Кіріспе

Жапонияның әскери тарихы үш мың жылдан астам кезеңді қамтиды – жомон дәуірінен (б.з.д. 1000 жыл) бастап қазіргі күнге дейін. 12 ғасырға дейін жалғасқан рулық соғыстардан кейін, феодалдық соғыстар шогунат деп аталатын әскери үкіметтердің құрылуына әкелді. Жапония тарихында 1192 жылдан 1868 жылға дейін 676 жыл бойы әскери топ пен шогун Жапонияны басқарғаны көрсетілген. Шогун мен самурайлар жапондық әлеуметтік құрылымның шыңында тұрды, олардан жоғары тек аристократиялық дворяндық ғана болды. 1954 жылдан бері Жапонияның Өзін-Өзі Қорғау Күштері (JSDF) Жапонияның Құрлықтағы Өзін-Өзі Қорғау Күштерінен (JGSDF), Жапонияның Теңіздегі Өзін-Өзі Қорғау Күштерінен (JMSDF) және Жапонияның Әуедегі Өзін-Өзі Қорғау Күштерінен (JASDF) тұрады. Бірлескен штабтың бастығы – Жапонияның Өзін-Өзі Қорғау Күштеріндегі жоғарғы әскери шенді офицер, ол Қорғаныс министрінің бұйрықтарын Премьер-Министрдің нұсқауымен JSDF операциялық органының басшысы ретінде орындайды.

Жомон кезеңі (б.з.д. 14 000-1000)

Жомон дәуірі – б.з.д. 14000-1000 жылдар аралығындағы жапон тарихына дейінгі кезең. Осы кезеңде Жапон архипелагында жомон мәдениетіндегі аңшы-терішілер өмір сүрді, олар тұрақты өмір салтына және мәдени дамуға жетті. "Шегілген өрнек" деген атауды алғаш рет 1877 жылы қыш сынықтарын тапқан және оны жапон тіліне "жомон" деп аударған американдық ғалым Эдвард С. Морз қолданды. Жомон мәдениетінің алғашқы кезеңдеріне тән қыш ыдыстар ылғал сазға басылған жіптермен әсемделген, және олар Шығыс Азиядағы және әлемдегі ең көне қыш ыдыстардың бірі саналады. Жомон дәуірінің соңына қарай (б.з.д. 1000 жыл шамасында) ауылдар мен қалалар қауымдар арасындағы немесе ішіндегі зорлық-зомбылықтың күшеюіне байланысты орлармен және ағаш қоршаулармен қоршалды. Шайқастар семсер, шырық, найза, садақ және жебе сияқты қарулармен жүргізілді. Кейбір адам қаңқаларында жебеден жараланған іздер табылды.

Яйои дәуірі (б.з.д. 1000 - б.з. 300 жылдары)

Яйой дәуірі – Жапонияның темір ғасыры, б.з.б. 1000 жылдан б.з. 300 жылға дейін. Жапония тұрақты егіншілік қоғамға айналды. Азия материгінен Жапонияға шаруалардың көптеп келуі болды. Яйой мәдениеті Оңтүстік Кюсюден Солтүстік Хонсюге дейін гүлденді. Жомон мен Яйой дәуірлері арасында Жапониядағы шамамен төрт миллион адамның қарқынды өсуі, ішінара көші-қонға, ал екінші жағынан – күріш өсірудің енгізілуіне байланысты, аңшы-жинаушыдан егіншілік диетаға көшуге себеп болды. Азия материгінен қола бұйымдары мен қола жасау технологиялары жапон архипелагына б.з.б. 3 ғасырда жетті. Осы кезеңнің соңында (және Ямато дәуірінің басында) қола, кейін темір құралдар мен қару-жарақтар Жапонияға әкелінді деп саналады. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, қола мен темір қару-жарақтар соғыс үшін кейін пайдаланылды, себебі адам қаңқаларымен бірге табылған металл қарулар, қару ретінде қолданылғанға сәйкес тозу белгілерін көрсетпейді. Жомоннан Яйойге, содан кейін Ямато дәуіріне өту, жергілікті халықтың ығыстырылуы және олардан әлдеқайда жоғары әскери технологиясы бар жаулап алушылармен ассимиляциялануы салдарынан зорлық-зомбылықпен сипатталған болуы мүмкін. Ең қабылданған теория – қазіргі Ямато жапондықтарының Жомон тайпасының және көшпенді Яйой халқының ұрпақтары екендігі. Осы шақта Сан Гуо Чжи алғаш рет "Ва (Жапония)" мемлекетін атады. Бұл еңбекке сәйкес, Ва "100-ден астам тайпаға бөлінген", және шамамен 70-80 жыл бойы көптеген келіспеушіліктер мен соғыстар болды. Химико есімді әйел-басшы шамамен 30 қауымды біріктірді. Ол Қытайдағы Дайфанға құлдар мен маталар сыйлап, Нашиме (жапонша: 難升米, қытайша: Nashonmi) атты елші жіберіп, Цао Вэй (қытайлық Вэй патшалығы) мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.

Классикалық Жапония

IV ғасырдың соңына қарай Ямато кланы Нара жазығында нығайып, айналасындағы аймақтарға айтарлықтай бақылау орнатты. Ваның бес патшасы Жапон аралдарындағы үстемдігін мойындау үшін Қытайға елшілер жіберді. "Нихон Шоки" Яматоның остіміздігі соншалық, олар Кореяның үш патшалығының бірі – күшті Солтүстік Корея мемлекеті Гогурёға қарсы әскер жібергенін мәлімдейді. Ямато Жапонияның оңтүстік-батыс Корея патшалығы Бэкжемен тығыз қарым-қатынаста болды. 663 жылы Бэкжеге қолдау көрсеткен Жапония Корея түбегіндегі Хакусонко шайқасында Тан Қытайы мен Оңтүстік-Шығыс Кореяның Силла патшалығының біріккен әскерлерінен жеңілді. Осының салдарынан жапондықтар түбектерден қуылды. Жапон архипелагын қорғау мақсатында Кюсюдегі Фукуока префектурасының Дазайфу қаласында әскери база салынды.

Ямато дәуірі (б.з.

Бұл кезең Кофун және Асука кезеңдеріне бөлінеді. Ежелгі Жапонияның Гай конфедерациясы мен Корея түбегіндегі Бэкчемен тығыз байланысы болды. Табиғи түрде темірге бай Гайя, Ваға темір қару-жарақ пен броньді көптеп экспорттады, тіпті Гайя мен Бэкдже ынтымақтастығымен Жапон әскери бекеті де болған болуы мүмкін. 552 жылы Бэкже билеушісі Яматодан көршілес Силлаға қарсы көмек сұрады. Бэкже патшасы Ямато сарайына өкілдерімен бірге Будданың қола бейнелерін, буддалық кітаптарды және буддизмді мақтаған хат жіберді. Бұл сыйлықтар буддизмге қызығушылықтың күрт өсуіне себеп болды. 663 жылы, Кореяның үш патшалығы кезеңінің соңында, Бэкганг шайқасы (白村江) болды. "Нихон-шоки" Яматоның Силла мен Тан әскерлеріне қарсы Бэкжеге қолдау көрсету үшін 32 000 әскер мен 1000 кеме жібергенін жазды. Бірақ, бұл кемелер Силла-Тан флотымен тоқтатылып, жеңіліске ұшырады. Көмексіз және Силла мен Тан әскерлерімен қоршалып алынған Бэкже құлдырады. Силла енді Ва Жапонияны қарсылас ретінде қарастырып, Жапонияның Корея түбегімен маңызды байланыс орнатуына кедергі келтірді. Сондықтан, жапондықтар тікелей Қытайға бет бұрды.

Нара дәуірі (710794 ж.)

Көптеген жағынан, Нара дәуірі қазіргі жапон мәдениетінің бастауы болды. Осы кезеңде буддизм, қытай жазу жүйесі және кодификацияланған заң жүйесі пайда болды. Ел біріктіріліп, орталықтандырылды, ал кейінгі феодалдық жүйенің негізгі ерекшеліктері қалыптасты. Бұл кезеңде, кейінгі дәуірлердегідей, мұрагерлік даулары кеңінен таралды. Самурайлардың көптеген қағидалары, қарулары мен киімдері осы кезеңде пайда болды, себебі аттан оқ ату, қылышпен және найзамен күресу өнері қабылданып, дамытылды. Нара дәуірінде император 794 жылы алғашқы Сей-и Тайшогун Отомо но Отомароны тағайындады. Сёгун – әскери күш арқылы аумақтарға дербес билік жүргізетін Жапонияның әскери диктаторы. Отомо "Сей-и Тайшогун" деп жарияланды, яғни "Шет елдік тайпаларды бағындырған Ұлы генерал". Император Канму солтүстік Хонсюдегі Эмиши тайпаларын бағындырғаны үшін Саканоэ но Тамурамароға Сей-и Тайшогун атағын екінші рет берді.

Хэйан дәуірі (7941185 жж.)

Хэйан кезеңі сыртқы қауіптерге қарсы салыстырмалы бейбітшілікте біріккен мемлекеттен, жауапкершілік сезінбеген, керісінше, самурай тайпаларының билік етуші топтары арасындағы саяси билік пен Хризантема тағына мұрагерлік құқығын бақылау үшін болған ішкі тартысқа және қақтығыстарға ауысуды білдіреді. 13 ғасырдағы моңғол шапқыншылығынан басқа, 16 ғасырда еуропалықтар келгенге дейін Жапонияға айтарлықтай сыртқы қауіп төнген жоқ. Осылайша, Жапонияның ежелгі әскери тарихы негізінен басқа мемлекеттермен соғыстармен емес, ішкі жанжалдармен сипатталады. Осы кезеңдегі самурайлардың тактикасы садақпен ату және қылышпен күресуді қамтиды. Көбінесе барлық жекпе-жектер мен шайқастар садақпен атысудан басталып, содан кейін қылыштар мен қанжарлармен қолма-қол соғысқа ұласатын. Императорлық отбасы Фудзивара кланының билігіне қарсы күресті, олар регенттің лауазымын (Сесшо және Кампаку) дерлік толығымен өздеріне қаратып алған. Жер, саяси билік және ықпал үшін феодалдық қақтығыстар Генпей соғысында (1180–1185 жж.) шегіне жетті. Бұл Тайра және Минамото тайпалары арасындағы ұлттық азаматтық соғыс болды. Олар Киотодағы құлдырап бара жатқан Императорлық сарайды бақылау үшін күресті. Әр тараптың көптеген кішігірім одақтас тайпалары болды. Дан-но-Ура шайқасы – бұл 1185 жылдың 25 сәуірінде осы тайпалар арасында өткен маңызды теңіз шайқасы. Минамото 300 кемеден тұратын флотқа ие болды, ал Тайра 400-500 кемеге ие болды. Нәтижесінде Минамото тайпасы шешуші жеңіске жетіп, Тайра тайпасы талқандалды. Генпей соғысының аяқталуы Хэйан кезеңінің соңына және Камакура кезеңінің басталуына әкелді.

