Ветцлар қаласы: Германияның тарихы мен мәдени орталығы
Wetzlar
Ветцлар, Германия: мәдени, өнеркәсіптік және сауда орталығы. Тимбер фрейм жолында орналасқан, тарихи қала, 55 мыңнан астам тұрғыны бар. Frankfurt-қа жақын.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гессендегі қала, Германия.
City in Hesse, Germany
Ветцлар – Германияның Гессен штатындағы қала. Қазіргі уақытта 2019 жылдың басында 55 371 тұрғыны бар (екінші үйлерді қоса алғанда), Гессендегі он екінші ірі қала. Маңызды мәдени, өнеркәсіптік және коммерциялық орталық ретінде университет қаласы Гессен штатындағы он аймақтық орталықтың бірі болып табылады. Бұрынғы еркін императорлық қала, ол Киелі Рим империясының Императорлық Жоғарғы сотының (Reichskammergericht) ордасы ретінде кеңінен танымал. Франкфурттан солтүстікке қарай 51 шақырым қашықтықта, 8° 30′ шығыс бойламы, 50° 34′ солтүстік ендігінде орналасқан Ветцлар Лан өзенінің бойында жатыр және жартылай ағаштан жасалған үйлермен толы Германияның ағаштан жасалған үйлер жолынан өтеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, қала Таунус тауының солтүстік жиегіндегі Лан-Дилл аймағының орталығы болды. Туристер қаланы ежелгі қаласымен және ортағасырлық католик/протестанттық бірлескен Әулие Мария соборымен біледі. Айзенмаркт және ортағасырлық қаланың тік көлбеулігі мен тығыз жобаланған көшелері ерекше архитектуралық ерекшеліктері болып табылады. Құмтас собордың құрылысы 12 ғасырда роман стилінде басталды. Кейінгі орта ғасырларда құрылыс готика стилінде жалғасты. Собор толық аяқталған жоқ – бір мұнарасы әлі де құрылысы аяқталмай тұр. Собор Екінші дүниежүзілік соғыстағы әуе шабуылынан ауыр зақымдар алды, бірақ 1950 жылдары қайта жаңартылды. Қала сыртында, өзен бойында бірнеше тас мұнаралардың қираған қалдықтары сақталған. Қала екі рет Hessentag мемлекеттік фестивалін қабылдады (1975 жылы 15-ші және 2012 жылы 52-ші).
Wetzlar is a city in the state of Hesse, Germany. It is the twelfth largest city in Hesse with currently 55,371 inhabitants at the beginning of 2019 (including second homes). As an important cultural, industrial and commercial center, the university town is one of the ten regional centers in the state of Hesse. A former free imperial city, it gained much of its fame as the seat of the Imperial Supreme Court (Reichskammergericht) of the Holy Roman Empire. Located 51 kilometers north of Frankfurt, at 8° 30′ E, 50° 34′ N, Wetzlar straddles the river Lahn and is on the German Timber Frame Road, which passes mile upon mile of half timbered houses. Historically, the city has acted as the hub of the Lahn Dill Kreis on the north edge of the Taunus. Tourists know the city for its ancient town and its medieval Catholic/Protestant shared cathedral of St. Mary. Notable architectural features include the Eisenmarkt and the steep gradients and tightly packed street layout of a medieval town. The building of the sandstone cathedral commenced in the 12th century in Romanesque style. In the later Middle Ages the construction continued under a master plan in Gothic style. The church was never finished—one steeple still remains uncompleted. The cathedral suffered heavy damage in the Second World War from aerial bombing, but restoration took place in the 1950s. On the outskirts of town along the river stand the ruins of several stone towers. The town hosted the Hessentag state festival twice (the 15th and the 52nd in 1975 and 2012 respectively).
География
Ветцлар қаласы Орта Гессенде, Лан өзені бойында, Дилл өзенінің сағасына жақын, оңтүстіктен батысқа қарай бағытын өзгертетін жерден көп алшақ емес орналасқан. Қала төменгі Гессен тауларының бөлініс нүктесінде жатыр: Лан өзенінің оңтүстігінде Таунс таулары, Лан өзенінің солтүстігінде және Дилл өзенінің батысында Вестервальд басталады, ал Лан өзенінің солтүстігінде және Дилл өзенінің шығысында Ротааргебирге таулары орналасқан. Қала шегіндегі ең биік нүкте – 401 метр теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан Штоппенберг тауы. Ветцлардың көршілес қалалары: Гисен (ортасынан ортасына дейін Лан өзені бойымен шамамен 12 км қашықтықта), Кобленц (Лан өзені бойымен төмен қарай), Лимбург-ан-дер-Лан (батысқа қарай), Зиген (солтүстік-батысқа қарай), Диленбург (солтүстікке қарай), Марбург (солтүстік-шығысқа қарай) және Франкфурт-на-Майне (оңтүстікке қарай). Ветцлар мен Гисен – Орта Гессендегі шағын (200 000 тұрғыны бар) қалалық агломерацияның екі ядросы. Лан (шығыс және батыс) және Дилл (солтүстік) өзендерінің аңғарлары бойында тығыз салынған көршілес елді мекендер орналасқан, олардың кейбір жерлердегі құрылыс аймақтары Ветцлармен бірігіп жатыр. Ал Ветцлардың солтүстік-батысында, солтүстік-шығысында және оңтүстігіндегі төменгі таулар қалың орманды және сирек қоныстанған.
Wetzlar lies in the Lahn Dill area in Middle Hesse on the river Lahn, not far downstream from where it changes direction from south to west in the heights near the mouth of the Dill. The town lies at a point that divides the low Hessian mountain ranges: south of the Lahn lies the Taunus; north of the Lahn and west of the Dill the Westerwald begins; north of the Lahn and east of the Dill the Rothaargebirge begin. The highest point within town limits is the Stoppelberg at 401 m above sea level. Wetzlar's neighbouring towns and cities are Gießen (up the Lahn from centre to centre about 12 km), Koblenz down the Lahn, Limburg an der Lahn to the west, Siegen to the northwest, Dillenburg to the north, Marburg to the northeast and Frankfurt am Main to the south. Wetzlar and Gießen are the two cores of this small (about 200,000 inhabitants) urban agglomeration in Middle Hesse. Along the valleys of the Lahn (east and west) and Dill (north) are heavily built up neighbouring communities, whose built up areas in some places merge with Wetzlar's. The low mountain ranges around Wetzlar to the northwest, northeast and south, on the other hand, are heavily wooded and very thinly populated.
Көршілес қауымдастықтар
Wetzlar солтүстік-батысында Асслар (Лан-Дилл аймағы) қаласымен, солтүстік және солтүстік-шығысында Хохенар (Лан-Дилл аймағы) және Биберталь (Гиссен ауданы) қауымдастықтарымен, шығысында Лахнау (Лан-Дилл аймағы) және Хейхельхайм қауымдастықтарымен, сондай-ақ Гиссен қаласымен (екеуі де Гиссен ауданында), оңтүстігінде Хюттенберг және Шёффенгрунд қауымдастықтарымен, ал батысында Солмс қаласымен (барлығы Лан-Дилл аймағында) шектеседі.
