Кіріспе
Жапонияда туған Шығыс Азия этносы – Жапония архипелагының түпкілікті халқы. Жапон халқы Жапонияның халқының 97,6% құрайды. Кейбір жағдайларда "жапон халқы" термині Ямато халқына (Ямато минзоку) қатысты қолданылуы мүмкін; ал басқа жағдайларда бұл термин Жапония архипелагының түпкілікті басқа топтарын да қамтуы мүмкін, соның ішінде Яматомен байланысы бар, бірақ көбінесе ерекше саналатын Рюкю халқы (Рюкю минзоку) және Айну халқы (Айну минзоку). Соңғы онжылдықтарда жапон және жапон емес тегі бар адамдардың саны да артты, оның ішінде ара текті жапондықтар да бар.
are an East Asian ethnic group native to the Japanese archipelago. Japanese people constitute 97.6% of the population of the country of Japan. In some contexts, the term "Japanese people" may be used to refer specifically to the Yamato people (Yamato minzoku) from mainland Japan; in other contexts the term may include other groups native to the Japanese archipelago, including Ryukyuan people (Ryūkyū minzoku), who share connections with the Yamato but are often regarded as distinct, and Ainu people (Ainu minzoku). In recent decades, there has also been an increase in the number of people with both Japanese and non Japanese roots, including half Japanese people.
Шығармашылық теориялар
Археологиялық деректерге сүйенсек, Тас дәуіріндегі адамдар Жапон архипелагында Палеолит дәуірінде, шамамен 39 000 мен 21 000 жыл бұрын өмір сүрген. Сол кезде Жапония кем дегенде бір құрлық көпірі арқылы материктік Азиямен байланысты болған, және көшпелі аңшы-жинаушылар Жапонияға өтіп келген. Осы кезеңге жататын шақ тастан жасалған құралдар мен сүйек бұйымдары Жапонияда қазылып алынған. 18-шы ғасырда Арай Хакусеки Жапониядағы ежелгі тас құралдарды Шукушин халқы қалдырғанын болжаған. Кейін Филипп Франц фон Зибольд айнулардың Солтүстік Жапонияның түпкілікті халқы екенін айтқан. Иха Фую 1906 жылы Рюкю тілдерін зерттеу нәтижесінде, жапондықтар мен рюкюлықтардың ортақ этникалық тегі бар деген тұжырым жасаған. Тайшо дәуірінде Тории Рюзо Ямато халқы Яёи керамикасын, ал айнулар Жомон керамикасын қолданғанын мәлімдеді. Бірақ, 1984 жылы Казуро Ханихара жаңа нәсілдік араласу теориясын жариялады. Ханихараның сөзіне қарағанда, қазіргі жапондық тектің бастауы Жомон халқынан шыққан, олар Палеолит дәуірінде Жапон архипелагына қоныс аударған, содан кейін Яёи дәуірінде (б.з.д. 300 жыл) Азиядан Жапонияға иммиграцияның екінші толқыны болған. Жаңа қоныс аударғандар неолит дәуірінде халық санының өсуінен кейін Яёи дәуірінде Жапон архипелагына келген. Нәтижесінде, аңшы-жинаушылардың ауысуы Кюсю, Шикоку және Оңтүстік Хонсю аралдарында жиі болған, бірақ Окинава мен Хоккайдоның шеткі аралдарында кеңінен таралмаған, ал рюкюлықтар мен айнулар аралас белгілерді көрсетеді. Марк Дж. Хадсон жапон халқының негізгі этникалық келбеті б.з.д. 400 жылдан б.з. 1200 жылға дейін биологиялық және тілдік тұрғыдан қалыптасқанын айтады. Дегенмен, кейбір соңғы зерттеулер Жомон халқының бастапқыда есілгеннен гөрі этникалық әртүрлілігі жоғары болғанын, немесе жапон халқының тек екі емес, үш ежелгі халықтың маңызды генетикалық іздерін алып жүргенін көрсетеді.