Феодалдық Жапония

Бұл кезең салыстырмалы түрде шағын немесе орта көлемді кландық шайқастардан Жапонияны бақылау үшін кландардың ірі қақтығыстарына өтумен ерекшеленеді. Камакура шогунатының құрылуы самурайлар класының император сарайының аристократиялық дворяндарынан (公家) басым түсуімен бірге болды. Шогунаттар – Жапонияның әскери үкіметтері және іс жүзіндегі билеушілері. Олар шамамен жеті жүз жыл бойы (1185–1868) Жапон саясатына үстемдік етіп, императордың беделін әлсіздетіп, Киотодағы император сарайының билігін төмендетті. Камакура дәуірінде Жапония моңғол шапқыншылығын сәтті тойтарды, бұл әскери күштердің санын арттырды, самурайлар элиталық күш ретінде және командирлер болып қалыптасты. Императорлық таққа мұрагерлік үшін шамамен елу жылға созылған қатал күреснен кейін, Ашикага шогунаты тұсындағы Муромачи дәуірі, император сарайының дәстүрлі басқару жүйесінің билігі бірте-бірте төмендеп, қысқа мерзімдік бейбітшілікке ұласты. Кейіннен, 11-шы ғасырдың басында шогунаттың провинциялық губернаторлары мен басқа да лауазымды тұлғаларының орны бірте-бірте даймёлардың (феодалдық әмірлер) жаңа класына ауысты. Даймёлар самурайлармен қорғалды және Жапонияның ішкі саясатына үстемдік етті. Бұл жапон архипелагын 150 жылға созылған, біртұтас емес және соғысқа толы кезеңге алып келді.

Камакура кезеңі (11851333)

Камакура шогунаты құрылғанға дейін Жапониядағы азаматтық билікті негізінен биліктегі императорлар мен олардың регенттері жүргізген. Регенттер әдетте императорлық сарайдағы және сонда бәсекелескен аристократиялық рулар қатарынан тағайындалған. Әскери мәселелер азаматтық үкіметтің бақылауында болған. Басты қарсыласы Тайра руын жеңгеннен кейін Минамото но Йоритомо орталық үкімет пен аристократиядан билікті тартып алып, Камакурада феодалдық жүйе құрды. Самурайлар Киотодағы императорлық сарайдың аристократиялық дворяндары (куге) үстінен саяси билікке ие болды. Император Го-Тоба мен аристократия де-юре билеушілер болып қалды. 1192 жылы император Го-Тоба Йоритомоға Сей-и Тайшогун атағын берді. Йоритомоның шогундар тізбесімен басқарған саяси жүйесі шогунат деп аталды. Бұл бір кезеңге бейбітшілік әкелді. Осы кезеңде болған шайқастар негізінен Минамотоның бүліктерді басушыларының әрекеттерінен тұрды. Йоритомоның әйелі Ходзёның туыстары Камакура шогундарынан билікті тартып алды. Йоритомоның ұлдары мен мұрагерлері өлтірілгеннен кейін, шогун мұрагерлік фигураға айналды. Нақты билік Ходзё регенттерінің қолында болды. Камакура шогунаты 1192 жылдан 1333 жылға дейін, шамамен 150 жыл бойы сақталды. Моңғолдардың Жапонияға жасаған шабуылдары (1274 және 1281 жылдар) Камакура дәуірінің ең маңызды соғыстары және жапон тарихындағы шешуші оқиғалар болды. Жапонияның қашық орналасқан жері оны Азия құрлығынан келген басқыншылардан қорғайды. Жапон архипелагы кең теңіздермен қоршалған, таулы және қиын-қыстау жерлерге ие. Кюсю Корей түбегінің оңтүстік ұшына ең жақын орналасқан, арақашықтығы Англия мен Франция арасындағы қашықтықтан шамамен 6 есе артық. Тарихы бойы Жапония толығымен жаулап алынбаған және шет елдердің отарлауына ұшырамаған. Жапония тек Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бір рет капитуляциялады. Масамуне (Горо Нюдо Масамуне) Жапонияның ең ұлы семсершісі ретінде танылады. Ол Сошу дәстүрінде ең жақсы семсерлер мен қысқа қанжарларды (тачи және танто деп аталады) жасады.

Моңғолдардың алғашқы шабуылы (1274 ж.)

13 ғасырда Юань әулеті тұсында моңғолдар Қытайды жаулап алып, басқарды. Содан кейін олар Жапонияға екі рет шабуыл жасауға тырысты. 1274 жылдың қазан айының басында моңғолдар мен корейлердің біріккен күштерімен Бунэй шайқасы басталды. Олар кемелермен келіп, Жапон аралдары Цусима, Ики, Хирато, Така және Нокононы басып алды. Моңғолдар Цусима тұрғындарын қырғынға ұшыратты, ал Ики аралында шамамен 1000 жапон сарбазы қаза тапты. Моңғолдар Жапонияның Кюсю материгіне жеткенде, алғашқы жапон армиясымен кездесті. Акасака шайқасында жапондықтар Кикучи Такефуса әскерлерінің күтпеген шабуылы арқасында жеңіске жетті. Екінші жеңіс Торикай-Гата шайқасында болды, онда Такезаки Суэнага мен Шираиси Мичиясудың самурайлары 3500 моңғолды өлтірді. Моңғол армиясы мен Хун Дагу Юань әулеті бағытында кемелеріне қайтысты. Жапон армиясы түнгі шабуылдар жасап, мүмкіндігінше көп сарбазды өлтірді. 19 қазан күні түні тайфун болды, оның салдарынан қайтып келе жатқан кемелерінің үштен бірі суға батып, көптеген моңғол сарбаздары мерт болды. Бұл тайфунға "Камикадзе" – "құдайлардың жіберген желі" деп ат қойылды.

Екінші монғол шапқыншылығы (1281)

Қамакура сёгунаты екінші шабуыл күтіп отырғанын білгендіктен, жағалауға қабырғалар мен бекіністер салып, қорғануға күш жинады. 1281 жылдың көктемінде Құбилай хан екі жеке күш жіберді. Кореяның Масан қаласынан 40 мың Юань әскерін тасыған 900 кеме, ал оңтүстік Қытайдан 3500 кемемен 100 мыңнан астам әскер шықты. Моңғолдар біріккен Юань флоты арқылы күшті, үйлесімді шабуыл жасауды жоспарлады. Юань флотының қытай бөлігі кемелерді жабдықтау және басқарудағы қиындықтарға байланысты кешікті. Самурайлар мен олардың моңғол қарсыластарының жабдықтары, тактикасы және әскери көзқарастары күрт өзгеше болды. Екі шабуыл да сәтсіз аяқталғанымен, олардың самурайлардың шайқас тактикасына және оның дамуына әсері зор болды. Самурайлар жеке шайқас идеясына, яғни жеке жауынгерлер арасындағы құрметті шайқасқа, сондай-ақ қолға-қол соғысқа түсу алдында жүргізілетін садақ ату сияқты шайқастың белгілі бір рәсімдік элементтеріне берік қалды. Моңғолдар, әрине, жапондық әдет-ғұрыптарды білмеді және шабуыл тактикасында одан да ұйымдасқан болды. Олар жеке қарсыластарды таңдап, құрметті жекпе-жекке түспеді, керісінше, атты әскермен, түрлі ұңғыл қаруларымен және әйгілі моңғол садағымен жаудың қатарына шабуыл жасап, жапондық протокол туралы еш ойланбай, мүмкіндігінше көп адамды өлтірді. Бұл уақытта садақ ату және атты шайқас жапондық соғыстың маңызды бөлігі болғанымен, моңғолдар осы салалардағы шеберлігімен бүгінге дейін танымал. Осы оқиғалар самурайлардың тактикасы мен көзқарасына қалай әсер еткенін анықтау қиын, бірақ олардың маңызды болғаны сөзсіз.

Масашиге Кусуноки

Ең ұлы самурайлардың бірі – Кусуноки Масасиге. Ол Камакура дәуірінде өмір сүрді және самурай адалдығының үлгісін көрсетеді. Кусуноки Император Го Дайгоның билігін қайтару үшін 1331–1333 жылдардағы Генко соғысында Камакура шогунатына қарсы күресті. Кусуноки сонымен қатар данышман тактик және стратегияшы болды. Акасакадағы екі маңызды лоялист бекінісін қорғау, Акасака қоршауы мен Чихая қоршауы Император Го Дайгоның билікті уақытша қайтаруына көмектесті. 1333 жылы Го Дайго Кусунокиді Сетцу және Кавачи провинцияларының губернаторы етіп тағайындады. Мэйдзи үкіметі 1880 жылы Кусунокиге қайтыс болғаннан кейін ең жоғары бірінші дәрежелі орденді берді. Кусуноки "өз елінің тарихында азаматтық және әскери қасиеттері жоғары деңгейде үйлескен, жауынгердің идеалды бейнесі ретінде танылады".

Муроматчи дәуірі (1336 - 1467)

Шогунат 1331 жылғы Генко соғысының нәтижесінде құлады, бұл соғыс император Го Дайго ұйымдастырған шогунатқа қарсы көтеріліс болды. Шынайы Императорлық биліктегі қысқа мерзімнен кейін 1336 жылы Ашикага шогунаты құрылды және Нанбоку-чо соғыстары деп аталатын қақтығыстар тізбегі басталды. Елу жылдан астам уақыт бойы аралдар Императорлық мұрагерлік құқығы үшін, демек елді бақылау үшін болған дауларға тартылды. Осы кезеңде шайқастардың масштабы артты және олар бұрынғыдай рәсімді болмады. Жекелеген айқастар мен салт-дәстүрлерге байланысты басқа да құрметті соғыс элементтері сақталғанымен, әскери қолбасшылардың басшылығымен ұйымдастырылған стратегиялар мен тактикалар пайда бола бастады, сондай-ақ әскерлердегі құрамалар мен бөлімдердің ұйымдасуы күшейді. Осы кезеңде қару жасау өнері дамыды, нәтижесінде "жапондық болат" деп аталған, сынғыш бірақ өте дәл және кескілеу қылыштар жасалды. Катана және оған ұқсас көптеген қылыштар осы кезде пайда болды және 20-ғасырдың ортасына дейін жапон қаруларында өзгеріссіз қолданылды. Осының салдарынан, осы кезеңде самурайлардың садақшылардан қылышкерлерге ауысуы айқын байқалды.

Сенгоку кезеңі (14671603)