Wetzlar borders in the northwest on the town of Aßlar (Lahn Dill Kreis), to the north and northeast on the communities of Hohenahr (Lahn Dill Kreis) and Biebertal (Gießen district), to the east on the communities of Lahnau (Lahn Dill Kreis) and Heuchelheim and the town of Gießen (both in Gießen district), to the south on the communities of Hüttenberg and Schöffengrund and to the west on the town of Solms (all in the Lahn Dill Kreis).
Құрылтайшы қауымдастықтар
30 684 тұрғыны бар Ветцлар қаласының орталық бөлігі он екі ауданға (Stadtbezirke) бөлінеді: Альтштадт, Нойштадт, Хаузерберг, Бюблингсхаузен, Штурцкопф, Стоппельбергер Холл, Науборнер Штрассе, Сильхофер Ауе/Вестенд, Альтенбергер Штрассе, Дальхайм, Диллфельд және Нидергирмес. Нидергирмес 6000-нан астам тұрғыны бар ең ірі муниципалитет болып табылады. Сонымен қатар, орталық бөліктен тыс 8 аудан (Stadtteile) бар. Олардың бесеуі Ветцлар қаласының негізгі құрылыс аймағына бірігіп кеткен. Дегенмен, барлығы 1979 жылы Лан қаласы таратылған кезде Ветцлар қаласының құрамына енді, Бласбах, Дутенхофен және Мюнхолцхаузен аудандары бұл қалаға бұрыннан қарай жатады. Бұл аудандар Наунхайм (3882), Гарбенхайм (2080), Мюнхолцхаузен (2420) және Дутенхофен (3152) қалаларының шығысында орналасқан. Науборн (3721) орталық бөліктің оңтүстігінде, ал Штайндорф (1704) батыс-орталық бөлігінен жалғасады. Орталық бөліктің солтүстігінде Бласбах (994) және Германштайн (3588) орналасқан (халық саны жақша ішінде, 2007 жылғы 31 желтоқсандағы мәлімет бойынша).
The core area of Wetzlar with 30,684 inhabitants is divided into twelve boroughs (Stadtbezirke): Altstadt, Neustadt, Hauser Berg, Büblingshausen, Sturzkopf, Stoppelberger Hohl, Nauborner Straße, Silhöfer Aue/Westend, Altenberger Strasse, Dalheim, Dillfeld and Niedergirmes. Niedergirmes is with over 6,000 inhabitants the largest municipality. Furthermore, there are 8 districts (Stadtteile) outside the core area. Five of them have long since been swallowed up in Wetzlar's main built up area. All, however, became part of Wetzlar with the dissolution of the city of Lahn in 1979, excluding Blasbach, Dutenhofen and Münchholzhausen which have long belonged to the city. These are east of the core towns of Naunheim (3882), Garbenheim (2080), Münchholzhausen (2420) and Dutenhofen (3152). Nauborn (3721) is located south of the core area and Steindorf (1704) follows on from the west central area. North of the core area are Blasbach (994) and Hermannstein (3588) (population in brackets, as of December 31, 2007).
Климат
Ветцлар жыл бойы орташа ендіктердегі қоңыржай маусымдық климатқа ие. Әртүрлі биіктіктер арасында әртүрлі шағын климаттық жағдайлар кездеседі. Жазғы күндізгі орташа температура шамамен, ал қысқы күндізгі орташа температура шамамен. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері Германияның ұлттық орташа көрсеткішіндең сәл төмен. Лахн аңғарының оңтүстігі мен солтүстігіндегі жоталарда жауын-шашын мөлшері ұлттық орташа көрсеткішке тең. Маусым мен желтоқсан айлары ең ылғалды айлар болып табылады, олардың жауын-шашын мөлшері тиісінше және, ал ең құрғақ ай - ақпан, онда жауын-шашын мөлшері .
Wetzlar has a year round temperate seasonal climate of the middle latitudes. Between the different elevations there are different small climatic conditions. The daily mean temperature in summer is about and in winter about The average rainfall is , slightly below the German national average. On the high ground to the south and north of the Lahn valley there is a rainfall of which is exactly the national average. The wettest months are June and December, with and , the driest month is February with .
Демография
2005 жылдың 31 желтоқсанында Ветцлар қаласының халқы 52 741 адамды құрады (оның ішінде 21 946 еркек және 24 313 әйел), олардың 31 022-сі негізгі қаладан (Кернштадт), ал 21 719-ы 8 ауданнан келді. Осылайша Ветцлар Гессен штатындағы он бірінші ең ірі қала. Шетел азаматтарының үлесі 11,6% (6371 адам), олар 103 ұлттың өкілдері. 2009 жылдың шілдесіндегі мәліметтер бойынша, Ветцлар қаласы мен оны қоршаған 12 муниципалитетті қамтитын, Диленбург және Ветцлар-Биденкопф жұмыс агенттігі кеңселеріне кірмейтін аудандағы жұмыссыздық деңгейі 6,9% болды, бұл 5698 жұмыссыз адамды құрады.
Wetzlar had on 31 December 2005 a municipal census for the city of 52,741 inhabitants (of which 21,946 are male and 24,313 female), 31,022 of which came from the core city (Kernstadt) and 21,719 in the 8 districts. Thus Wetzlar it the eleventh largest city in Hesse. The proportion of foreigners is 11.6% (6371 inhabitants), these are spread over 103 nations. The unemployment rate in the district of the employment agency without the offices of Dillenburg and Wetzlar Biedenkopf (which includes the city of Wetzlar, and 12 surrounding municipalities) was in July 2009 6.9%, which corresponds to 5698 unemployed.
Геология
Ветцлар Рейн тауларының шығыс жиегінде жатыр. Негізі геологиялық жағынан жас Лан шөгінділерінен және девон және карбон кезеңдерінің тау жыныстарынан құралған. Қалалық аумақтың солтүстік-батыс бөлігі Лахнталдың саз, құм және қиыршық тастарына орналасқан, олар толық қатаймаған. Бұл шөгінділер Лан өзені арқылы келген, өзен аңғарының батысындағы (енді де бір километрге дейін жететін) бөлігі тар және тереңдейтін жерде жиналған. Қаланың басты бөлігі, ішінара күшті қатпарланған, жарылған және тілімделген сазтастар, құмтастар, кварциттер және әктастардан тұрады. Олар девон және карбон кезеңдерінде арал тізбектері, жанартаулар және атоллдармен сипатталатын теңізде қалыптасқан, содан кейін басқа жерден келген тау жыныстарымен жабылған. Бұл тектоникалық процестердің нәтижесінде пайда болған теңіз шөгінді тау жыныстары қаланың ерекшелігін анықтайды, себебі олар жиі құрылыс материалы ретінде қолданылған.
