармаларда

Икки Кита – Хироси Араматаның «Тейто Моногатари» тарихи фантастикалық романындағы маңызды кейіпкер. Романда ол сондай-ақ Кегон сутраларына терең берілген буддалық шаман. Кита манга суретшісі Мотока Муракамидің Шoва дәуіріндегі эпопеялық «Рон» туындысында пайда болады. Кита – Осаму Тезуканың «Икки Мандара» романындағы екінші дәрежелі кейіпкер. Кита (Хироси Мидоригава сомдаған рөлде) Сейжун Судзукидің 1966 жылғы «Жауынгерлік элегия» фильмінің сюжетіне енгізілген. Йошида Йошигедің «Мемлекеттік төңкеріс» (1973) жапондық жаңа толқын туындысы Китаның 1920 жылдардағы өмірін, оның өліміне дейінгі кезеңін көрсетеді. Юкио Мишиманың «Көктемгі қар» романында Китаның жазбалары басты кейіпкерлердің ең зиялысы Хонданың оқуында кездеседі. Хонданың өзі айтуынша, ол кітаптар қолжетімді болмаса, толыққанды тыныштамауы мүмкін. Ол студенттер үйінің бірінен жасырын алынған, үкімет тарапынан тыйым салынған «Национализм және нағыз социализм» атты кітапты тапты. Бұл кітапты 23 жасында жапондық Отто Вайнингер деп есептелетін Теруджиро Кита жазған. Алайда, экстремистік көзқарастың тым жарқын бейнеленуі Хонданың салмақты және рационалды санасында күдіс тудырды. Бұл Хонданың радикалды саяси ойларды жек көруімен байланысты емес еді. Бірақ ол өзі ешқашан ашуланбағандықтан, басқалардың ашуын жұқпалы ауру сияқты қарастыратын. Олардың кітаптарында кездескенде, ол зихилыққа жететін, бірақ осы ләззат оның санасын мазалап, кінә сезіміне ие ететін.