Сенгоку дәуірі әлеуметтік дүрбелең, саяси айқай-шу және үздірілмейтін әскери қақтығыстармен сипатталады. Нанбоку-чо соғыстары аяқталғанынан кейін бір ғасырдан да аз уақыт өткен соң, салыстырмалы түрде әлсіз Ашикага сёгунаты кезіндегі бейбітшілік 1467–1477 жылдардағы Онин соғысының басталуымен бұзылды. Бұл Ашикага сёгунаты мен көптеген даймио арасындағы азаматтық соғыс болды. Ежелгі астана Киото майданға айналып, ауыр қиратуларға ұшыраған қатаң қоршалған қалаға айналды. Шогунат пен Императорлық сарайдың билігі әлсіреп, провинциялық губернаторлар (шуго) және басқа да жергілікті самурай көшбасшылары даймио ретінде пайда болды. Олар келесі 150 жылға жуық уақыт бойы жер мен билік үшін бір-бірімен, діни фракциялармен (мысалы, Икко-икки) және басқалармен күресті. Бұл кезең ежелгі қытай тарихындағы Соғысқан мемлекеттер дәуірінен кейін Сенгоку дәуірі деп аталды. Жүзден астам домендер архипелаг бойында соғысып, кландар көтеріліп, құлдырады, шекаралар өзгерді және бүкіл әлемдік тарихтың ең ірі шайқастары болды. Бұл кезеңде қамал дизайнының жетістіктерінен бастап, атты әскердің пайда болуына дейін, кең ауқымды науқандық стратегиялардың дамуына және атыс қаруларын енгізуге байланысты маңызды өзгерістер сияқты көптеген маңызды оқиғалар мен жаңалықтар орын алды. Әскер құрамы өзгерді, ұзын найзалармен (яри) қаруланған көптеген асигару, садақшылар және кейін зеңбірекшілер атты самурайлармен бірге қызмет етті. Теңіз шайқастары көбінесе қайықтарды садақ немесе аркебус қашықтығына жеткізу және содан кейін қолға-қол соғысқа түсуден тұрды. Кай провинциясының даймиосы Такеда Шинген мен Эчиго провинциясының Уэсуги Кеншині арасындағы ұзаққа созылған бәсекелестік аңызға айналды. Шинген мен Кеншинің армиялары арасындағы Каванакадзима шайқастары (1553–1564) жапон әскери тарихындағы ең қымбат оқиғалардың бірі және жапондық ерлік пен романтиканың символы болып табылады. Олар эпостық әдебиетте, ксилографияда және кинода көрсетілген. Шинген мен Кеншиннің арасындағы алғашқы қақтығыста олар өте сақ болды, тек шешілмейтін шайқастарға қатысты. Каванакадзимада барлығы бес шайқас болды. Тек төртінші шайқаста ғана екеуінің арасында толыққанды шайқас болды. Төртінші шайқаста Кеншиннің әскері Такеда әскерлерінің қатарын бұзып, Кеншин Шингенмен жеке шайқасты. Кеншин Шингенге қылышымен шабуыл жасады, ал Шинген жапондық жауынгерлік желдеткішімен (тессен) қорғанысқа өтті. Бұл шайқаста екі әмірші де көптеген адамын жоғалтты, әсіресе Шинген өзінің екі бас генералын, Ямамото Кансукені және кіші інісі Такеда Нобусигені жоғалтты. Шингеннің қайтысынан кейін Токугава Иэясу Тоётоми Хидэёси билікке келген кезде Кай провинциясының басшылығын алғаннан кейін Шингеннің үкіметтік және әскери жаңалықтарын кеңінен пайдаланды. Бұл үлгілердің көптегені Токугава сёгунаты кезінде қолданылды. Ходжо кланы Канто аймағында және оның айналасында сателлиттік қамалдар желісін құрған алғашқылардың бірі болды, осы қамалдарды өзара қорғаныс және үйлестірілген шабуылдар үшін күрделі түрде пайдаланды. Такеда Шингеннің басшылығымен жапондық атты әскерінің теңдесі жасалды. Оның шабуылдарының күші және оларды батыстық атты әскермен салыстырудың орындылығы туралы пікірталас бүгінге дейін жалғасып жатқанмен, заманауи деректерден бұл революциялық даму болғаны және оған дайын емес қорғаушыларға қарсы тиімді болғаны белгілі. Сенгоку дәуіріндегі ерекше қызығушылық тудыратын немесе маңызды шайқастарды тізімдеуге болмайды. Бірақ осы кезеңде стратегиялық және тактикалық дамудың көптеген мысалдары болды, сондай-ақ ерте заманғы әлем тарихындағы ең ұзақ қоршаулар мен ең ірі шайқастар орын алды.

Азучи Момояма кезеңі (1568-1600 жж.)

Бұл Сеңгоку дәуірінің соңғы кезеңі. Ол қалалық мәдениеттің өркендеуімен және атыс қаруларының пайда болуымен, жеке шайқастар мен жеке батырлық дәстүрлерінен алыстауымен ерекшеленеді. 1543 жылы португалдық теңізшілер, Қытай кемесімен келе жатып Танегасима аралында құлап, Жапонияға аркебус әкелді. Қарудың енгізілуі алғашқы онжылдықтарда айқын әсер етпесе де, 1560 жылдары мыңдаған оқ ату қарулары қолданысқа түсіп, жапондық тактикаға, стратегияға, әскер құрамына және қамалдар архитектурасына революциялық өзгерістер енгізді. 1575 жылғы Нагасино шайқасы, онда Ода Нобунага басқарған 3000-ға жуық аркебузиер мыңдаған самурайлардың шабуылын тойтарды, осы қарудың тиімділігінің жарқын мысалы болып табылады. Дәлдігі төмен және қайта зарядтауға көп уақыт кететін аркебус, жапон тілінде хинава-дзү (火縄銃) деп аталады, жеңіске өздігінен жеткізе алмады. Ода Нобунага, Тоётоми Хидэёси және басқа да қолбасшылар аркебустың тиімділігін арттыратын тактикалық әдістерді жасады. Нагасино шайқасында Нобунаганың артиллериясы атты әскердің шабуылын тоқтату үшін үлкен тікенектермен жабдықталған ағаш бекіністердің артында жасырынып, кезекпен оқ жауып, қайта зарядтады. Еуропадағыдай, ылғалды оқ-дәрінің тиімсіздігі де бірнеше шайқастардың нәтижесін шешті. Бірақ, қарудың маңызды артықшылығы – садақпен салыстырғанда, оны жылдар бойы оқыған самурайлар ғана қолдана алса, аркебусты оқуды көп талап етпейтін қара халықтың өкілдері де қолдана берді. Самурайлар қылыштар мен садақтарын сақтап, атты және жаяу әскер тактикасын қолданды, ал асигару аркебуспен қаруланды. Кейбір белсенді буддалық топтар қоладан ғибадатхана қоңырауларын құюмен айналысатын шеберханаларда қару-жарақ жасауды бастады. Осылайша, Икко Икки, монахтар мен діншілдер тобы, Исияма Хонган-дзи соборының бекінісін елдегі ең қорғалған нығмалардың біріне айналдырды. Икки және басқа да бірнеше діншіл топтар өздеріне билік орнатып, архипелагтың маңызды генералдары мен самурай кландарына қарсы қаһарлы шайқастар жүргізді. Өткен ғасырдағыдай азаматтық қақтығыстар жалғасып, шайқастардың масштабы мен тактикалық күрделілігі артты, бірақ осы кезде көптеген "соғысқан мемлекеттер" бірігуге бастады. Жапон архипелагын біріктірген үш күшті даймё болды. XVI ғасырдың екінші жартысында Жапонияны алғаш рет Ода Нобунага, содан кейін Тоётоми Хидэёси толық біріктірді. Жапонияны біріктірген үшінші даймё – 1600 жылғы Секигахара шайқасынан кейін Токугава Иэясу болды. Бұл Токугава кланының 268 жылдық үзіліссіз билігіне жол ашты. Қытайдың Мин әулетін басып алуды мақсат еткен Тоётоми Хидэёси Корея түбегі арқылы өтуге Жосон патшасынан рұхсат сұрады. Одан бас тартқан соң, Хидэёси 1592-1598 жылдары 158 800 сарбаздан тұратын әскерімен Кореяға шабуыл жасады. Жапон әскері дайындықсыз Жосон патшалығының бірнеше ірі қалаларын, соның ішінде астанасын басып алды, бұл патшаны шегінуге және Қытайдан әскери көмек сұрауға мәжбүр етті. Қытай әскерінің келуімен, қытай-кореялық біріккен әскерлер жапон әскерін Корея түбегінің оңтүстік-шығысына ығыстырды, онда 1594 жылы әскери тұрақ орнатылды. Сонымен қатар, корей азаматтарының "Әділетті армиясы" партизандық соғыс жүргізді, ал адмирал И Сун Син теңізде жапондық жабдықтау желілерін үнемі бұзды. Хидэёси қайтыс болғаннан кейін, Бес ақсақалдар кеңесі Кореядағы қалған жапондық әскерлерге кері шегінуге бұйрық берді. Секигахара шайқасы – Сеңгоку дәуірінің соңғы ірі шайқасы, ол 1600 жылдың 21 қазанында болды. Бұл Тоётоми Хидэёриге адал күштер мен Токугава Иэясу арасындағы шайқас болды. Хидэёридің Батыс армиясы Батыс Жапонияның 120 000 сарбаздан тұратын көптеген кландарынан құралды. Шығыс армиясы 75 000 сарбаздан тұратын Шығыс Жапонияның кландарынан құралды. Шығыс армиясының шешуші жеңісі Токугава Иэясу билігін нығайтты. 1603 жылы император Го-Ёдзэй Иэясуды сёгун қылып тағайындады. Бұл Иэясуды бүкіл Жапонияның номиналды билеушісі етті. Токугава сёгунаты 1867 жылғы Мейдзи реформасына дейін соңғы сёгунат болып саналды.

Эдо дәуірі (16031867)

Бұл кезең Токугава сёгунатының билігімен салыстырмалы бейбітшілікке ие болды, бұл мәжбүрлі бейбітшілік даймоларды әлсірететін және сёгунатқа адал болуын қамтамасыз ететін әртүрлі шаралар арқылы сақталды. 1660 жылдан бастап Жапонияда 200 жыл бойы ішкі немесе сыртқы қақтығыстарсыз бейбітшілік орнады. Токугава бейбітшілігінің бұзылуы 1860-шы жылдардағы Мейдзи қалпына келтіруін қоршап тұрған зорлық-зомбылықтан бұрын өте сирек және қысқа уақытқа ғана болды. Соғыссыздық самурайлардың жауынгерлер емес, сарай қызметкерлері, бюрократтар және әкімшілерге айналуына себеп болды. Самурайлардың мінез-құлқы басқа әлеуметтік топтарға үлгі болды. Миямото Мусаси - 1584-1645 жылдары өмір сүрген ең әйгілі жапон семсершісі, философ, стратег, жазушы және ронин. Ол Жапонияның Кенсейі (жау қасиеттісі) болды. Оның екі жақты семсермен (Nito Ichi ryū) ерекше шеберлігі және 61 жекпе-жекте жеңіліссіз рекорды болды. Ол Жапонның классикалық жекпе-жек өнерінің әдебиеттері "Бес сақина кітабы" және "Доккодо" (Жалғыздық жолы) еңбектерін жазды. Токугава шогунаты Сакоку саясатын ("жабық ел") қолданды, ол 1641 және 1853 жылдар аралығында шетелдік байланыстар мен сауданың көпшілігін тыйым салды. Жапонияның ескірген және орталықтандырылмаған әскери күштері болды. Феодалдар америкалықтармен "Бейбарыс келісімдер" деп аталатын бірнеше келісімдерге қол қоюға мәжбүр болды. Содан кейін 1853 жылы Токугава сёгунаты үшін Эгава Хидетатсу Эдо шығанағындағы Одайбада оқ батареялары бар алты арал бекінісін салды. Мақсаты - Эдоны америкалықтардың тағы бір шабуылынан қорғау. Осыдан кейін заманауи оқ-дәрілерді жасау үшін өнеркәсіптік даму басталды. Нираяма қаласында Эгава Хидетатсу отын құю үшін отты пеш орнатты. Ол 1857 жылы аяқталды. Жапония батыс империалдық державалардың отарлауындағы Азия елдерінің тағдырына түспеуді қалап, император Мейдзимен бірге Жапонияның тәуелсіздігін сақтау үшін батыс отаршылдық күштермен теңестіру үшін жаңғырту керектігін түсінді. 1868 жылы Токугава Йосинобу отставкаға кетті, бұл Токугава әулеті мен соңғы шогунатты аяқтады. Мейдзи қалпына келтіру іс жүзіндегі қабілеттерді және император Мейдзидің саяси жүйесін қалпына келтірді. Бұл Эдо дәуірінің аяғынан Мейдзи дәуірінің басына дейінгі Жапонияның саяси және әлеуметтік құрылымында үлкен өзгерістерге әкелді. Жапония "бұрынғы әлемнің даналығын жинауға" бел буды, әрі әскери, әлеуметтік, саяси және экономикалық реформаларды жүзеге асырудың өркендеу бағдарламасын қолға алды. Жапония бір ұрпақ ішінде оқшауланған феодалдық қоғамнан заманауи индустриалды ұлттық мемлекетке және жаңадан пайда болатын ұлы державаға тез айналды.