Жомон және Яйои кезеңдері
Әлемдегі ең ежелгі сақталып қалған керамикалық бұйымдардың бір бөлігін Жомон халқы жоғарғы палеолит дәуірінде, шамамен 16 000 жыл бұрын жасаған. "Жомон" (縄文 Jōmon) атауы "арқанмен басылған өрнек" деген мағынаны білдіреді және бұл керамикадағы ерекше іздерден шыққан. Жомон халқы көбінесе аңшы-жинаушылар болған, бірақ Азуки бұршағын өсіру сияқты ерте шаруашылықпен де айналысқан. Жомонның кем дегенде бір орта және соңғы тұрағында (Минами Мизоте (南溝手), б.з.д. 1200–1000 ж.ш.) қарапайым күріш өсіру шаруашылығы болған, негізгі көзі – балық және жаңғақтар. Жомон дәуіріндегі халықтың этникалық құрамы әртүрлі болған, оның тамырлары ежелгі Оңтүстік-Шығыс Азия, Тибет жотасы, ежелгі Тайвань және Сібірге дейін жетеді. Б.з.д. 300 жылдан бастап Солтүстік-Шығыс Азиядан келген Яйои халқы Жапон аралдарына еніп, Жомон халқымен араласып немесе оларды ығыстырған. Яйоилер Жапонияға суармалы күріш егісін және жетілген қола мен темір технологияларын әкелді. Күріш далаларының жоғары өнімділігі қауымдарға халықты көбейтуге және уақыт өте келе кеңіюге мүмкіндік берді, бұл озық институттардың негізін қалады және келесі Кофун дәуірінің жаңа өркениетін жариялады. Жомон дәуірінің соңында Жапонияның халқы шамамен сегіз жүз мың адамды құрады, ал Нара дәуірінде – үш миллионға жуық. Аңшылық және шаруашылық қоғамдардың өсу қарқынын ескере отырып, осы кезеңде шамамен бір жарым миллион иммигрант Жапонияға көшіп келген деп есептеледі. Бірнеше зерттеулерге сәйкес, Яйоилер "жапондық иерархиялық қоғамды" құрған.
Колониялық кезең
1895-1945 жылдардағы жапон отарлау кезеңінде "жапондықтар" деген сөз жапон архипелагының тұрғындарына ғана емес, сонымен қатар Тайваньдықтар мен корейлер сияқты жапон азаматтығын алған отар елдерінің халқына да қолданылды. Осы кезеңде этникалық жапондықтарды атау үшін ресми түрде "ішкі ел халқы" (内地人) термині қолданылды. Мұндай тілдік ерекшеліктер отарланған этникалық топтардың мәжбүрлеп жапон империялық ұлттық санаға ассимиляциялануына жағдай жасады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Кеңес Одағы Карафуто префектурасында жапон империясының бағыныштылары болған Оңтүстік Сахалиндегі көптеген нивх және ороқ халқын "жапондықтар" деп жіктеді және оларды Хоккайдоға қайтарып жіберді. Алайда, соғыс аяқталғанға дейін жапон азаматтығын сақтап келген көптеген сахалиндік корейлер Кеңес Одағының оккупациясынан кейін елсіз қалды.
Тіл
Жапон тілі – риукю тілдерімен туыс, бұрын оқшау тіл ретінде қарастырылатын жапон-рюкю тілдері тобына жататын тіл. Тілдің ең ерте жазбада кездесетін түрі – көне жапон тілі – 8 ғасырға дейін жетеді. Жапон тілінің фонетикасы салыстырмалы түрде аз дауысты фонемалармен, жиі қайталанумен және ерекше тондық акцент жүйесімен сипатталады. Қазіргі жапон тілінде хирагана, катакана және канджиден тұратын үш түрлі жазу жүйесі қолданылады. Тілде жапон тіліне тән сөздермен қатар, қытай тілінен алынған көптеген сөздер де бар. Жапонияда ересектердің жапон тіліндегі сауаттылық деңгейі 99%-дан аспайды. Жапонияның өңірлерінде ондаған жапон диалектілері қолданылады. Қазіргі таңда жапон тілі жапон-рюкю тілдері тобының құрамында қарастырылады, ал риукю тілдері диалектілер ретінде есептелсе, тірі туыстары жоқ оқшау тіл ретінде жіктеледі.
