Кіріспе
1968 жылы Айды айналдыратын советтік ғарыш сапары, жануарларды алып жүретін алғашқы ай миссиясы. 1968 жылдың қыркүйегінде ол Айға айналма траекторияда саяхат жасаған және айды айналдырған әлемдегі алғашқы ғарыш кемесі, жануарларды қоса алған алғашқы Ай миссиясы және Жерге қауіпсіз оралған алғашқы ғарыш кемесі болды. Зонд 5 Жердегі алғашқы тірі организмдерді Ай маңына жеткізді, олардың ішінде екі тасбақа, жеміс шыбығының жұмыртқалары және өсімдіктер болды. Ресейлік тасбақалар ұшу барысында биологиялық өзгерістерге ұшырады, бірақ бұл өзгерістердің басты себебі аштық екені және ғарыш саяхатының оларға тигізген әсері шамалы болды деген қорытынды жасалды. Зонд ғарыш кемесі – "Союз 7К L1" экипаждық айды аралап өтетін ғарыш кемесінің нұсқасы. Ол ғылыми зерттеулер жүргізу үшін "Протон К" тасымал зымыранымен және "D" блогының жоғарғы сатысымен ұшырылды.
| orbit reference = Geocentric
| orbit regime = Low Earth
| orbit longitude =
| orbit slot =
| orbit semimajor =
| orbit eccentricity = 0.00604
| orbit periapsis =
| orbit apoapsis =
| orbit inclination = 51.83°
| orbit period = 89.29 minutes
| orbit RAAN =
| orbit arg periapsis =
| orbit mean anomaly =
| orbit mean motion =
| orbit repeat =
| orbit velocity =
| orbit epoch = 13 September 1968
| orbit rev number =
| apsis = gee
|interplanetary =
| trans band =
| trans frequency =
| trans bandwidth =
| trans capacity =
| trans coverage =
| trans TWTA =
| trans EIRP =
| trans HPBW =
| programme = Zond
| previous mission = Zond 1968B
| next mission = Zond 6
| insignia =
| insignia caption =
| insignia alt =
| insignia size =
Zond 5 (Зонд 5) was a spacecraft of the Soviet Zond program. In September 1968 it became the first spaceship to travel to and circle the Moon in a circumlunar trajectory, the first Moon mission to include animals, and the first to return safely to Earth. Zond 5 carried the first terrestrial organisms to the vicinity of the Moon, including two tortoises, fruit fly eggs, and plants. The Russian tortoises underwent biological changes during the flight, but it was concluded that the changes were primarily due to starvation and that they were little affected by space travel. The Zond spacecraft was a version of the Soyuz 7K L1 crewed lunar flyby spacecraft. It was launched by a Proton K carrier rocket with a Block D upper stage to conduct scientific studies during its lunar flyby.
Өмірбаян
Кеңес Одағының Айды айналып ұшу жөніндегі алғашқы төрт миссиясының арасында біреуі – Зонд-4 жартылай сәттілікке жетті, ал үш миссия сәтсіз аяқталды. 1968 жылдың наурыз айындағы Зонд-4 миссиясынан кейін, 23 сәуірде Зонд 1968A атты келесі миссия ұшырылды. Ұшыру сәтсіз аяқталды, себебі қателікпен берілген тоқтату командасы Протон ракетасының екінші сатысын тоқтатты. Авариялық құтқару ракетасы іске қосылып, түсірілім модулін қауіпсіз жерге алып шықты. Шілде айында Зонд 1968B ұшырылуға дайындалып жатқанда, Block D екінші сатылы ракетасы ұшыру алаңында жарылып, үш адам қаза тапты, бірақ Протон ракетасының бірінші сатысы мен ғарыш кемесі тек аз ғана зақымдарға ұшырады. Зонд-5 миссиясы бастапқыда космонавттарды Айдың айналасына ұшыруды жоспарлаған, бірақ Зонд 1968A және Зонд 1968B миссияларының сәтсіздігі Кеңес Одағын адамсыз миссияны жіберуге мәжбүр етті, себебі сәтсіз адамды ұшқан жағдайында туындауы мүмкін жағымсыз жарнамадан қорқуда еді. Кеңес ғалымдары тасбақаларды таңдады, өйткені оларды қатаң түрде бекіту оңай болды. Бақылау үшін пайдаланылған екі тасбақа және виварийдегі тағы төрт тасбақа болды. Ұшыруға 12 күн қалғанда, ғарышқа ұшатын екі тасбақа көлік құралына бекітіліп, тамақтан және судан айырылды; бақылау тасбақалары да осылай айырылды. Тамақтан айыру патоморфологиялық және гистохимиялық эксперименттердің бір бөлігі болды. Биологиялық жүкке жеміс шыбығының жұмыртқалары, бидай, арпа, бұршақ, қарағай, сәбіз және помидор жасушалары, Tradescantia paludosa гүлдерінің үлгілері, Chlorella жасыл балдырларының үш штаммы және лизогендік бактериялардың бір штаммы кірді. Ресей Ғылым академиясы радиациялық сенсорлармен жабдықталған манекеннің ұшқыш креслосында отырғанын мәлімдеді. Зонд-5 протон детекторларын да қамтыды. Зонд-5 өз деректерінің бір бөлігін жер станцияларына жібере алды, бірақ бортта сақталған және Жерге оралғаннан кейін жиналған деректерде шу аз болды.