Wetzlar lies on the eastern edge of the Rhenish Massif. The substrate consists of geologically young sediments of the Lahn and much older Devonian and Carboniferous rocks of the two main geological units of the Massif, the Lahnmulde and the so called Giessen nappe. The northwestern part of the urban area lies on the Lahntal silt, sand and gravel, which have only slightly hardened. They were deposited by the River Lahn, at a point where its valley (which is still up to one kilometre wide) to the west becomes increasingly narrow and deep. The main part of the city is built on in part intensively folded, faulted and slated layers of shales, sandstone, quartzite and limestone. They were deposited in the Devonian and Carboniferous periods in a sea characterised by island chains, volcanoes and atolls that were pushed together and covered by a layer of rock that had been transported from another location during the period of mountain building known as the Variscan orogeny. The marine sedimentary rocks which resulted from this tectonic action now give the town its character as they were often used for building material.
Тарих
Қаланың негізі қаланған күні белгісіз. Батыс қала шекарасында "Банкермикер" елді мекендері болған, олардың бір бөлігі б.з.б. 5000 жылдан бастап сақталған. Темір кенін өндіру және қорыту Ветцлар және оның төңірегінде кельт Ла Тене дәуірінде куәландырылған. Темір өңдеудің онда 2500 жылдық тарихы бар. Wetzlar және оның айналасында мыс, күміс және алтын кендері де болған, бірақ бұл кейінірек орын алған. Ветцлардың жанында император Августтың (б.з.б. 27 – б.з. 14) тұсында салынған римдік ескерткіштер де табылды. Дорларда әскери лагерь және римдік жолдар болған. Бірақ ең маңызды жатқандық – 1993 жылдан бері қазба жұмыстары жүргізіліп жатқан аяқталмаған қала (Валдгирмес форумы). Тейтобург орманы шайқасында жеңілгеннен кейін римдіктер бұл аймақты тастап, Рейн шекарасына қайтарылды. "Ветцлар" атауы, ең болмаса, 3-8 ғасырлар аралығында пайда болған болуы мүмкін. Соңғы "–лар" жұрнағы қаланың 3 ғасырда бар болғанын көрсетеді. Бұл жұрнақ кельт немесе франк тілінен шыққан болуы мүмкін (соңғы жағдайда, қала төңірегіндегі ағаш қорғаныс құрылыстарына сілтеме болуы мүмкін). Веттоу графы, Конрад Гебхард, 904 жылдан бастап Лотарингия герцогы болды, ол 897 жылы аман қалғандар шіркеуін киеледі, ол бұрынғы құрылыстардың орнына салынды. 10 ғасырдың басында Мариенстифт (монастырь) негізі қаланды.
The town's founding date is not known. There were "Bandkeramiker" settlements right on the western town limits, partly from 5,000 years BC. Iron ore extraction and smelting in and around Wetzlar has been documented as early as the Celtic La Tène period. Iron processing has a tradition of around 2500 years there. There were also pit fields for copper, silver and gold in and around Wetzlar, albeit much later. In the proximity of Wetzlar there are also a few Roman remains, which were constructed during the reign of the emperor Augustus (reigned 27 BC – 14 AD). There was a military camp at Dorlar and some Roman roadwork. The most important finding however is an uncompleted city (Waldgirmes Forum), which has been excavated since 1993. After their defeat in the battle of the Teutoburg Forest the Romans abandoned the area and withdrew to the Rhine border. The name "Wetzlar" had come into being most likely by the 3rd century to the 8th century. The last syllable "―lar" suggests that the town was in existence by the 3rd century. The ending may be Celtic or Frankish (in the latter case, most likely referring to wooden defences around the town). The Conradine Gebhard, Count in the Wetterau, and as of 904 Duke of Lorraine, had a Church of the Saviour consecrated in 897, which replaced earlier structures. In the early 10th century came the founding of the Marienstift (monastery).
Еркін императорлық қала
Белгісіз бір уақытта Ветцларға нарық құқығы берілді, соның ішінде нарық алымдарын қабылдау құқығы да болды. Бір жыл ішінде нарық қауымдастығы құрылды. Монастырьдің алғашқы қадамдары, әсіресе мереке күндері, сенушілердің, саудагерлердің және шеберлердің жиналатын ортасы болды. Хогенштауфен императоры Фридрих I Барбаросса (1152–1190) Рейхсвогтей (шамамен "Императорлық қадағалауы") құрды және 1180 жылы Ветцлар азаматтарын Франкфурт азаматтарымен тең деңгейге қойды. Ветцлар еркін императорлық қалаға айналды және 1803 жылға дейін осы мәртебесін сақтап келді. Қаланың қорғанысы үшін және Веттерауды императорлық провинция ретінде қамтамасыз ету үшін, ол Ветцлардың үстіндегі Императорлық қаланы (Райхсбург) кеңейтті, ол бұрын да бір немесе басқа түрде тұрған болуы мүмкін. "Reichsburg Kalsmunt" атауының шығу тегі толыққанды түсініксіз. Келесі түсіндірмеге жол беруге болады: Kals = Karls және munt ≈ вассал, яғни Франк сарайының қарауындағы адам. Осылайша, бұл Шарльменнің заманындағы құрылыс жұмысы болуы мүмкін ("Шарльмен" неміс тілінде "Karl der Große" – "Ұлы Карл" (740-814 жылдар) дейді). Императорлық монеталар Кальзмундта соғылды. Ветцлардан өтетін сауда жолы, қаланың темір өндірісі, оның темір базары (forum ferri) осы күнгі куәсі болып табылады, жүн тоқу фабрикасы және былғары өңдеу қаланы одан әрі дамытуға жақсы негіз болды. 1285 жылы Ветцларға "жалған император" Дитрих Холцшух, Тиль Колуп атымен танымал, Фридрих II, Киелі Рим императорымын деп мәлімдеді (бірақ ол шын мәнінде 1250 жылы Италияда қайтыс болған). Бұл туралы естіген заңды король Рудольф I (1273–1291) Ветцларға келді. Қала басшылары Тиль Колупты ұстап алып, тапсырды. Ол колдовник, еретик және құдайға қарсы сөйлеуші ретінде отпен жазалануға үкім шығарылды, ол келесі күні Ветцлардағы қазықта қасірет көрді. 1250 жылға дейін қаланың көптеген қорғаныс құрылыстары, олардың қалдықтары бүгін де көрініп тұр, аяқталды. XIV ғасырдың ортасында қала халқы 6 мың адамды құрады, сол кездегі стандарттар бойынша бұл "қала" санатында болды. Шамамен 1350 жылы қаланың орта ғасырлардағы дамуының шыңына жетті. Солмс графтарымен ондаған жылдар бойы болған жанжалдар, олар Ветцларды Солмсқа қарасты қалаға айналдыруға тырысты, маңызды сауда жолына қауіп төндірді. Император қалаға қолдау көрсетті, бірақ нәтижесіз. Қала қарызға батып, 1387 жылы мәжбүрлі басқаруға түсті, бірақ Швабия қалалар лигасына қосылды. Қаланың құлдырауы отыз жылдық соғыстың соңында халық санының 1500-ге дейін төмендеуіне әкелді. 1689 жылы Ветцлар үшін сәттілік келді, өйткені Киелі Рим империясының жоғарғы соты, Рейхскамергерихт (Императорлық палата соты), Пфальц мұрагерлігі соғысында француздармен Шпейер талқандалғаннан кейін Шпейерден Ветцларға көшірілді. Осылайша Венадан (Императордың резиденциясы) және Регенсбургтан (Императорлық диетаның ордасы) басқа, Ветцлар Киелі Рим империясының орталық функцияларын алды және кішкентай қала болғанымен, оның астаналарының бірі ретінде қарастырылды. Сот қаладағы басты жұмыс берушіге айналды; 1806 жылы империя таратылған кезде оның құрамында 150-ге жуық қызметкер болды, оның ішінде 20 судья, ал тағы 750 адам одан табыс тапты. 1772 жылдың жазында Иоганн Вольфганг фон Гёте Рейхскамергерихтта стажер ретінде болды. Оның "Жас Вертердің қайғысы" романы Гёте Ветцларда бастан өткерген нақты оқиғалардан шабыттанды. 1803 жылы Ветцлар Киелі Рим империясының архиканцлері және Наполеон Бонапарттың жақын одақтасы Карл Теодор Антон Мария фон Дальбергтің билігіне көшті, осылайша еркін қала мәртебесін жоғалтты. 1806 жылы империя таратылған кезде Ұлы сот та өз аяқталуына жетті. Оның орнына 1808 жылы Карл фон Дальберг құрған заң мектебі құрылды, ол Рейхскамергерихттің конституциялық заңгерлерді даярлау функциясын ғана емес, сонымен қатар бұрынғы қызметкерлердің көптегенін оқытушылар ретінде жұмысқа алды. Бұрынғы заңгерлік стажер Франц Стикель (1786–1848) Дальберг өзінің аумақтарында 1810–1811 жылдары енгізген Наполеон кодексін аудару үшін таңдалды. Вена конгресінен кейін 1815 жылы бұл аймақ Пруссияға өтті, ал 1822 жылы ол жаңадан құрылған Ветцлар округінің орталығы болды, кейін Рейн провинциясының эксклавы болды.