Дін
Жапон діні дәстүрлі түрде буддизм мен синтоизмнің элементтерін біріктіретін, табиғаты бойынша синкретикалық болды (Шинбуцу шүго). Шинто – көп құдайлы дін, діни қанондық кітабы жоқ, және Жапонияның туған діні. Шинто жапон императорлық отбасының таққа құқығының дәстүрлі негіздерінің бірі болды және 1868 жылы мемлекеттік дін ретінде бекітілді (Мемлекеттік Шинто), бірақ 1945 жылы американдық оккупациямен таратылды. Махаяна буддизмі VI ғасырда Жапонияға келді және көптеген түрлі секталарға дамыды. Бүгінде жапон халқы арасындағы буддизмнің ең көп таралған түрі – Шинран негізін салған Жодо Шиншү сектасы. Жапон халқының көпшілігі синто және буддизмнің екеуіне де сенеді. Жапондықтардың діні көбінесе мифологияның, дәстүрлердің және аудандық іс-шаралардың негізі ретінде, адам өмірі үшін моральдық ұстанымдардың жалғыз көзі ретінде емес, қызмет етеді. Жапон диаспорасының маңызды бөлігі христиан дінін ұстанады; жапондық бразилиялықтардың шамамен 60%-ы және жапондық мексикалықтардың 90%-ы римдік католиктер, ал жапондық американдықтардың шамамен 37%-ы христиандар (33%-ы протестанттар және 4%-ы католиктер).
Өнер
Жапониядағы сәндік өнер тарихы тарихқа дейінгі дәуірден басталады. Жомон керамикасы күрделі өрнектермен безендірілген мысалдарды қамтиды. Яёи дәуірінде шеберлер айна, найза және дотаку деп аталатын салтанатты қоңыраулар жасады. Кейінгі кезеңдегі обалар (кофун) ханива деп аталатын саз фигураларын, сондай-ақ қабырға суреттерін сақтап қалды. Нара дәуірінен бастап, Қытайдан келген конфуциандық және буддалық әсерлердің нәтижесінде сурет салу, каллиграфия және мүсіншілік гүлденді. Бұл кезеңнің архитектуралық жетістіктерінің қатарында Нара префектурасындағы Хорю-дзи және Якуши-дзи буддалық храмдары бар. Тоғызыншы ғасырда Тан әулетімен ресми қарым-қатынас тоқтатылғаннан кейін, жапон өнері мен архитектурасына Қытайдың ықпалы бірте-бірте азайды. Ақсүйектер сарайларын безендіру үшін жомарт өнер туындылары мен киімдер тапсырылды, аристократияның мөлшері мен билігі шектеулі болғанымен, осы туындылардың көптегені бүгінгі күнге дейін сақталған. Генпей соғысы кезінде Тодай-дзиге шабуыл жасалып, өртенгеннен кейін, арнайы қалпына келтіру кеңсесі құрылды, ал Тодай-дзи маңызды өнер орталығына айналды. Сол кездегі көрнекті шеберлер – Ункей мен Кайкей. Муромачи дәуірінде сурет салу, Сесшу Тоё сияқты шеберлер қолданған сиямен жуу техникасы арқылы Зен буддизмінің ықпалымен дамыды. Сенгоку дәуірінде Зен буддизмінің қағидалары шай ішу рәсіміне де енгізілді. Эдо дәуірінде Кано мектебінің көп түсті суреттері, олардың ықпалды қолдаушыларының (Токугава кланының ішінде) арқасында маңызды рөл атқарды. Халық суретшілері гүлденген қалаларда қарапайым халыққа сату үшін укиё-э, яғни ағашқа қашалған суреттер жасады. Имари сияқты керамикалық бұйымдар Еуропаға дейін жоғары бағаланды. Театр өнерінде но – киоген фарсымен бірге дамыған дәстүрлі, минималистік драмалық форма. Ноның сәнділігі мен тыныш атмосферасына қарамастан, "түстердің шарықуы" деп сипатталатын кабуки драмалық эффект үшін барлық мүмкін болатын сахналық тәсілдерді пайдаланды. Пьесаларда өзін-өзі өлтіру сияқты сенсациялық оқиғалар бейнеленді, және осы туындылардың көптегені кабуки мен бунраку қуыршақ театрында орындалды. Мейдзи реформасынан бері жапон өнеріне батыс мәдениетінің көптеген элементтері әсер етті. Қазіргі заманғы сәндік, қолданбалы және сахналық өнер туындылары дәстүрлі формалардан таза заманауи стильдерге дейін кең ауқымды. Поп-мәдениет өнімдері, соның ішінде J-поп, J-рок, манга және аниме бүкіл әлемде өз тыңдарманын тапты.