Қазіргі заманғы әскер құрылды

19 ғасырдың ортасында Жапонияда біртұтас ұлттық армия болған жоқ. 1603 жылдан бері Токугава шогунаты (бакуфу) басқаруды жүзеге асырып келген ел феодалдық иеліктерден (хан) тұрды. Бакуфу армиясы ірі күш болғанымен, ол көптеген армиялардың бірі ғана еді. Шогунаттың елді бақылауға алу әрекеттері оның вассалдары – Даймёлардың армияларының ынтымақтастығына байланысты болды. 1867 жылдан бастап Жапония қарулы күштерін жаңғыртуға көмектесу үшін түрлі батыстық әскери миссияларды шақырды. Жапониядағы алғашқы шетелдік әскери миссияны Франция 1867 жылы өткізді. 1869 жылдың 29 маусымында Император Мэйдзи Токионың Кудан ауданында (қазіргі Чиода, Токио) Токио Шōконшасы деп аталатын синтоизм ғибадатханасын құрды. Бұл ғибадатхана 1868-1869 жылдардағы Бошин соғысынан кейін Император үшін қаза тапқандарды құрметтеу үшін салынды. 1879 жылы Император оны Ясукуни ғибадатханасы деп атады, яғни «Ұлтты тыныштандыру» деген мағынаны білдіреді. Император «Отан үшін соғысып, қаза тапқандарыңыздың есімдері Мұсашинодағы осы ғибадатханада мәңгі сақталады» деген өлең жолдарын жазды. Ясукуни ғибадатханасы Бошин соғысынан бастап 1946-1954 жылдардағы Бірінші Индокитай соғысына дейін Жапонияға қызмет ету кезінде қаза тапқан миллиондаған ерлердің, әйелдердің, балалардың және үй жануарларының құрметі мен жетістіктерін еске алады. Кейіннен ғибадатханаға 1853 жылдан бері Жапонияға қатысты соғыстарда қаза тапқандардың барлығын, соның ішінде Тайшо және Шōва дәуірлеріндегілерді де қосуға бағытталды. 1871 жылы саясаткер Ивакура Томоми мен Ōкубо Тошимичи ұлттық армияны ұйымдастыруға жетекшілік етті. Ол 10 мыңнан астам самурайлардан құралды. Ōкубо да Сацуманың самурайы болды және ол Реставрацияның үш ұлы дворянының бірі және қазіргі Жапонияның негізін қалаушылардың бірі еді. 1873 жылы Император үкіметі жаңа тағайындалған соғыс министрі Ямагата Аритомодан (山縣 有朋) Жапония үшін ұлттық армияны ұйымдастыруды сұрады. Ямагата үкіметті көндіріп, 1873 жылы Жапон императорлық армиясын құру туралы заң қабылдады. Заң бойынша барлық сыныптан еркектер үш жыл әскери қызметке шақырылып, одан кейін төрт жыл резервте болады. Ямагата оны пруссиялық армия үлгісінде жаңғыртты. Ямагата Аритомо ханзадасы Хагиден шыққан төмен дәрежелі самурай отбасында дүниеге келген. Ол Жапон императорлық армиясының фельдмаршалы және екі рет Жапонияның премьер-министрі болды. Ол ерте заманғы Жапонияның әскери және саяси негіздерін қалыптастырушылардың бірі еді. Ямагата Аритомо жапон милитаризмінің әкесі деп есептеледі. Жапон императорлық армиясының негізгі офицерлік оқу орны 1868 жылы Киотода Хейгакко болып құрылды. 1874 жылы ол Жапон императорлық армия академиясы (陸軍士官学校) деп аталып, Токиодағы Ичигаяға көшірілді. Екінші әскери академияны Жапонияға келген екінші француз әскери миссиясы салған. Оның ашылуы 1875 жылы өтті. Бұл жапондық офицерлер үшін маңызды әскери академия болды. Қазіргі Жапонияның Қорғаныс министрлігі осы жерде орналасқан. Екінші француз әскери миссиясы Жапон императорлық армиясын қайта ұйымдастыруға және алғашқы әскери шақыру заңын (1873 жылдың қаңтары) әзірлеуге көмектесті. Миссияның кейбір мүшелері тарихында жапондық жекпе-жек өнерін оқыған алғашқы батыстықтардың қатарына енді. Мысалы, Этьен де Вилларет және Жозеф Киль Сакакибара Кенкичи додзосының мүшелері болып, Джикишинкаге рюді үйренді. Капитан Жюль Бруне, бастапқыда Жапонияның орталық үкіметінің француздық артиллерия кеңесшісі, Бошин соғысы кезінде Шогун Токугава Йосинобу армиясымен бірге Император әскерлеріне қарсы қарулы күреске қатысты. Жаңғырту кезінде сыныптық айырмашылықтар көбінесе жойылды, нәтижесінде халықтық өкілдік демократия құрылды. Самурайлар әскери артықшылыққа ие болған жалғыз тап ретінде мәртебесін жоғалтты. Алайда, Мейдзи дәуірінде жапон қоғамының (саясат, бизнес және әскери) көптеген басшылары бұрынғы самурайлар немесе самурайлардың ұрпақтары болды. Олардың құндылықтары мен көзқарастары жапон милитаризмін қолдады. Осылайша, 1192 жылы самурайлармен басталған әскери тап Жапонияны билеуді жалғастырды. Жапон империясының Конституциясы 1890 жылдың 29 қарашасында қабылданды. Бұл конституциялық және абсолюттік монархияның аралас түрі болды. Жапония императоры заң бойынша жоғарғы басшы болды, ал министрлер кабинеті оның ізбасарлары еді. Премьер-министр Тайлық кеңес тарапынан сайланды. Шын мәнінде, император мемлекет басшысы болғанмен, премьер-министр үкіметтің нақты басшысы еді.

Қытай-жапон соғысы (18941895)

Қытай-жапон соғысы Қытайдың Цин әулетінің күштеріне қарсы Корея түбегінде, Маньчжурияда және Қытай жағалауында болған соғыс еді. Бұл Жапония мен шетелдегі әскери держава арасындағы қазіргі заманғы алғашқы ірі қақтығыс болды. Конфликт негізінен Кореядағы ықпал үшін болды. Жапондық құрлық және теңіз күштерінің алты айдан астам үзіліссіз жеңістерінен және Вэйхайвэй портын жоғалтудан кейін, Цин үкіметі 1895 жылдың ақпан айында бейбітшілікке келісуге мәжбүр болды. Соғыс Цин әулетінің әскериін жаңғыртуға және егемендігіне қауіп төндіретін нәрселерге тойтарыс беруге жасаған әрекеттерінің сәтсіздігін көрсетті, әсіресе Жапонияның сәтті Мейдзи реформаларымен салыстырғанда. Шығыс Азиядағы аймақтық үстемдік алғаш рет Қытайдан Жапонияға ауысты. Цин әулетінің беделі, Қытайдағы дәстүрлі мәдениетпен бірге, ауыр соққыға ұшырады. Циннің Кореяны тәуелді мемлекет ретінде жоғалтуы бұрын-соңды болмаған халықтың наразылығын тудырды. Корея тарихтың көп бөлігінде бірнеше қытайлық династиялардың тәуелді және вассалдық мемлекеті болды. Бірінші Қытай-жапон соғысындағы Жапонияның жеңісі Кореяны толықтай жапондық бақылауға алды. Корея жапондық вассал мемлекетіне айналды. Жапония мен Қытай арасында қол қойылған Шимоносеки шарты (下関条約) соғысты аяқтады. Осы шарт арқылы Жапония Қытайды халықаралық сауда үшін порттарын ашуға, сондай-ақ Қытайдың Ляонин провинциясының оңтүстік бөлігі мен Тайвань аралын Жапонияға беруге мәжбүр етті. Қытай сонымен қатар 200 миллион купинг таль соғыс өтемақысын төлеуге міндетті болды. Осы соғыстың нәтижесінде Корея Қытайдың тәуелді мемлекеті болуын тоқтатты, бірақ Жапонияның ықпал аймағына кірді. Алайда, Жапония үштік араласу салдарынан осы соғыстан алған көптеген материалдық пайдасын жоғалтты. Корея 1910 жылғы Жапония-Корея шарты арқылы толықтай Жапонияға қосылды. Шартына Кореяның премьер-министрі Йе Ваньоң және Кореяның алғашқы жапон генерал-губернаторы болған Тераучи Масатаке қол қойды.

Жапондықтардың Тайваньға басып кіруі (1895)

Жапондықтардың Тайваньды басып алуына аралдағы түрлі топтар күшті қарсылық көрсетті, және бұл тек Императорлық гвардия дивизиясының және 2-ші және 4-ші провинциялық дивизиялардың басым бөлігінің қатысуын қажет ететін толыққанды әскери науқаннан кейін ғана аяқталды. Науқан 1895 жылдың мамыр айының соңында Тайваньдың солтүстік жағалауындағы Килунгке жапондық әскерлердің түсуімен басталды және 1895 жылдың қазан айында Формоза Республикасының астанасы Тайнаньды жапондықтардың басып алуымен аяқталды. Жапондықтар қытай және Формозалық әскерлерді салыстырмалы түрде оңай жеңді, бірақ олардың әскерлері жиі партизандардың шабуылдарына ұшырады. Жапондықтар оған қатыгез жазалау шараларымен жауап берді, ал Тайваньды басып алуларына қарсы соңғы қарсылық 1902 жылға дейін жалғасты.

Боксерлер көтерілісі

Сегіз ұлттың одағы – Қытайдың Цин империясындағы Боксерлер көтерілісіне жауап ретінде құрылған халықаралық әскери коалиция. Одақтас сегіз мемлекет – Жапония империясы, Ресей империясы, Ұлыбритания империясы, Францияның үшінші республикасы, АҚШ, Германия империясы, Италия Корольдігі және Австро-Венгрия империясы. 1900 жылдың жазында Пекиндегі Цин үкіметінің қолдауымен Боксерлер көтерілісшілері шабуыл жасағанда, коалиция өз азаматтарын, сондай-ақ делегацияларда паналаған қытайлық христиандардың бір бөлігін қорғау үшін "гуманитарлық араласу" деген желеумен қарулы күштерін жіберді. Оқиға коалицияның жеңісімен және Боксер протоколына қол қоюмен аяқталды.

Ресей-жапон соғысы

Бірінші Қытай-Жапон соғысынан (1894–1895) кейін, Ресей қысымымен Ляотун жарым аралын Қытайға мәжбүрлеп қайтарудың әсерінен ("Үштік араласу") Жапония одан әрі қақтығыстарға дайындық үшін әскери күшін нығайта бастады. Жапония "Тұжырымдылық және қажырлылық" (жап. 臥薪嘗胆, Gashinshoutan) ұранымен он жылдық теңіз күштерін дамыту бағдарламасын жариялады, оның аясында 200 000 тонналық 109 әскери кемелер құрылып, теңіз күштерінің салмағы 15 100-ден 40 800-ге дейін артты. Бұл шаралар орыс-жапон соғысына (1904–1905) әкелді. "Микаса" кемесі адмирал Того Хейхачироның флагманы болды. Цусима шайқасында адмирал Того басқаратын "Микаса" Жапон императорлық теңіз күштерінің біріккен флотын "тарихтағы ең шешуші теңіз шайқасы" деп аталған шайқасқа бастап кетті. Ресей флоты дерлік толығымен жойылды: 38 ресейлік кемеден 21-і батып, 7-сі қолға түсті, 6-сы қарусыздандырылды, 4 545 ресейлік әскери қызметкері қаза тауып, 6 106-сы тұтқынға алынды. Ал жапондықтар 117 адамын және 3 торпедалық катерді жоғалтты. Бұл керемет жеңіс Того адмиралын Жапонияның ең ұлы теңіз батырларының біріне айналдырды. 1904–1905 жылдардағы орыс-жапон соғысындағы жапондық жеңіс Жапонияның маңызды әскери держава ретінде пайда болуын білдірді. Жапония батыстық технологияны, тәртіпті, стратегияны және тактиканы тиімді қолдана білуін көрсетті. Соғыс Портсмут шартымен аяқталды. Жапон әскерінің толық жеңісі әлемді таң қалдырды. Оның салдары Шығыс Азиядағы күштер тепе-теңдігін өзгертті. Ялу өзенінің шайқасы 1904 жылдың 30 сәуірінен 1 мамырына дейін өткен орыс-жапон соғысының алғашқы ірі құрлық шайқасы болды. Бұл соңғы онжылдықтардағы Азия державасының еуропалық державаға қарсы алған алғашқы жеңісі еді. Бұл Ресейдің Жапонияның әскери күшіне тең келе алмайтындығын көрсетті. Батыс державалары Жапонияның Ресейді жеңгенін Азиядағы жаңа аймақтық державаның пайда болуы деп қарады. Ресейдің жеңілісінен кейін кейбір ғалымдар соғыстың жаһандық тәртіпте өзгерістер бастағанын, Жапонияның тек аймақтық держава ғана емес, сонымен қатар Азияның басты державасы ретінде пайда болғанын айтады.