At some unknown time, Wetzlar was granted market rights, and thereby, the right to levy market dues. Within a year, a market community came into being. The monastery's forerunners were surely part of the crystallization point at which believers, traders and craftsmen met, above all on holidays. The Hohenstaufen Emperor Frederick I Barbarossa (r. 1152–1190) created a Reichsvogtei (roughly "Imperial Bailiwick"), and in 1180 put Wetzlar's citizens on the same level as Frankfurt's. Wetzlar became a Free Imperial City and kept this distinction until 1803. For the town's protection, and to secure the Wetterau as an Imperial Province, he expanded high above Wetzlar the Imperial Castle (Reichsburg), which had most likely already stood in one form or another before then. The origin of the name "Reichsburg Kalsmunt" is not quite clear. The following explanation cannot be ruled out: Kals = Karls and munt ≈ vassal, that is, a liege of the Frankish court. Thus it would seem to be a case of a building work from Charlemagne's time ("Charlemagne" is "Karl der Große" – "Charles the Great" (740s–814) – in German). Imperial coinage was struck at Kalsmunt. The commercial road, which crossed the Lahn at Wetzlar, the town's iron production, to which the Iron Market (forum ferri) still bears witness, the wool weaving mill and tanning seemed a good basis on which to develop the town further. In 1285 the "false emperor" Dietrich Holzschuh, called Tile Kolup, who claimed to be Frederick II, Holy Roman Emperor (who actually had already died in Italy in 1250) came to Wetzlar. When the rightful king, Rudolph I (r. 1273–1291), heard of this and came to Wetzlar, the city leaders seized Tile Kolup and handed him over. He was sentenced as a warlock, a heretic and a blasphemer to a fiery death, which he suffered the next day in Wetzlar at the stake. Until 1250, most of the town fortifications, whose remains can still be seen today, were complete. By the middle of the 14th century, it is reckoned, the town's population was 6,000, making it by the standards of the time a "city". About 1350, the high point of the town's development in the Middle Ages was reached. Decades long feuds with the Counts of Solms, who were trying to make Wetzlar into a Solms domain city, threatened the vital commercial road. The Emperor supported the town, albeit vainly. The city plunged into debt and in 1387 it fell under forced administration; however, it was incorporated into the Swabian League of Towns. The town's decline led by the end of the Thirty Years' War to a drop in population, to 1,500. A stroke of luck came Wetzlar's way in 1689 when the Holy Roman Empire's highest court, the Reichskammergericht (Imperial Chamber Court), was moved from Speyer to Wetzlar after Speyer had been devastated by the French in the War of the Palatinate Succession. Besides Vienna (residence of the Emperor) and Regensburg (seat of the Imperial Diet) Wetzlar thus gained a central function within the Holy Roman Empire and although it remained a tiny town it was regarded as one of its capitals. The court became the town's main employer; at the Empire's dissolution in 1806, it had a staff of about 150 including 20 judges, while a further 750 derived their income from it. In the summer of 1772, Johann Wolfgang von Goethe was at the Reichskammergericht as a trainee. His novel The Sorrows of Young Werther is inspired by real events which Goethe experienced in Wetzlar. In 1803 Wetzlar came under the rule of Karl Theodor Anton Maria von Dalberg, the Archchancellor of the Holy Roman Empire and a close ally of Napoleon Bonaparte and thus lost its status as a free town. With the Empire's dissolution in 1806, the great court also met its end. It was replaced by a school of law founded by Karl von Dalberg in 1808, which not only continued the Reichskammergericht's function of training constitutional lawyers, but also employed many of the former staff as teachers. A former legal trainee, Franz Stickel (1786–1848), was selected to translate the Code Napoleon that Dalberg introduced in his territories in 1810–11. After the Congress of Vienna, the area passed to Prussia in 1815, and in 1822 it became the seat of the newly formed district of Wetzlar, which later became an exclave of the Rhine Province.
Ветцлар өнеркәсіптік қалаға айналады
Өнеркәсіптік даму Лан өзенінің кеме жүретін су жолына айналуымен басталды. 1862–1863 жылдары екі теміржол желісі ашылғанда (Ветцлардан Кобленцке дейінгі Лантал теміржолы және Кёльн – Гийсен теміржолы, Ветцлар арқылы өтетін бөлігі қазір Дилл теміржолы деп аталады), қала шикізат пен сату нарықтарына қосылып, өнеркәсіптік қалаға айналды. 1882 жылы Берлиннен Метцке дейін Ветцлар арқылы салынған стратегиялық Канондар теміржолы кейде Ветцлар теміржолы (Wetzlarer Bahn) немесе Берлин – Ветцлар теміржолы (Berlin Wetzlarer Bahn) деп те аталатын. 1869 жылы қалалық аумақта ғана 100 кен орыны жұмыс істеді. 1872 жылы Будерус ағайындары салған қаланың алғашқы домна пеші іске қосылды. Сонымен қатар, Leitz (Leica), Hensoldt (бұрынғы Zeiss Optronics, қазір Airbus), Pfeiffer Vacuum, Philips, Loh, Seibert, Hollmann, Minox және тағы да көптеген әлемдік деңгейдегі оптикалық және дәл механика компаниялары қалада орналасты. Бір жүз жылдан астам бойы Lahn-Dill аймағында табылған темір кені (гематит) Софиенхютте темір зауытында өңделді. 1887 жылдан бастап темір кен орындары бірінен соң бірі жабыла бастады, Бірінші дүниежүзілік соғыс осы процесті тоқтатты, себебі ашық карьерлерден алынған шетелдік кен әлемдік нарықта арзан бағамен ұсынылды. 1926 жылы кен өндіру толығымен тоқтатылды.