Азаматтық
Жапония Конституциясының 10-бабында "жапон" термині тек қана жапон ұлтына (азаматтығына) негізделеді, этникалық тегіне қарамастан. Жапония үкіметі туған жеріне қарамастан, жапон азаматтығын алған және жапон ұлтынан туған барлық адамдарды көп этникалық түбірлеріне қарамастан "жапондық" деп санайды. Ұлттық санақта Жапония Статистика бюросы тек ұлты туралы сұрақ қояды, сондықтан Жапониядағы этникалық топтардың әртүрлілігі туралы ресми санақ деректері жоқ. Бұл, Жапонияның этникалық жағынан біртекті екендігі туралы кең таралған пікірге әсер етті немесе нығайтты, мысалы, Жапонияның бұрынғы премьер-министрі Таро Асоның "бір нәсіл, бір өркениет, бір тіл және бір мәдениет" деген мәлімдемесінде көрсетілгендей. Дегенмен, кейбір ғалымдар Жапонияны көпұлтты қоғам ретінде сипаттаудың дұрыс екенін айтады. Халықаралық отбасыларда туған балалар, егер ата-аналарының бірі жапон азаматы болса, жапон азаматтығын алады. Бірақ, жапон заңнамасы бойынша, екі азаматтығы бар балалар 20 жасқа толғанға дейін бір азаматтықты таңдауы тиіс. Зерттеулер бойынша, Жапонияда туған әр 30 баланың бірі әр түрлі этникалық топқа жататын ата-аналардан туады, және мұндай балалар кейде hāfu (жартылай жапон) деп аталады.
Диаспора
Никейджин (日系人) термині Жапониядан эмиграциялаған жапон халқы мен олардың ұрпақтарын атау үшін қолданылады. Жапониядан Филиппинге және Борнеоға көшіп бару 15 ғасырдың басында тіркелген, ал 16 және 17 ғасырларда мыңдаған жапон саудагерлері Филиппинге көшіп, жергілікті халыққа ассимиляцияланды. Дегенмен, жапон халқының эмиграциясы Мейдзи дәуірінде ғана кеңінен таралды, сол кезде жапондықтар АҚШ, Бразилия, Канада, Филиппин, Қытай және Перуге көшуді бастады. Жапон империясының колониялық кезеңінде де маңызды эмиграция болды, бірақ осы эмигранттар мен қоныс аударушылардың көпшілігі Азиядағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Жапонияға қайтып келді. Никеилер мен шетелдегі жапондықтар қауымдастығының мәліметінше, қазіргі таңдағы Никейджин саны шамамен 4,0 миллионға жетеді. Филиппин, Шығыс Малайзия, Перу, АҚШ-тың Гавайи, Калифорния және Вашингтон штаттары, сондай-ақ Канаданың Ванкувер және Торонто қалаларында да маңызды жапон қауымдастықтары бар. Сыртқы істер министрлігінің мәліметінше, шетелде тұратын жапон азаматтарының саны бір миллионнан аспайды.