Тайшо дәуірі мен Бірінші дүниежүзілік соғыс (19121926)

Жапония империясы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастардың мүшесі болды. Ұлыбританияның одақтасы болған Жапония 1914 жылы Германияға соғыс жариялады. Жапония Германияның Тынық мұхитындағы Мариан, Каролин және Маршалл аралдарындағы колонияларын жылдам басып алды. Жапондық су ұшақтарын тасымалдайтын "Вакамия" кемесі 1914 жылдың 5 қыркүйегінде және Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы айларында Циндаодан Жаочжоу шығанағынан әлемдегі алғашқы сәтті әуе шабуылдарын жүргізді. 1914 жылдың 6 қыркүйегінде тарихтағы ең алғашқы әуе-теңіз шайқасы болды. "Вакамия" ұшырған "Фарман" ұшағы Циньдао маңында австро-венгрлік "Кайзерин Элизабет" крейсеріне және неміс "Ягуар" канонерлік қайығына шабуыл жасады. Төрт су ұшағы неміс құрлықтағы нысаналарын бомбалады. Немістер 1914 жылдың 6 қарашасында капитуляциялады. Ресейдің Азамат соғысы кезінде одақтас державалар Ресейге араласты. Жапон империясы шығысқа ең үлкен әскери күшін – 70 000 сарбазды жіберді. Олар Ресейдегі коммунизмге қарсы Ақ гвардия күштерін қолдады. Одақтас державалар 1920 жылы шығып кетті. Жапон әскері 1925 жылға дейін сонда қалды, Кеңес-жапон негізгі конвенциясына қол қойылғаннан кейін. Жапон крейсерлері мен эсминецтерінің шағын тобы Үнді мұхиты мен Жерорта теңізіндегі түрлі міндеттерге қатысты. 1921 жылы, соғыс аралық кезеңде Жапония әлемдегі бірінші мақсатты жобаланған әуе кемесі болып табылатын "Хошо" атты жапондық әуе кемесін жасады. Кейіннен Жапония әуе кемелерінің теңдесі жоқ флотын дамытты.

Шова дәуірі мен Екінші дүниежүзілік соғыс (19261945)

Оңтүстік Маньчжурия темір жолы бойындағы аймақты бақылауда ұстаған Жапонияның Квантун армиясы 1931 жылы Мүкден оқиғасынан кейін Маньчжурияға (Солтүстік-Шығыс Қытай) басып кірді. Жапония қытай тарапынан аумағына шабуыл жасалғанын мәлімдеді. 1937 жылға қарай Жапония Пекиннің солтүстігіндегі аймақты жаулап алды, ал Марко Поло көпірі оқиғасынан кейін Қытайға толыққанды шабуыл басталды. Әлсіз және рухсыз қытай республикалық армиясына қарағанда жапондық әскери басымдық, сол жылы Шанхай мен Нанкиннің (Қытай Республикасының сол кездегі астанасы) құлауына әкелген шығыс жағалауына жылдам ілгерілеуге мүмкіндік берді. Қытайлықтар көптеген әскери және азаматтық құрбандықтарға ұшырады. Жапондықтар Нанкинге басып кірген алғашқы апталарда, Нанкин қырғыны кезінде шамамен 300 000 бейбіт тұрғын қаза тапты. 1940 жылдың қыркүйегінде нацистік Германия, фашистік Италия және Жапония Үшжақты келісімге қол қойып одақтас болды. Бұрын қытай армиясын оқытқан және жабдықтап берген Германия, қытай-неміс ынтымақтастығын тоқтатты және әскери кеңесшісін (Александр фон Фалькенхаузен) қайтарды. 1940 жылдың шілдесінде АҚШ Жапонияға авиациялық бензинді тасымалдауды тоқтатты, ал Жапон императорлық армиясы Француз Индоқытайына басып кірді және 1940 жылдың қыркүйегінде оның теңіз және әуе базаларын басып алды. 1941 жылдың сәуірінде Жапония империясы мен Кеңес Одағы бейтараптық шартына қол қойды және Жапония Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Виши Франция және Голланд колонияларына экономикалық мәселелерде ынтымақтастыққа қысым жасады. Жапония Қытай Республикасынан (Манчукуодан басқа) және Индоқытайдан шығудан бас тартқаннан кейін, АҚШ, Ұлыбритания және Нидерланды бензинге эмбарго (1941 жылдың 22 шілдесі) салды, ал металл сынықтары, болат және басқа материалдардың тасымалы дерлік тоқтатылды. Осы уақытта Қытайға американдық экономикалық көмек көбейе бастады. Хидеки Тоджо – Жапон императорлық армиясының саясаткері және генералы. Саяси идеологиясы бойынша ол фашист, ұлтшыл және милитарист болды. Тоджо Тынық мұхиты соғысының көп бөлігінде Жапон империясының премьер-министрі болды (оны қызмет еткен кезеңі 1941 жылдың 17 қазанынан 1944 жылдың 22 шілдесіне дейін). Тоджо АҚШ-қа қарсы алдын ала соғыс жүргізуді қолдады. Исороку Ямамото ең танымал әскери қолбасшы болды. Ол Жапон императорлық теңіз күштерінің флот адмиралы және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Біріккен флоттың бас қолбасшысы болды. Исорокудың теңіз мансабы 1904-1905 жылдардағы орыс-жапон соғысында "Ниссин" бронекерісінде қызмет етуімен басталды. Ол Перл-Харборға шабуыл, Ява теңізі шайқасы, Коралл теңізі шайқасы және Мидуэй шайқасы сияқты көптеген теңіз операцияларын басқарды. Ол теңіз қаһарманы атанды. Хироёси Нишизава, Жапон императорлық теңіз күштері әуе күштерінің ең табысты ұшқышы болды, ол шамамен 120-150 жеңіске жеткен. Жапонияның 1941 жылдың 7-8 желтоқсанында Перл-Харборға және басқа да бірнеше елдерге жасаған шабуылдарынан кейін АҚШ, Ұлыбритания және басқа да одақтастар соғыс жариялады. Екінші Қытай-Жапон соғысы Екінші дүниежүзілік соғыстың жаһандық қақтығысының бір бөлігіне айналды. Жапондық күштер Батыс және Оңтүстік-Шығыс Азияда одақтас күштерге қарсы үлкен жетістіктерге қол жеткізді, Таиландты, Гонконгты, Малайяны, Сингапурды, Голланд Индиясын, Филиппинді және көптеген Тынық мұхит аралдарын басып алды. Олар сондай-ақ Бирмада ірі шабуылдар жасады және Австралияға қарсы әуе және теңіз шабуылдарын жүргізді. 1942 жылдың ортасында одақтастар Мидуэй шайқасында теңіздегі соғыстың бағытын өзгертті. Жапондық құрлық әскерлері Жаңа Гвинея және Соломон аралдарында алға жылжуды жалғастырды, бірақ Милн шығанағы, Кокода жолы және Гуадалканал шайқастарында маңызды жеңіліске ұшырады немесе кері шегінуге мәжбүр болды. Бирмадағы жағдай өзгерді, өйткені жапондық күштер Имфал мен Кохимада ауыр шығынға ұшырады, бұл жапон тарихындағы ең үлкен жеңіліске әкелді. 1943 жылдан бастап Буна-Гона, Тарава, Филиппин теңізі, Лейте шығанағы, Иво-Джима, Окинава және басқа да шайқастардағы қатыгез шайқастар жапондықтардың көптеген шығындарын тудырды және жапондықтардың одан әрі шегінуіне әкелді. Жапондықтардың өте аз бөлігі тұтқын лагерьлеріне түсті. Бұл жапондық сарбаздардың берілуге құлықсыздығына байланысты болуы мүмкін. Окинава шайқасы Тынық мұхиты соғысының ең қанды шайқасы болды. Құрбандықтардың жалпы саны американдық әскери стратегияларын дүрліксітті. Бұл оларды Жапонияның негізгі аралдарына шабуыл жасаудан қорқытты, өйткені бұл өте жоғары өлім-жітімге әкелер еді. Соғыстың қатыгездігіне АҚШ әскерлерінің өлген жапондық сарбаздардың дене мүшелерін «соғыс трофейлері» немесе «соғыс сыйлықтары» ретінде алуы және жапондықтардың каннибализм жасауы мысал бола алады. Тынық мұхиты соғысы кезінде Жапон императорлық армиясының кейбір бөлімдері соғыс қылмыстарына қатысты. Бұл, әсіресе, соғыс тұтқындары мен бейбіт азаматтарға қатысты қатыгездікке байланысты болды. 1937 мен 1945 жылдар арасында Қытай Республикасының әскери әрекеттері салдарынан шамамен 7 357 000 бейбіт тұрғын қаза тапты. Соғыс тұтқындарына жасалған қатыгездік, мәжбүрлеу еңбегі және қатыгездік Батыста кеңінен жарияланды. Осы кезеңде мәдени айырмашылықтар болды, өйткені Бусидоға сәйкес, жауға берілу – қорқақтық және ұятты әрекет саналды. Сондықтан, берілген сарбаздар өздерінің ар-намысын жоғалтқан және ең қарапайым құрметке лайық емес еді. Фред Борх мынадай түсіндірді:

Жапония 20 ғасырдың басында жаңғыруын жалғастырғанда, оның қарулы күштері жапон сарбаздары, теңізшілері және әуешілері Бусидо «рухын» сақтаса, шайқаста жеңіске жетуге көз жеткізіледі деп сенді. Нәтижесінде Бусидо мінез кодексі «жапон сарбазының негізгі жаттығуының бір бөлігі ретінде сіңірілді». Әрбір сарбаз император үшін өлгенің ең үлкен құрмет екенін қабылдауға және жауға берілудің қорқақтық екенін мойындауға баулушылықтан өтті. Сондықтан Бусидо Жапонияның НЭИ-де тұтқындарды қалай қатыгездікпен ұстағанын түсіндіреді. Жапондарға берілгендер – олар қаншалықты батыл немесе ар-намыстықпен күрессе де – ешқандай құрметке лайық емес еді; олар барлық ар-намысын жоғалтқан және сөздіктей ештеңеге лайық емес еді. Соған байланысты, жапондар тұтқындарды атып, басып, суға батырып өлтіргенде, бұл әрекеттер қадір-қасиетке ие емес адамдарды өлтіргендіктен ақталады. Тұтқындардан гөрі азаматтық тұтқындардың жағдайы әлдеқайда жақсы болғанымен, Бусидо қағияттарының «әсері» болды деп есептеуге болады. | Фред Борх, Нидерланд Индиясындағы соғыс қылмыскерлеріне қарсы әскери соттар 1946-1949 жж.