Industrialization began once the Lahn was made into a navigable waterway. With the opening of two railway lines in 1862–1863 (the Lahntal railway from Wetzlar to Koblenz and the Cologne Gießen Railway, the section through Wetzlar is now called the Dill Railway), which met in Wetzlar, the town found itself connected to raw material and outlet markets, becoming an industrial town. The strategic Cannons Railway, which was completed from Berlin to Metz via Wetzlar in 1882, was also sometimes known as the Wetzlar Railway (Wetzlarer Bahn) or Berlin–Wetzlar Railway (Berlin Wetzlarer Bahn). In 1869, in the municipal area alone, 100 ore mines were in operation. Wetzlar's first blast furnace, built by the brothers Buderus, went into service in 1872. As well, world famous optical and precision mechanics companies such as Leitz (Leica), Hensoldt (Zeiss Optronics in the past, now Airbus), Pfeiffer Vacuum, Philips, Loh, Seibert, Hollmann, Minox and many others set up shop in the town. For more than one hundred years, the iron ore found in the Lahn Dill area (haematite) was processed at the Sophienhütte ironworks. As of 1887, iron ore mines were being shut down one by one, interrupted only by the First World War, because foreign ore from strip mines was being offered at lower prices on the world market. In 1926, mining came to an end altogether.
20-ғасырда Ветцлар
Өнеркәсіпке қарай даму барысында қала ортағасырлық шекарасынан тысқары өсті. 1903 жылы Нидергермес кең өнеркәсіптік мекемелерімен және теміржол станциясы ауданымен біріктірілді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай халық саны 15 мыңнан асты. Көлік мәселелері күшейгендіктен, Ескі қаланың (Альтштадт) батысында айналма жол салынды, бұл Lahn өзені арқылы салынып жатқан қосымша көпірдің арқасында ескі тас көпірге түсетін жүктемені азайтты. Екінші дүниежүзілік соғыста қала, өнеркәсіптік орталық болғандықтан, ауыр бомбалаудың нысанасына айналды, нәтижесінде теміржол станциясы және Нидергермес аудандарының көп бөлігі қирады. Дегенмен, тарихи Ескі қала әуе шабуылынан көбінесе зардап көрмеді. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Ветцлар американдық оккупациялық аймаққа, ал жаңа шекаралар белгіленгеннен кейін Гессен федералды штатына қосылды. 1950 жылдардың басында жоғалған аумақтардан келген күшпен қоныс аударғандар мен қалаға ағылып келген босқындардың көптігіне байланысты халық саны екі есеге өсіп, 30 мыңға жетті. 1977 жылдың 1 қаңтарында Гессендегі әкімшілік реформалар аясында Ветцлар көршілес Гиссен қаласымен және он төрт шағын елді мекенмен бірігіп, Лан қаласын құрды. Бұл аудандық еркін қаланың халқы шамамен 156 мың адамды құрады. Бірігуге қанағаттанбағандық болды, және Ветцлардың бастауымен, соның ішінде, тұрақты наразылықтардан кейін, 1979 жылдың 31 шілдесінде Лан қаласы таратылды, ал Ветцлар қайтадан тәуелсіз қала атанды. Дегенмен, әкімшілік реформалар Ветцлар үшін "пайдалы" болды, себебі қала келісім нәтижесінде сегіз жаңа шағын елді мекенге ие болды, бұл қаланың аумағы мен халқын едәуір арттырды. Сонымен қатар, Ветцлар осы уақыттан бері Лан Дилл округінің орталығы болып табылады, ол да сол кезде құрылды.
As part of the progressing industrialization, the town outgrew its mediaeval town limits. In 1903 came the amalgamation of Niedergirmes with its extensive industrial works and the railway station neighbourhood. By the end of the First World War, the population had risen to over 15,000. Owing to increasing transportation problems, a ringroad was built to the west of the Old Town (Altstadt), taking the load off the old stone bridge across the Lahn by building a further bridge. In the Second World War, the town, being an industrial stronghold, also became the target of heavy bombing, which destroyed much of the railway station neighbourhood and Niedergirmes. The historic Old Town, however, was mostly spared the air raids. After the Second World War ended in 1945, Wetzlar found itself in the American occupation zone, and later, once new boundaries had been drawn, in the Federal State of Hesse. By the beginning of the 1950s, owing to the huge numbers of displaced people from lost territories and refugees flooding into the town, the population had doubled to 30,000. On 1 January 1977, as part of Hesse's municipal reforms, Wetzlar was united with the neighbouring town of Gießen and fourteen outlying communities to form the city of Lahn. This district free city had about 156,000 inhabitants. The amalgamation was very unpopular, and after persistent protests – not least of all from Wetzlar – the city of Lahn was dissolved on 31 July 1979, and Wetzlar once again became an independent town. The municipal reforms, however, had been "worth the trouble" for Wetzlar inasmuch as the town gained eight new outlying communities in the deal, making both the town's area and population considerably greater than they had been. Moreover, Wetzlar has since this time been the seat of the Lahn Dill Kreis, which also came into being at the same time.
Қалалық кеңес
Қалалық кеңеске сайлау соңғы рет 2006 жылдың 26 наурызында бес жылдық мерзімге өтті. SPD бір орын жоғалтты, жасылдар бір орын қосты. 2001 жылы сайлауға қатысу 45,9%-дан 37,2%-ға төмендеді. 38 918 сайлаушының ішінде 14 468 адам дауыс берді. Гессендегі келесі муниципалдық сайлау 2011 жылдың наурыз айында болады. Партиялар мен сайлаушылар қауымдастықтары:
Elections to the town council were last held on 26 March 2006 for a five year term. The SPD lost one seat, the Greens gained one. Voter participation fell from 45.9% in 2001 to 37.2%. Out of 38,918 eligible voters, 14,468 went to the polls. Hesse's next municipal elections will be held in March 2011. Parties and voter communities Share in % SeatsCDUChristian Democratic Union 36.0 21SPDSocial Democratic Party of Germany 39.1 23GreensAlliance '90/The Greens 8.0 5FDPFree Democratic Party 6.8 4FWGFreie Wählergemeinschaft 10.1 6total10059
Note: FWG is a citizens' coalition. The majority of seats, and thereby the power, is held by a CDU FWG FDP coalition which holds, as also before the elections, 31 of the 59 seats.