Ұшыру және траектория
Зонд 5 1968 жылдың 14 қыркүйегінде сағат 21:42.10 UTC-де Байқоңыр ғарыш айлағындағы 81-алаңнан ұшырылды. Ракетаның үшінші сатысының итеру күші тоқтатылды, бұл 251 секундтық ұшу кезеңінің басталуын білдірді. Жоғарғы сатыдағы Block D ракетасы 108 секунд бойы жұмыс істеді, ғарыш кемесін паркинг орбитасына шығарды. Паркинг орбитасындағы 56 минуттан кейін Block D соңғы рет іске қосылып, Айға қарай бағытталды. Ең жақын арақашықтық −32°38' ендікте және 65°33' бойламында, ең жақын совет әскери кемесінен тіркелді. Қону түнде болды, бұл құтқару жұмыстарын қиындатты. Зонд 5 Айды айналып, Жерге қайтқан алғашқы ғарыш кемесі болды. Барлық сапар 6 күн, 18 сағат және 24 минутқа созылды. Баллистикалық қайта кіру адамдар үшін қауіпті болғанымен, ол қонудан кейін төрт күн өткен соң ашылған түсіру модулінде тірі табылған биологиялық үлгілерге әсер етпеді. Алайда, ғарыш кемесі совет кемесіне жеткізілгеннен кейін көп ұзамай олар өлді.
Нәтижелер мен болашақ жоспарлар
Жердің жоғары сапалы фотосуреттері, осындай алғашқы фотосуреттер, арақашықтықта түсірілді.
1968 жылдың қазан айында АҚШ-тағы дереккөздер миссияның кеңестік тарап жариялағандай сәтті болмағанын мәлімдеді. Миссия Айға жақынырақ ұшу үшін жоспарланған, бірақ оның нақты арақашықтығы Айдың пайдалы суреттерін түсіруге мүмкіндік бермеді. Сондай-ақ, ғарыш кемесінің атмосфераға қайта кірген бұрышы космонавттың тірі қалуы үшін тым тік болды. Дереккөздер ғарыш кемесі жоспарланған кеңестік аумаққа емес, Үнді мұхитына қонғанын, бұл құтқару операциясының он сағатқа созылуына себеп болғанын көрсетті. 1968 жылдың қараша айында ТАСС ресми советтік ақпарат агенттігі тірі жануарлардың ұшқанын жариялады. 39 күн бойы аш болғаннан кейін 11 қазанда тасбақалар тілгіленді. Ұшқан тасбақалар, олар және , сапар барысында дене салмағының 10% -ын жоғалтты, бірақ аштық сезінбеді. Бақылаудағы тасбақалар салмағының 5% -ын жоғалтты. Ғарышқа ұшқан тасбақалардың және бақылау үлгілерінің қанын салыстыру нәтижесінде ешқандай айырмашылық анықталмады. Тағы бір талдау көрсеткендей, ұшқан тасбақалардың бауырында темір мен гликоген деңгейі жоғарылаған, сондай-ақ ұшу олардың көкбауырларының ішкі құрылысына әсер еткен. Авторлар ұшқан тасбақалардағы өзгерістердің басты себебі аштық екеніне және ғарыш саяхатының әсері аз болғанына тоқталды. 1968 жылдың қараша айында ғарыш кемесінің экипажды Айға жеткізетін ғарыш кемесіне дейінгі дайындық ретінде жоспарланғаны хабарланды. Кеңес Одағы бұл хабарды жоспарланған Apollo 8 ұшырылысынан бір ай бұрын, Айға адаммен сапар жасауға дайын екенін көрсету үшін жасады.