Жапон үкіметі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тудырған қасіреттерді тарих сабақтарында жеткілікті түрде мойындамағаны үшін сынға ұшырады, бұл халықаралық наразылықтарға әкелді. 1945 жылдың 6 тамызы мен 9 тамызында АҚШ Хиросима мен Нагасаки қалаларына екі атом бомбасын тастады. Бұл бомбалаудың тікелей салдарынан шамамен 150 000–246 000 адам қаза тапты. Жапонияда атом бомбасын жасау технологиясы болмағандықтан, бұл жаңа типтегі бомба жапондықтар үшін күтпеген жағдай болды. Хиросима мүлдем дайын емес еді. Хиросима ғимараттарының 69% қиратылды және 6% зардап шекті. Осы уақытта, 8 тамызда, Кеңес Одағы Жапонияға қарсы соғысқа кірді. Жапония 1945 жылдың 15 тамызында капитуляциялады, ал ресми капитуляция құжаты 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Токио шығанағындағы USS Миссури кемесінде қол қойылды. Капитуляцияны Жапония делегациясының басшысы, Сыртқы істер министрі Мамору Сигемицу қабылдады, ал Жоғарғы Одақтас қолбасшысы генерал Дуглас Макартур және одақтас елдердің өкілдері қатысты. 1945 жылдың 9 қыркүйегінде Нанкинде Жапония мен Қытай арасында жеке капитуляциялау рәсімі өтті. Тарих бойы Жапония ешқашан толығымен жаулап алынбаған немесе шетелдік билікке бағынбаған. Жапония ешқашан шетелдік билікке бас ие алмады, сондықтан Жапония капитуляциялауға құлықсыз болды. Алайда, Жапония Американың құрылыс бұзушы атом бомбаларына қарсы тұра алмады. Сондықтан жапондықтар ұятты Потсдам декларациясын қабылдап, Жапонияны қайта құруды жалғастыруды таңдады.

Шова дәуірі, оккупация (19451952) және соғыстан кейінгі кезең (19521989)

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония 1945 жылы капитуляция келісіміне қол қойғаннан кейін әскери қабілетінен айырылды. Одақтас әскерлері Жапонияны сыртқы қауіп-қатерлерден қорғауға толық жауапты болды. Жапонияда ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін шағын полиция күштері болды. Жапония толығымен АҚШ әскери бақылауында болды. Бұл жапон тарихында шетелдік державаның билігіне бағынудың жалғыз жағдайы болды. Германияның оккупациясынан өзгеше, Кеңес Одағы сияқты басқа елдердің Жапонияға тигізген ықпалы жолсыз болды. Батыс Германияға Одақтастардың қадағалауымен өз конституциясын жазуға рұқсат берілді. Батыс Германия Суық соғыстың алдыңғы қатарында болды және конституциясына пацифистік қағиданы енгізу талап етілмеді. Сол кезде генерал Дуглас Макартур жапон саясатын толыққанды бақылауда ұстады. 1947 жылғы Жапон конституциясы көбінесе АҚШ-та және генерал Дуглас Макартурдың басшылығымен жазылды. Бұл Жапонияның бұрынғы авторитарлық, квазиабсолюттік монархиялық жүйесін конституциялық монархия және парламенттік негіздегі саяси жүйемен либералды демократияға айналдырды. Конституция азаматтық және адам құқықтарын кепілдік береді. Император «мемлекеттің және халықтың бірлігінің символы» ретінде символдық мәртебеге ие болды. Дуглас Макартур 9-бапты қосты, онда Жапония халықаралық дауларды шешу құралы ретінде соғыстан мәңгі бас тартады және Жапония ешқашан «құрлық, теңіз немесе әуе күштерін немесе басқа да соғыс әлеуетін» сақтамайтынын жариялайды. 1945 жылдың қыркүйегінен бастап Жапония бейбітшіл елге айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан ұлтта бейбітшілікке ұмтылыс күшті болды. Суық соғыстың қауіп-қатері артып, Жапонияның оған қарсы тұруға жеткілікті күштері болмады. Корея соғысы (1950-1953 жж.) кезінде Жапония алдыңғы логистикалық база болды және АҚШ пен БҰҰ күштеріне көптеген жабдықтарды жеткізді. Барлық әскери қабілеттерден бір жақты бас тарту консервативті саясаткерлер тарапынан күмәндану тудырады. Бұл сезім 1950 жылы Корея соғысына (1950-53 жж.) оккупациялық әскерлер көшірілген кезде күшейді. Бұл Жапонияны қорғаныссыз және осал қалдырды. Жапонияны сыртқы қауіп-қатерлерден қорғау үшін АҚШ-пен өзара қорғаныс қарым-қатынасы қажет деп ойлады. 1950 жылдың шілдесінде Жапония үкіметі, АҚШ оккупациялық күштерінің ынталандыруымен, Ұлттық полиция резервін (警察予備隊 Keisatsu yobitai) құрды. Ол 75 000 адамнан тұратын, жеңіл жаяу әскер қаруымен жабдықталған. Бұл соғыстан кейінгі қайта қаруланудың алғашқы қадамы болды. 1952 жылы NPR-дің су көлігіндегі әріптесі – Жағалау қауіпсіздік күштері (海上警備隊) де құрылды. Жапонияның одақтас оккупациясы 1951 жылдың 8 қыркүйегінде Сан-Франциско келісіміне қол қойылып, 1952 жылдың 28 сәуірінде күшіне енді, осылайша Жапонияның егемендігін қалпына келтірді. 1951 жылдың 8 қыркүйегінде АҚШ пен Жапония арасындағы қауіпсіздік шартына қол қойылды. Келісім бойынша Жапонияда орналасқан АҚШ әскерлері Жапонияға қарсы сыртқы агрессиямен күресті, ал Жапонияның құрлық және теңіз әскерлері ішкі қауіп-қатерлермен және табиғи апаттармен күресті. АҚШ-қа Шығыс Азиядағы бейбітшілікті сақтау үшін әрекет етуге рұқсат берілді және Жапонияның ішкі дауларына өз күшін қолдануға мүмкіндік берілді. Бұл келісім 1648 жылғы Вестфалия бейбітшілік шартынан бері екі ірі держава арасындағы кез келген одақтан ұзаққа созылды. Осыған сәйкес, 1952 жылдың ортасында Ұлттық полиция резерві 110 000 адамға дейін кеңейтілді және Ұлттық қауіпсіздік күштері деп аталды. Жағалау қауіпсіздік күштері Ұлттық полиция резервінен Ұлттық қауіпсіздік агенттігіне көшірілген, әскери-теңіз күштерінің бастапқы нысаны болды. 1947 жылғы конституциямен әскерилердің саяси билікті қайта иеленуіне жол бермеу үшін әскерилерге қатаң азаматтық бақылау орнатылды. Сондықтан әскерилер, теңізшілер және әуе күштерінің өкілдері саяси іс-әрекеттерге қатыса алмайды. Жапонияның қорғаныс агенттігі былай деп мәлімдеді: «Бұл елде Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін болған өкінішті жағдайды ауыр сезініп, Жапония бұрынғы Конституцияда болғаннан мүлдем өзгеше, бейбіт бақылаудың келісімсіз жүйесін қабылдады, сондықтан JSDF халықтың еркіне сәйкес құрылуы және жұмыс істеуі керек». «Қорғаныс агенттігі (Жапония) 9-баптағы соғыстан бас тарту туралы ереже кез келген қарулы күштерге, әдеттегі полициядан басқа, қарсылық білдіретін саяси наразылықтардың негізі болды. 1954 жылы қорғаныс мақсатында Премьер-Министрдің басшылығымен жеке құрлық, теңіз және әуе күштері құрылды. 1954 жылғы Өзіндік қорғаныс күштері заңы (1954 жылғы № 165 заңы) 1 шілдеде 1954 жылы Ұлттық қауіпсіздік кеңесін Қорғаныс агенттігі ретінде қайта ұйымдастырды. Содан кейін Ұлттық қауіпсіздік күштері Жапонияның құрлықтық өзіндік қорғаныс күштеріне (GSDF) (陸上自衛隊 Rikujō Jieitai) қайта ұйымдастырылды, ол соғыстан кейінгі Жапония армиясының де-фактосы болып табылады. Жағалау қауіпсіздік күштері Жапонияның теңіз өзіндік қорғаныс күштеріне (JMSDF) (海上自衛隊 Kaijō Jieitai) қайта ұйымдастырылды, ол де-факто Жапония теңіз күштері болып табылады. Міндетті әскери қызмет 1947 жылдың 3 мамырында жойылды. JSDF-ке қатысу 18 жасқа толғаннан бастап ерікті негізде жүзеге асырылады. АҚШ Әуе күштерінің Шығыс аймақтық әуе күштері 1955 жылдың 6 қаңтарында 85 ұшақты жаңадан құрылған Жапония әуе күштеріне 15 қаңтар шамасында тапсыратынын хабарлады, бұл жаңа күштің алғашқы жабдығы болды. 1960 жылдың 19 қаңтарында АҚШ пен Жапония арасындағы өзара ынтымақтастық және қауіпсіздік шартында өзара қорғаныс міндеттемелерін қосу арқылы Жапонияның АҚШ-пен тең емес мәртебесі түзетілді. Бұл келісім АҚШ-ты АҚШ әскерін жұмылдыру туралы Жапонияны алдын ала хабардар етуге және Жапонияның ішкі мәселелеріне араласпауға міндеттейді. Жапония мен АҚШ Жапонияның басқаруындағы аумақтарда қарулы шабуыл болған жағдайда бір-біріне көмектесуге міндетті. Жапония мен АҚШ ортақ қарулы шабуылдарға қарсы тұру қабілетін сақтауға міндетті. Бұл Жапония мен АҚШ арасындағы әскери одақты құрды. Осылайша көптеген сарапшылар Жапонияны де-факто ядролық мемлекет деп санайды. Синдзо Абэ және Ясуо Фукуда сияқты көптеген саясаткерлер Жапония конституциясы ядролық қаруға ие болуға тыйым салмайды деп түсіндірді. Оларды ең аз деңгейде сақтап, тактикалық қару ретінде қолдану керек. Теруо Накамура Жапонияның Тайваньынан шыққан Амис тайпасының өкілі, ол Императорлық жапон армиясының Такасаго ерікті бөлімінде болды. Ол Индонезияның Моротай аралында орналасқан және 1974 жылдың ортасында ұшқыш тапқан. Накамура 1975 жылы Тайваньға қайтарылды. Соғыстан кейінгі Сёва кезеңінің бойында жапондықтар JSDF-ке төмен баға берді. Олар империялық армияның қалдықтары деп есептелді, олар ауыр шығынға және Екінші дүниежүзілік соғыстың ұятты капитуляциясына әкелді. Олар Жапонияның ондаған жылдар бойы гүлденген экономикасы кезінде қымбат және қажетсіз болғандықтары үшін «салық ұрылары» (zeikin dorobo) деп есептелді. Сондықтан JSDF әлі де жапон қоғамында өз орнын табуға және жұртшылықтың құрметі мен сенімін табуға тырысып жатты. JSDF Қорғаныс министрлігімен басқарылды, ол министрліктермен салыстырғанда аз саяси ықпалға ие болды. JSDF жақсы кадрлармен және жабдықтармен қамтамасыз етілді, бірақ негізінен Кеңес Одағына қарсы АҚШ әскерлеріне көмекші рөл атқарды. Жапонияның экономикалық өркендеу кезеңінде рекордтық экономикалық өсімге қол жеткізді. 1970 жылдарға қарай Жапония қайтадан үлкен держава статусына ие болды. Оның әлемдегі екінші ірі экономикасы болды. Алайда, оның әскери күші пацифистік саясат пен 1947 жылғы конституцияның 9-бабына байланысты өте шектеулі болды. Жапония әлемде пропорционалды түрде аз саяси және әскери ықпалға ие болды. Бұл Жапонияны ерекше үлкен держава етті.