% Орын
CDU Христиан-демократиялық одақ 36.0 21
SPD Германияның социал-демократиялық партиясы 39.1 23
Жасылдар Альянс '90/Жасылдар 8.0 5
FDP Еркін демократиялық партия 6.8 4
FWG Еркін сайлаушылар қауымдастығы 10.1 6
Барлығы 100 59
Elections to the town council were last held on 26 March 2006 for a five year term. The SPD lost one seat, the Greens gained one. Voter participation fell from 45.9% in 2001 to 37.2%. Out of 38,918 eligible voters, 14,468 went to the polls. Hesse's next municipal elections will be held in March 2011. Parties and voter communities Share in % SeatsCDUChristian Democratic Union 36.0 21SPDSocial Democratic Party of Germany 39.1 23GreensAlliance '90/The Greens 8.0 5FDPFree Democratic Party 6.8 4FWGFreie Wählergemeinschaft 10.1 6total10059
Note: FWG is a citizens' coalition. The majority of seats, and thereby the power, is held by a CDU FWG FDP coalition which holds, as also before the elections, 31 of the 59 seats.
Ескерту: FWG – азаматтар коалициясы. Орын санының көпшілігі, демек билік, ХДС, ФВГ және ФДП коалициясының қолында, сайлаудан бұрынғыдай, 59 орынның 31-ін иеленеді.
Elections to the town council were last held on 26 March 2006 for a five year term. The SPD lost one seat, the Greens gained one. Voter participation fell from 45.9% in 2001 to 37.2%. Out of 38,918 eligible voters, 14,468 went to the polls. Hesse's next municipal elections will be held in March 2011. Parties and voter communities Share in % SeatsCDUChristian Democratic Union 36.0 21SPDSocial Democratic Party of Germany 39.1 23GreensAlliance '90/The Greens 8.0 5FDPFree Democratic Party 6.8 4FWGFreie Wählergemeinschaft 10.1 6total10059
Note: FWG is a citizens' coalition. The majority of seats, and thereby the power, is held by a CDU FWG FDP coalition which holds, as also before the elections, 31 of the 59 seats.
Елтаңба
Ветцлардың азаматтық гербін геральдикалық тұрғыдан былай сипаттауға болады: қызыл фонда қара түсті, қанаттары жазылған, алтын қаруланған, тілі және тәжі алтыннан жасалған бүркіт бейнеленген, оның оң қанатының үстінде күміс крест орналасқан. Қызыл фондағы және алтын тәжді қара Императорлық бүркіт қаланың еркін Императорлық қала ретіндегі бұрынғы Императорлық тәуелсіздігін көрсетеді (тарихқа қараңыз). Күміс крест бұрынғы Императорлық қаланың монета соғу құқығын білдіреді. Герб 12 ғасырда қолданылған гербтен дерлік өзгермеген. 2003 жылы гербтің жаңа нұсқасын енгізу жоспарланған, бірақ ол қабылданылмады. Нәтижесінде, "ескі" герб сақталды.
Wetzlar's civic coat of arms might heraldically be described thus: In gules a spreadeagle sable armed, langued and crowned Or, over its wing dexter a cross pattée argent. The black Imperial eagle on a red background and with a golden crown stands for the town's former Imperial immediacy as a Free Imperial City (see History). The silver cross stands for the former Imperial City's right to mint coins. The arms are almost unchanged from those borne in the 12th century. A new version of the coat of arms was to have been introduced in 2003, but it did not catch on. In the end, the "old" arms were kept.
Бөлшек сауда
Тұтынушылар зерттеулер қоғамының мәліметтері бойынша Ветцлар Германиядағы ең тартымды сауда орындарының бірі болып табылады. Қаланың орталықтылық коэффициенті жоғары, ал бір тұрғынға шаққандағы бөлшек сауда айналымы шамамен 10 000 еуроны құрайды. Германияда 50 000-нан астам тұрғыны бар қалалардың арасында үшінші орынды иеленеді. Ветцлар қаласында екі ірі сауда орталығы бар, олардың ішінде FORUM Wetzlar Орталық Гессенде (Mittelhessen) ең ірісі болып табылады. Онда шамамен 110 дүкен және 1700 орындық көп қабатты тұрақ орналасқан. Бөлшек сауда көбінесе Bahnhofsstraße, Karl Kellner Ring және тарихи ескі қала аумағында шоғырланған. Bahnhofstraße, Karl Kellner Ring және екі сауда орталығында барлық тауарларды табуға болады.
According to the figures of the Society for Consumer Research Wetzlar is one of the most attractive commercial locations in Germany. The city has a high centrality coefficient and a retail turnover of around EUR 10,000 per inhabitant. In Germany it takes third place among all cities with over 50,000 inhabitants. Wetzlar has two large shopping centres, of those the FORUM Wetzlar is the largest in central Hesse (Mittelhessen). It has around 110 shops and accommodates a large multi storey car park of 1700 places. Retail trade is located mainly in the areas Bahnhofsstraße, Karl Kellner Ring and the historic old town. In the Bahnhofstraße, the Karl Kellner Ring and in the two shopping centres where almost all goods are available.
Кәсіпорындар
Қалада халықаралық деңгейде белсенді және танымал кәсіпорындар орналасқан. Buderus компаниясы 1731 жылы құрылған және әлі күнге дейін жұмыс істеп тұрған ең көне (ірі) кәсіпорындардың бірі болып табылады. BBT Thermotechnik ретінде, қазіргі Bosch тобының бір бөлігі, Buderus компаниясы көптеген онжылдықтар бойы Орталық Гессен аймағындағы ең ірі жұмыс берушілердің бірі болды, Ветцлар қаласында ғана 10 000-нан астам адам (әлемде 16 000-нан астам) құю (цементпен), жоғары сапалы болат және жылу технологиялары салаларында жұмыс істеді. Экономикалық өзгерістер, акциялардың көптеп иесінің ауысуы, сондай-ақ түрлі бөлімшелердің жабылуы мен сатылуы компанияны айтарлықтай өзгертті. Дегенмен, ол Гессендегі ең ірі кәсіпорындардың қатарында саналады. Ветцлар, Йена мен Оберкохеннен басқа, Германияның оптика саласындағы маңызды орталықтарының бірі және дәлдік инженерлік өнеркәсібінің ең маңызды негізгі орны болып табылады. Өндірілетін өнімдері бүкіл әлемде танымал. Микроскопия саласындағы маңызды компаниялардың бірі – Leica Microsystems (бұрынғы атауы Ernst Leitz), қала ішінде шаңырағында 7000-нен астам адамды жұмыспен қамтыды. 35 мм форматтағы фотосурет Ветцларда ойлап табылды, ал Leica камералары өте жақсы сапасымен әйгілі. Сонымен қатар, Leidolf және Minox компанияларының камералары, Hensoldt AG (қазір Carl Zeiss), Zeiss тобының бір бөлігінің (шаңырағында 2000-нан астам адам жұмыс істеді) бинокльдері мен телескоптары да бар. Басқа да танымал фирмаларға Philips (кейде 1200-ге жуық адам жұмыс істеді), Siemens AG және Siemens VDO (2007 жылдан бастап Continental AG), сондай-ақ Taunus BKK-мен біріктірілген Sancura BKK, аймақтық денсаулық сақтау сақтандыру компаниясы жатады. Бұрынғы казарма болған Spilburg бизнес-паркі, әсіресе оптика/дәлдік механика, ақпараттық технологиялар және қызмет көрсету салаларындағы инновациялық кәсіпорындарға үй болды. Сонымен қатар, Westend, Hörnsheimer Eck және Dillfeld аймақтарында жаңа бизнестерді құруға мүмкіндік бар.