In October 1968, sources in the U. S. claimed the mission was not as successful as the Soviets advertised. The mission had been intended to fly closer to the Moon, and its actual distance did not allow for useful lunar photography. They also said that the angle at which the spacecraft reentered the atmosphere was too steep for a cosmonaut to survive. The sources indicated that the spacecraft landed in the Indian Ocean when the planned location was in Soviet territory, which was a factor in the recovery taking ten hours. The official Soviet news agency, TASS, announced in November 1968 that the flight carried living animals. The tortoises were dissected on 11 October after fasting for 39days. The flying tortoises, identified as and , had lost 10% of their body weight during the trip, but showed no loss of appetite. The control tortoises lost 5% of their weight. Comparison of analyses of blood from the space travelling tortoises and the control specimens revealed no differences. Another analysis showed the flying tortoises had elevated iron and glycogen levels in their liver and that the flight also affected the internal structures of their spleens. The authors concluded that the changes in the flight tortoises were primarily due to starvation, with the space travel having little effect. In November 1968, it was announced that the spacecraft was planned as a precursor to a crewed lunar spacecraft. The Soviets made this announcement a month before the planned Apollo 8 flight, in an attempt to show they were close to being able to carry out a crewed trip to the Moon.
Космонавт экипажының байланыс сынағы және қалжың
Зонд-5 ғарыш кемесі 1968 жылдың 19 қыркүйегінде АҚШ-та алапат қорқыныш тудырды. Осы күні ғарышкерлер Валерий Быковский, Виталий Севастьянов және Павел Поповичтің дауыстары ғарыш кемесінен жіберіліп, Жодрелл Банк обсерваториясы мен ЦРУ-ның қабылдауында тіркелді. Ғарышкерлер телеметриялық және компьютерлік мәліметтерді оқып, тіпті жерге қонуға тырысу мүмкіндігін де талқылаған. "Қышқы соғыс" кезінде кеңес одағы НАСА-дан бұрын Айға жетіп қалуы мүмкін деген шын мәніндегі алаңдаушылық болды. "Аполлон-17" ғарышкері Юджин Сернан оқиғаның "бізді қатты дүрсілтіп жібергенін" айтты. Попович кейін былай деп еске алады: "Біз Айға ешқашан бара алмайтынымызды түсінгенде, кішкене әзіл жасауға шешім қабылдадық. Біз инженерлерімізден зондтың қабылдағышын жібергішке жалғау сымы арқылы қосуды сұрадық. Айға ұшу миссиялары Крымдағы Евпаториядағы басқару орталығынан басқарылды. Зонд Айдың айналасында қанатын ортасында болған кезде мен сол орталықта болдым. Мен микрофонды алып: "Ұшу қалыпты жағдайда жүріп жатыр, біз жер бетіне жақындап келеміз" дедім. Бірнеше секундтан кейін менің хабарым, космостан келгендей, Жерге жетті, соның ішінде американдықтар да оны алды. АҚШ ғарыш кеңесшісі Франк Борман президент Никсоннан [іс жүзінде Джонсоннан] телефон соғып: "Неге Попович Айдан хабар береді?" деп сұрады. Менің әзілім шынымен де қысыл күйге түсірді. Шамамен бір айдан кейін Франк КСРО-ға келді, мен оны әуежайда қарсы алуға міндеттелдім. Ол ұшақтан түсер-түспей, маған ашуланып: "Сен, ғарыш әзілкеші!" - деді."
Орналасқан жері
Зонд-5 капсуласы Ресейдің Мәскеу облысындағы "Энергия" ҒК музейінде көрсетіліп тұр.