Бейбітшіліктен ауытқу

Перс шығанағындағы соғыс кезінде (1990–1991) Жапонияның Өзін-Өзі Қорғау Күштері 1947 жылғы конституцияның шектеулеріне байланысты қатыса алмады. Дегенмен, Жапония 10 миллиард доллар көлемінде қаржылық үлесім қосты және әскери техника жіберді. Жапонияның әскер жібермеуі үлкен ұятқа балды. Олар тек қаржылық көмек көрсетудің (шектер кітапшасы дипломатиясы) Жапонияға халықаралық құрмет әкелмейтінін түсінді. Бұған қоса, Жапония АҚШ күштеріне тиісті деңгейде қолдау көрсетпеді, бұл наразылық тудырды. Осы ұят Жапонияның бейбітшілдік сыртқы саясатынан бас тартуға саясаткерлер мен әскери жоспарлаушыларды бекем ниеттендірді. 1991 жылдан бері Өзін-Өзі Қорғау Күштері бейбітшілік сақтау операцияларына, апаттан зардап шеккендерге көмек көрсетуге, сондай-ақ қақтығыстар мен терроризмнің алдын алуға көмектесу үшін халықаралық іс-шаралар жүргізіп келеді. Атап айтқанда, 1995 жылғы Кобедегі жер сілкінісінің құрбандарына гуманитарлық көмек көрсету және Ирактағы (2003–2009) гуманитарлық, қайта құру жұмыстарына көмек көрсету. 1992 жылы Өзін-Өзі Қорғау Күштерінің БҰҰ бейбітшілік миссиясына қатысуына рұқсат беретін заң қабылданды. 1997 жылы Жапония мен АҚШ арасындағы қорғаныс ынтымақтастығы жөніндегі нұсқаулар қайта қаралып, Жапонияның жанында логистикалық қолдау көрсету арқылы Өзін-Өзі Қорғау Күштерінің АҚШ күштеріне артқы қолдау көрсету мүмкіндігі кеңейтілді. 1999 жылдың 28 мамырында «Аймақтық істер туралы» заң қабылданды. Ол АҚШ «аймақтық істер» бойынша соғыс бастаған жағдайда, Жапонияға «артқы қолдау» ретінде автоматты түрде қатысуға мүмкіндік береді. Әлемдегі әскери бюджеті сегізінші орында тұр, ол ЖІӨ-нің 1% құрайды (2011 жылғы мәліметтер). 1991 жылдан бері Өзін-Өзі Қорғау Күштері ондаған халықаралық бейбітшілік операцияларына, соның ішінде БҰҰ бейбітшілік сақтау және апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету операцияларына қатысты. 1991–2016 жылдар аралығында Өзін-Өзі Қорғау Күштері шамамен 32 рет шетелге аттанды. Бұл негізінен Оңтүстік-Шығыс Азия, Оңтүстік Азия және Таяу Шығыста болды. Жапония 1956 жылдың 18 желтоқсанынан бері Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесі болып табылады және барлығы 20 жыл бойы Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшесі болып қызмет етті. Жапония – Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелігіне қол жеткізуді көздейтін G4 елдерінің бірі. 2004 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының бұрынғы Бас хатшысы Кофи Аннан Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелерінің санын ұлғайту жоспарын жариялады. Номиналды ЖІӨ бойынша әлемдегі үшінші ірі экономикаға ие болғанына және жаһандық саяси ықпалына қарамастан, кейбір сарапшылар ресми әскери күштері жоқ елді кеңесте тұрақты орынға ие болуға лайық әлемдік держава деп санауға бола ма екенін күмәнданады. 2001 жылдың 29 қазанында «Терроризмге қарсы арнайы шаралар туралы» заң қабылданды. Бұл заң Өзін-Өзі Қорғау Күштеріне терроризмді жоюға бағытталған халықаралық күш-жігерге өз үлесін қосуға мүмкіндік береді. Қызмет кезінде Өзін-Өзі Қорғау Күштері өздерін және басқаларды қорғау үшін қару қолдана алады. Бұрын Жапонияның саясаты қатыспау болды. 2001 жылдың 22 желтоқсанында Амами Осима шайқасы Солтүстік Кореяның жасырын тыңшы және кіріп-шығу кемесімен алты сағатқа созылған қақтығысқа ұласты. Тыңшы кеме Жапонияның Амами Осима аралынан солтүстік-батысқа қарай 400 км жерде болды. Жапондықтардың жағалау күзетшілерінің ескертуіне құлақ аспай, тыңшы кемесі қашып кетуге тырысты. Кемені 12 патрульдік қайық, 13 ұшақ және 2 эсминец қуып жетеді. Ақырында тыңшы кеме от ашты, ал жағалау күзетшілерінің кескіштерінен от алғаннан кейін өзін-өзі жоюмен жарылып суға батты. Барлығы 15 адам қаза тапты. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Жапонияның жағалауындағы шетелдік кемеге шабуыл жасап, суға батырғаны алғашқы рет болды. 2004 жылдың 27 наурызында Жапония қорғаныс агенттігі JGSDF тапсырмасымен арнайы операциялар тобын құрды, оның міндеті терроризмге қарсы күрес. 2006 жылдың 8 маусымында Жапония үкіметі (Джуничиро Койдзуми премьерлігі) Қорғаныс агенттігін (防衛庁) үкімет кеңсесінің толыққанды министрлік деңгейіне көтеру туралы заң жобасын мақұлдады – Қорғаныс министрлігі (Жапония) (Қорғаныс министрлігі). Бұл заң 2006 жылдың желтоқсан айында Ұлттық диетада қабылданды және 2007 жылдың 9 қаңтарынан бастап күшіне енді. 2007 жылы премьер-министр Синдзо Абэ Жапонияның конституциясы ядролық қаруды иеленуді міндетті түрде тыйым салмайды, егер олар барынша аз сақталса және тактикалық қару болса, деді, ал кабинет хатшысы Ясуо Фукуда да осындай пікір білдірді. 2007 жылдың 9 қаңтарында Өзін-Өзі Қорғау Күштері заңының 3-бабының 2-бөлімі қайта қаралды. Өзін-Өзі Қорғау Күштерінің шетелдегі қызметі «әртүрлі ережелерден» «негізгі міндеттерге» дейін көтерілді. Бұл Өзін-Өзі Қорғау Күштерінің мәнін түбірінен өзгертті, өйткені оның қызметі енді тек қорғанысқа ғана бағытталмайды. JMSDF кемелері пираттарға қарсы күрес сияқты әрекеттер үшін бүкіл әлемге жөнітілуі мүмкін. Өзін-Өзі Қорғау Күштерінің соғыстан кейінгі алғашқы шетелдік базасы 2010 жылдың шілдесінде Джибутиде, Сомалиде құрылды. Қорғаныс шығындарын бір онжылдық қысқарғаннан кейін, Жапония 2013 жылы қорғаныс бюджетін ұлғайтты. Жапония үкіметі 2013 жылдың желтоқсанында Ұлттық қауіпсіздік стратегиясын (ҰҚС) бекітті. Бұл Жапонияның әскери күшін қайта жандандыруына не себеп болғанын түсіндіреді: Қытай Оңтүстік және Шығыс Қытай теңіздеріндегі жағдайды өзгерту үшін әскери күшін қолданып жатыр. Бұл Қытайдың орнатылған тәртіпке қайшы келетін талаптарына негізделген. Қытайдың әскери және ұлттық қауіпсіздік саясатының ашықтығы да жеткіліксіз. Жапония көпполярлы әлемде АҚШ-тың Жапонияны қолдауға деген міндеттемесінің азаюына алаңдап отыр. Осылайша, 2010 жылдан бері Жапония АҚШ-Жапония одағын сақтай отырып, көбірек дербес қауіпсіздік саясатына көшті. Жапония ұзын қашықтықтағы крейсерлік зымырандарды, десанттық жедел күштер бригадасын және екі Izumo классы эсминецін F-35B ұшақтарымен жабдықталған де-факто әуе кемелеріне айналдыру сияқты өзінің күш көрсету мүмкіндіктерін арттырды. Өзін-Өзі Қорғау Күштерінің үш тармағы арасындағы интеграция күшейіп, олар АҚШ-тан тәуелсіз жұмыс істей алады. АҚШ 1951 жылғы АҚШ-Жапония одағының аясында Жапонияда әскери базаларын сақтап тұрады. АҚШ әскери қызметшілерінің көп бөлігі Окина префектурасында орналасқан. 2013 жылы Жапонияда шамамен 50 000 АҚШ әскери қызметшісі, 40 000 олардың отбасы мүшелері және АҚШ Қорғаныс министрлігінің 5 500 американдық азаматы жұмыс істеді. АҚШ-тың жетінші флоты Канагава префектурасының Йокосука қаласында орналасқан. Үшінші теңіз экспедициялық күштері (III MEF) Окинада орналасқан. Мисава әуе базасы мен Кадена әуе базасында 130 USAF истребителі орналасқан. Бұл база бұрын Императорлық жапон теңіз күштерінің Йокосука теңіз ауданының штаб-пәтері болған, бірақ қазірдің күнінде оның аз бөлігі ғана JMSDF тарапынан қолданылады. Кадена әуе базасы Таяу Шығыстағы ең ірі және ең белсенді АҚШ әуе күштері базасы болып табылады. Жапония АҚШ базалық құрылыстарының барлық шығындарының 75% ($4,4 миллиард) төлейді. Азиядағы АҚШ қарулы күштерінің көп бөлігін орналастыруға Жапонияның дайындығы Жапонияны Американың Индо-Тынық мұхиты аймағындағы қауіпсіздік саясаты үшін маңызды етеді. Бұл АҚШ-қа Тынық мұхиты мен Азияда әскери күш көрсетуге көмектеседі. АҚШ-Жапония одағы Тынық мұхитындағы бейбітшілік, тұрақтылық және экономикалық өркендеудің таяныш тасы болып табылады. 2013 жылдың 4 желтоқсанында Жапонияның ұлттық қауіпсіздік саясатын үйлестіру үшін Ұлттық қауіпсіздік кеңесі құрылды. 2014 жылдың маусымында премьер-министр Синдзо Абэ және оның кабинеті жапон әскерлерінің шетелдегі қақтығыстарға қатысуына қатысты ұзақ мерзімді тыйымды алып тастауға келісті. Бұл Қытайдың өсіп келе жатқан әскери агрессиясы мен Солтүстік Кореяның ядролық қару бағдарламасына қарсы жапондық жағдайды күшейту мақсатында жасалды. 2015 жылы Өзін-Өзі Қорғау Күштері заңына өзгеріс енгізілді, ол Өзін-Өзі Қорғау Күштерінің қызметкерлеріне/қызметшілеріне ұжымдық бағынбауға қатысуға немесе бұйрықтарды бұзу арқылы күштерге басшылық етуге тыйым салды, бұл Жапонияның Екінші дүниежүзілік соғыста Қытайға шабуыл жасауының себебі болды деп айтылды.