The city is home to some internationally active and well known enterprises. The Buderus company was created in the year 1731 and is one of the oldest still existing (large) enterprises. As BBT Thermotechnik, now part of the Bosch group, Buderus was for many decades one of the largest employers in the central Hessian area with more than 10,000 persons employed in Wetzlar alone (worldwide over 16,000), working in the areas casting (with cement), high grade steel and heating technologies. Economic changes, repeated shifts of the stock majority as well as close downs and sales of various divisions have strongly changed the company in the meantime. However, it ranks among the largest enterprises in Hesse. Wetzlar is apart from Jena and Oberkochen a German centre for optics as well as the most important German location for the precision engineering industry. The manufactured products have gained worldwide reputation. One of the most important companies in the area of microscopy is Leica Microsystems (formerly known as Ernst Leitz), which in its peak times employed over 7000 people in the city. Small format (35 mm) photography was invented in Wetzlar, and Leica cameras are well known for their excellent quality. In addition there are cameras of the companies Leidolf and Minox, binoculars and telescopes made by the company Hensoldt AG (now Carl Zeiss), part of the Zeiss group (over 2,000 people employed in peak times). Other well known firms are Philips (with about 1,200 employed at times) or Siemens AG and Siemens VDO, since 2007 Continental AG or the Sancura BKK, a supraregional health insurance company, which is combined with the Taunus BKK. The Business park Spilburg, former barracks, became home to a number of innovative enterprises, particularly in the area of optics/precision mechanics, information technology and services. Additionally, areas in the Westend as well as the Hörnsheimer Eck and the Dillfeld are available for new businesses to set up.
Білім беру жүйесі
Wetzlar студенттерге таңдауға болатын әртүрлі білім беру бағыттарын ұсынады.
Wetzlar offers a wide variety of educational paths students can choose from.
Балабақшалар
Дәстүр бойынша баланың білімі Ветцлар қаласындағы 18 балабақшаның бірінде басталады. Мемлекеттік және жекеменшік балабақшалар, сондай-ақ діни бағытты балабақшалар да бар. Балалар осындай балабақшада бірден төрт жылға дейін тәрбиеленеді, содан кейін бастауыш мектепке өтеді.
Traditionally a child's education starts in one of Wetzlar's 18 nurseries. There are public and private nurseries and religiously influenced ones. Children will spend between one and four years in one of these day cares, until they move on to an elementary school.
Бастауыш мектеп
Ветцлар қаласында шамамен 12 бастауыш мектеп бар. Бұл жеке меншік мектептерді және ерекше қажеттіліктері бар балаларға арналған мектептерді де қамтиды. Көптеген бастауыш мектептер ата-аналары мектеп сағатынан кейін жұмыс істейтін оқушылар үшін мектептен кейінгі күтім бағдарламасын ұсынады. Бұл бағдарламаларға қоса, қалада мектептен кейінгі күтім қызметін ұсынатын мемлекеттік балалар бақшалары да бар. Мектептен кейінгі бағдарламаға жылы тамақ, үй тапсырмасына көмектесетін жетекшілер және ойын уақыты кіреді. Кита Мариенхайм – бір мысал. Оқушылар бастауыш мектепте төрт жыл оқығаннан кейін орта мектепке түседі.
Wetzlar has around 12 elementary schools. This includes private schools and schools, who are dedicated to special needs children. Most elementary schools offer an afterschool day care program for students, whose parents are at work longer than the school day. In addition to these programs, the city has public day care facilities that provide afterschool care. The afterschool program consists of warm meals, tutors who help with homework and playtime. Kita Marienheim is an example. After spending four years in elementary school, students are off to middle school.
Орта мектеп
Германиядағы орта (екінші деңгей) мектеп жүйесі өте жақсы деңгейде, Ветцлар да осыдан ерекшелене бермейді. Орта мектептің үш түрі бар: гимназия (A деңгейімен салыстырылады), реальшуле (қалыпты орта мектеп) және хауптшуле (ең төменгі деңгейдегі орта мектеп). Ветцлар қаласында төрт орта мектеп бар. Август Бебель Гесамтшуле және Эйхендорфшуле – гесамтшуле деп аталады. Олар орта мектептің үш түрін де ұсынады. Фрайхерр вом Штайн мектебі – гимназия (A деңгейі). Штейншюле жақында G8 бағдарламасынан, яғни 9-сыныптан кейін бітіруден, G9 бағдарламасына, 10-сыныптан кейін бітіруге көшті. Онда ғылым және спорт сыныптарына арналған ерекше бағдарлама бар. Мектепке түсу үшін өтініш берген кезде оқушылар спорт сыныбына, ғылым сыныбына немесе қалыпты сыныпқа баруды таңдай алады. Егер олар арнайы сыныпқа қабылданса, таңдаған пәніне (ғылым немесе спорт) толық бір күн арнап, түрлі саяхаттарға қатыса алады. Штейншюле мектебінің жанында Шлюле ан дер Брюльсбахер Варте орналасқан. Бұл – ерекше қажеттіліктері бар балаларға арналған мектеп. Ол мүмкіндігі шектеулі балаларға негізгі және кәсіби дағдыларды үйренуге көмектеседі. 5-10 сыныптарды бітіргеннен кейін оқушылар болашаққа қатысты маңызды шешімдер қабылдайды. Олар мамандыққа оқуға түсуді, жоғары білім алуды, жұмыс істеуді, бір жыл демалуды және тағы да басқаларын таңдай алады. Көптеген оқушылар білімін жалғастырып, Ветцлардың жоғары мектептерінің біріне түседі.
The middle (secondary) school system in Germany is quite extravagant, Wetzlar being no exception. There are three branches of middle school. The Gymnasium (comparable to A Levels), Realschule (normal secondary school) and Hauptschule (lowest secondary school). Wetzlar has four secondary schools. The August Bebel Gesamtschule and the Eichendorfschule are so called Gesamtschulen. They offer all three branches of secondary school. The Freiherr vom Stein Schule is a gymnasium (A Level). The Steinschule recently changed from a G8 program, graduation after Grade 9, to a G9 program, graduation after Grade 10. It has a special program dedicated to science and sports classes. When applying to the school, students can decide if they'd like to join a sports class, a science class or a regular class. If they join a special class they will enjoy benefits, such as a whole day dedicated to their chosen subject (science or sports) and different fieldtrips. Next to the Steinschule is the Schule an der Brühlsbacher Warte. It is a school for special needs children. It is specialized in helping children with disabilities learn basic and career relevant skills. After completing Grade 5 to Grade 10 students now make important future decisions. They can now choose an apprenticeship, higher education, work, take a year off and many more. Most students choose to pursue their education and go to one of Wetzlar's High Schools.
Жоғары орта білім
Ветцлар қаласында үш жоғары мектеп бар. Käthe Kollwitz Schule – тамақтану, денсаулық, жеке гигиена және әлеуметтік мәселелер саласында маманданған кәсіптік орталық. Мектептің аты неміс суретшісі Кэтэ Коллвицтің (1919–1945 жж.) құрметіне берілген. Thedor Heuss Schule Wetzlar – «Fachhochschule» немесе «kaufmännische Berufsschule», оны шамамен «коммерциялық кәсіптік мектеп» деп аударуға болады. Олар негізінен денсаулық сақтау және экономикалық білім беруге бағытталған. Ол Германия Федеративтік Республикасының тұңғыш Федералды Президенті Теодор Гейс (1884–1963 жж.) есімімен аталған. Атақты неміс жазушысы және мемлекет қайраткері Иоганн Вольфганг Гете (1749–1832 жж.) есімімен аталған Goetheschule Wetzlar – Гессендегі ең ірі жоғары мектеп, онда 1000-нан астам оқушы және шамамен 110 қызметкер жұмыс істейді. Ол көптеген пәндерімен және сабақтан тыс іс-шараларымен, мысалы, бірнеше тіл алмасу бағдарламаларымен және сыныптық саяхаттарымен белгілі. 2019 жылға дейін үш мектеп те бір ғимаратты бөлісіп отырды, ол үш кіші ғимараттан, дәліздерден, ортақ акт залы мен киосктан тұрды. 2019 жылғы жаңа оқу жылы басталар алдында Goetheschule Wetzlar жеке ғимаратқа көшіп барды. Ескі ғимарат бұзылып, жаңа мектеп ғимаратын салу жұмыстары басталды. Оның 2021 жылы аяқталуы күтілуде.
Wetzlar is home to three upper secondary schools. The Käthe Kollwitz Schule is a vocational center, which is specialized in nutrition, health, personal hygiene, and social affairs. The school is named after Mrs. Käthe Kollwitz (1919–1945), a German artist. The Thedor Heuss Schule Wetzlar is a ‘Fachhochschule’ or ‘kaufmännische Berufsschule’, which can be roughly translated into ‘commercial vocational school’. They primarily focus on health and economic education. It is named after the first Federal President of the Federal Republic of Germany, Theodor Heuss (1884–1963). Named after the Johann Wolfang Goethe (1749–1832), a famous German writer and statesman, the Goetheschule Wetzlar it is the biggest upper secondary school in Hesse with over 1000 students and ca. 110 staff members. It is well known for its varieties of subjects and extracurricular activities, such as multiple language exchanges and class fieldtrips. Before 2019 all three schools were sharing one facility that consisted of three smaller buildings connected by hallways, a shared auditorium and kiosk. Shortly before the new school year in 2019, the Goetheschule Wetzlar moved into a separate building. The old one was demolished, and the construction of the new school facility began. It is expected to be completed in 2021.
Жоғары білім
Техникалық жоғары мектеп Mittelhessen – Германиядағы ең ірі қолданбалы ғылымдар университеттерінің бірі. Вецлар қаласындағы кампус бұрынғы әскери казармалардың жаңартылған аумағында орналасқан. Zentrum Dualer Hochschulstudien (ZDH) 2001 жылдың 25 сәуірінен бастап StudiumPlus бағдарламасын ұсынады. StudiumPlus – бұл TH Mittelhessen мен Өнеркәсіп және сауда палатасы арасындағы ынтымақтастық негізіндегі екі дипломды білім беру бағдарламасы. Аймақтағы 1000-нан астам серіктес компания осы ынтымақтастыққа қатысады. Қазіргі таңдағы екі дипломды білім беру бағдарламасы жеті бакалавр мамандығын қамтиды: бизнес-администрациялау, инженерлік / машина жасау, инженерлік / электр инженерлігі, құрылыс инженерлігі, бағдарламалық жасақтама технологиясы, медицинадағы ұйымдастыру менеджменті және өнеркәсіптік инженерлік, сондай-ақ үш магистр мамандығы: процестерді басқару, жүйелік инженерия және техникалық сату.
The Technische Hochschule Mittelhessen is one of the largest universities of applied sciences in Germany. The campus in Wetzlar is located in a redeveloped former military barracks area. The Zentrum Dualer Hochschulstudien (ZDH) has been offering the StudiumPlus since April 25, 2001. StudiumPlus is a dual university degree, which is a cooperation between the TH Mittelhessen and the Chamber of Industry and Commerce. The cooperation includes over 1000 partner companies in the region. The dual study currently consists of seven bachelor's degree programs such as business administration, engineering / mechanical engineering, engineering / electrical engineering, civil engineering, software technology, organizational management in medicine and industrial engineering as well as the three master's degree programs in process management, systems engineering and technical sales.
Ветцлар соборы
Ветцлар соборы (Wetzlarer Dom) – Ветцлар қаласының ең танымал ғимараттарының бірі. Собордың құрылысы 1230 жылы басталған, бірақ оны әлі де толық аяқтамаған. Бұл ғимарат 897 жылы қасиетті деп жарияланған бұрынғы "Құтқарушы шіркеуінің" орнына салынған. Монастырь және қауымдық шіркеу 17 ғасырдың соңынан бастап собор деп атала бастады. Бұл атау Рейхскамергерхт Ветцлар қаласында жұмыс істеген кезеңде (1693–1806) пайда болды, сол кезде Трир архиепископы монастырь аббаты болып тағайындалып, шіркеуді "Епископ шіркеуіне" айналдырды.
The Wetzlarer Dom (Wetzlar Cathedral) is one of Wetzlar's landmark buildings. Building work began on the cathedral in 1230 and is still not finished. It is the successor to a former "Church of the Saviour" consecrated in 897. The monastery and parish church was called Cathedral as of the late 17th century. This designation was acquired during the time that the Reichskammergericht was active in Wetzlar (1693–1806), when the Elector Archbishop of Trier was Monastery Provost, making the church a "Bishop's Church".
Мәдениет
Phantastische Bibliothek Wetzlar (Ветцлар фантастикалық кітапханасы) – әлемдегі фантастикалық әдебиетке маманданған ең ірі қоғамдық кітапханалардың бірі, және ол Еуропадағы ең ірісі. Бұл көбінесе анықтамалық кітапхана болып табылады, ол халыққа және ғалымдарға ашық. Arena Wetzlar – көп мақсатты арена, ол негізінен поп-концерттер, қойылымдар және командалық гандбол ойындары үшін пайдаланылады, сонымен қатар HSG Wetzlar (Гандбол Бундеслигасы) командасының үй аренасы болып табылады. Әр жазда, Ветцлар фестивалі ("Wetzlarer Festspiele") аясында бір ай бойы опера, музыка және драмалық қойылымдар ашық ауада көрсетіледі.
The Phantastische Bibliothek Wetzlar (Fantastic Library of Wetzlar) is one of the largest public libraries specialising in fantastic literature worldwide, it is the largest in Europe. It is generally a reference library, open for the public and scientists. Arena Wetzlar is a multi functional arena and is primarily used for pop concerts, shows and team handball and is the home arena of HSG Wetzlar (Handball Bundesliga). Every summer, operas, music and drama are performed in the open air at the Freilichtbühne during the month long Wetzlar Festival ("Wetzlarer Festspiele").