АҚШ-Жапонияның жаһандық одағы

2015 жылға дейін АҚШ-Жапония одағы Жапонияны қорғауға бағытталған, тек аймақтық сипаттағы одақ болатын. 2015 жылғы «Жапония мен АҚШ-тың қорғаныс ынтымақтастығы жөніндегі нұсқаулықтары» оны жаһандық әскери ынтымақтастық пен АҚШ пен Жапонияның жақын үйлесімділігімен жаһандық одаққа айналдырды. Ол одақтың Жапония мен оның төңірегіндегі аймаққа ғана қатысты деген аймақтық шектеулерін жойды. Бұл Жапонияға Үнді-Тынық мұхиты сияқты жаһандық әскери рөл атқаруға мүмкіндік берді. Бұл 1997 жылдан бері қорғаныс ынтымақтастығы жөніндегі нұсқаулықтарды қайта қараудың алғашқысы болды. Бұрынғы АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Керри Американың Жапонияның барлық аумақтарының қауіпсіздігіне берілгендігін, оның темірдей бекітілген міндеттемесін растады. 9-баптың конституциялық түсіндірмелері мен әскери заңнамалар JSDF-тің рөлін кеңейтті, мысалы, одақтастармен бірлескен өзін-өзі қорғау сияқты жаңа мүмкіндіктер берді. 2015 жылдың 18 қыркүйегінде Ұлттық диета Жапонияның өзін-өзі қорғау күштеріне конституция шеңберінде одақтастардың ұрыста өзін-өзі қорғауына алғаш рет рұқсат беретін бірқатар заңдарды қабылдады. Өзін-өзі қорғау күштері халықаралық деңгейдегі ұрысқа қатысқан одақтастарға материалдық қолдау көрсете алады. Сондай-ақ, JSDF әскерлеріне Жапонияның қорғанысына үлес қосатын шет елдердің қару-жарақ платформаларын қорғауға мүмкіндік берілді. Одақтасты қорғамау немесе қолдамау одақтың әлсіреуіне және Жапонияға қауіп төндіруі мүмкін болғандықтан, мұндай шаралар қабылданды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан бері қорғаныс заңдарына енгізілген ең ауқымды өзгерістер болды. 2016 жылдың наурызынан бастап Жапонияның «Бейбітшілік және қауіпсіздік» заңдары жапон халқының өмірі мен тұрмысын қорғау үшін JSDF-тің кез келген жағдайға жедел әрекет етуіне мүмкіндік берді. Бұл сонымен қатар әлемдегі бейбітшілік пен қауіпсіздікке белсенді үлес қосуды және серіктестермен ынтымақтастықты тереңдетуді арттырды. Бұл Жапония-АҚШ одағын аймақтағы және халықаралық қауымдастықтағы бейбітшілік пен қауіпсіздікті нығайтуға серіктес ретінде күшейтті. 2012 жылдан бері Жапония және оның одақтастары «Еркін және ашық Үнді-Тынық мұхиты» (FOIP) саясатын ұстануды қалайды. Бұл кез келген елдің экономикалық мақсаттармен Азиядан Африкаға дейін Үнді мұхиты мен Тынық мұхиты арқылы еркін жүзе алатындығын білдіреді. Океандардағы заңдылықты сақтау арқылы бейбітшілік, тұрақтылық және өркендеуді қамтамасыз етуге болады. FOIP стратегиясы 2017 жылы Жапония мен АҚШ-тың ресми саясатына айналды. Бұл Қытайдың «Жол белдеуі» бастамасына қарама-қарсы, онда Қытай Еуразия, Таяу Шығыс және Африка елдерінде басты экономикалық серіктес болуға және маңызды ықпал етуге тырысады. Оңтүстік Қынай теңізінде аумақтық даулар бар, себебі Қытай Оңтүстік Қынай теңізінің көп бөлігіне иелік етуді талап етеді және Азиядағы маңызды теңіз жолдарын бақылауға ұмтылады. Қытай Тайвань, Вьетнам, Малайзия, Индонезия, Бруней және Филиппин сияқты елдердің аумақтық талаптарын қорқытып, бұзатын аралдарға әскери бекіністер салды. 2017 жылы Оңтүстік Қынай теңізі арқылы әлемдік теңіз саудасының үштен бірі (3 триллион доллар) өтті. 2018 жылдың қаңтар айында өткізілген сауалнамаға сәйкес, респонденттердің 89,8%-ы JSDF-ті жақсы бағалады. Жапония 2018 жылдың 7 сәуірінде Екінші дүниежүзілік соғыстан бері алғашқы теңізшілер жасағын – «Амфибиялық жедел орналасу бригадасын» құрды. Олар жапондық аралдарды басып алушыларға қарсы күресуге дайындалған. Жапонияда Императорлық Жапон теңіз флотының құрлықтық күштері болғаннан бері мұндай күш болған емес. 50 АРДБ сарбазы 4 бронетранспорттық құралмен 2018 жылдың 2-11 қазан аралығында Филиппиннің Лусон аймағында америкалық және филиппиндік теңізшілермен бірлесіп, шетелдегі оқу-жаттығуларға қатысты. Бұл екінші дүниежүзілік соғыстан бері жапондық бронетранспорттық құралдардың шетелдік аумаққа алғаш рет қонған кезені болды. Қорғаныс министрлігі 2018 жылдың 1 қазанынан бастап әскери қызметке түсушілер мен сержанттардың ең жоғары жасын 26 жастан 32 жасқа дейін көтеруге шешім қабылдады. Бұл «жақында туу көрсеткішінің төмендеуіне байланысты жаңадан қабылданатын әскери қызметшілердің саны азайып бара жатқандықтан, өзін-өзі қорғау күштерінің (әскери) қызметкерлерінің тұрақты санын қамтамасыз ету үшін» жасалды. Қорғаныс министрлігі Жапонияның алыс аралдарын, соның ішінде Сенкаку аралдарын қорғауды күшейту үшін үстіркілді жылдамдықты бомбаларды әзірлеп жатыр. Жер бетін шабуылдау мүмкіндігі АМФБ-ның алыс аралдарды басып алу және қайтару операцияларына көмектеседі. Әскери ынтымақтастық Үндістан, Австралия, АҚШ және Ұлыбритания сияқты демократиялық елдермен күрт артты. Мысалы, 2018 жылдың 2 қазанында Ұлыбританияның танымал артиллерия компаниясының (HAC) әскерлері Жапонияның ЖҚК әскерлерімен алғаш рет Ояма, Сидзуока префектурасында бірлескен жаттығулар өткізді. Бұл сондай-ақ американдықтардан басқа шет елдік әскерлердің Жапония аумағында жаттығу өткізген алғашқы жағдайы болды. Мақсаты – стратегиялық серіктестікті және қауіпсіздік ынтымақтастығын жақсарту болды. Лейтенант-генерал Патрик Сандерс Жапонияның жалғыз күресуге тура келмейтінін айтты. Қорғаныс министрлігі 2019 жылғы қорғаныс бюджетінде гипердыбыстық зымыранды зерттеу және әзірлеу үшін 57 миллион доллар бөлді. Ол дыбыс жылдамдығынан бес есе жоғары (Mach 5) немесе одан да жылдам жылдамдықпен қозғала алады. 2023-2025 жылдар аралығында сынақтар жүргізіле отырып, скрамджет қозғалтқышының прототипі, авиациялық отын технологиясы және ыстыққа төзімді материалдар жасалады. Жапония 2018 жылдың 4 қазанында 84 метрлік, 2950 тонналық «Орю» суасты қайығын тойлап шығарды. Бұл Жапонияның литий-иондық батареялармен жұмыс істейтін алғашқы суасты қайығы және оны Mitsubishi Heavy Industries әзірледі. Жапонияның теңіз өзі қорғау күштері оны 2020 жылдың наурызына дейін пайдалануға жоспарлап отыр. ЖҚК және Үндістан армиясы 2018 жылдың 27 қазаны мен 18 қарашасы аралығында Үндістанның Мизорам штатында алғашқы бірлескен әскери жаттығуларын өткізді. Оның басты мақсаты – терроризмге қарсы шаралар және 60 жапондық және үнділік офицерлермен екіжақты ынтымақтастықты жақсарту болды. Жапония мен АҚШ 2018 жылдың 29 қазаны мен 2 қарашасы аралығында Жапония айналасында өткен екі жылдық «Кин Сворд» әскери жаттығуында осыған дейінгі ең ірі әскери жаттығуды өткізді. Оған барлығы 57 000 теңізші, теңіз жаяу әскері және әуе күштерінің қызметкерлері қатысты. 47 000 әскери қызметші ЖҚК-ден, ал 10 000 – АҚШ Қарулы күштерінен келді. Канад Корольдік теңіз күштеріне қарасты жабдықтау кемесі мен фрегаты да қатысты. Әуе шайқасы, баллистикалық зымыранға қарсы қорғаныс және десанттық операциялар симуляциялары өткізілді. 2008 жылдан бері Қытай ұшақтарын ұстап алу үшін ЖҚК-ның ұшақтарының саны күрт өсті. 2010 жылы 31 қытай және 193 ресейлік ұшақтарға қарсы ұшулар жасалды. 2018 жылы бұл көрсеткіш 638 қытай және 343 ресейлік ұшаққа дейін өсті. Қытай ұшақтарының ұшу жолдары көбінесе Шығыс Қытай теңізінде, Рюкю аралдарының маңында және Корея бұғазы арқылы өтеді. Ресей жиі Жапония айналасында ұшулар жүргізеді. Қорғаныс министрлігі 2018 қаржы жылында ЖҚК ұшақтарының негізінен қытай және ресейлік белгісіз ұшақтарға қарсы 999 ұшу жасағанын хабарлады. Бұл 1958 жылдан бергі ЖҚК-ның екінші ең жоғары көрсеткіші. Оның 638-і (64%) қытай ұшақтары, ал 343-і (34%) – ресейлік ұшақтар еді. 2019 жылдың 20 маусымында екі ресейлік бомбалаушы ұшағы (Туполев Ту-95) бір күні ішінде екі рет Жапонияның әуе кеңістігін бұзды. 2018 жылдың желтоқсанында Қорғаныс министрлігі қосымша 63 F-35A және 42 F-35B сатып алатынын жариялады. Бұл F-35 Lightning II-нің жалпы санын 42-ден 147-ге дейін арттырады. Жапон үкіметі БҰҰ басшылығында болмайтын бірінші бейбітшілік операциясына ЖҚК-ның жіберуін бекітті. 19 сәуірден 30 қарашаға дейін екі ЖҚК офицері Синай түбегіндегі көпұлттық күштер мен бақылаушылар командасында Израиль мен Египет арасындағы атысты тоқтатуды бақылайды. 2019 жылдың 19 сәуірінде Жапония мен АҚШ кибершабуылдардың екіжақты қауіпсіздік шартымен де қамтылғанын растады. Бұл жағдайлар бойынша қарастырылады. Әуе кеңістігі, кибер және электрондық соғыс салаларындағы қорғаныс ынтымақтастығы күшейеді. Қорғаныс министрі Такеши Ивая 2020 жылдың наурызында 300 км қашықтыққа дейін жететін Type 12 кемеден-кемеге зымырандарын орналастыру жоспарларын жариялады. Олар Оңтүстік Рюкю аралдарын қорғау үшін қолданылады. Жапония сонымен қатар 1000 км қашықтыққа жететін жоғары жылдамдықты сырғанау зымырандарын әзірлеп жатыр.

Рейва дәуірі (2019 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Халықтық азаттық армиясының әскери-теңіз күштері (ХАӘТК) Мияко бұғазы арқылы Тынық мұхитының батысына жиірек еніп тұрады. Мияко бұғазы – Қытайдың Тынық мұхитына шығуға мүмкіндік беретін сирек халықаралық су жолдарының бірі. Жапонияға тиесілі, бірақ Қытай талас білдіріп отырған Сенкаку аралдары маңында қытай әскери-теңіз және әуе күштерінің белсенділігі де артқан. Бұл Оңтүстік Рюкю аралдарын Жапонияның ұлттық қорғанысының алдыңғы қатарына қояды. 2030 жылға қарай Қытайда төрт ұшақ тасымалдағыш болуы мүмкін. Ал Жапонияда қазіргі таңда салыстырмалы түрде кішкентай екі "Изумо" класты кеме бар. Әрбір "Изумо" 10 ғана F-35 ұшағын тасымалдай алады. Үлкен, көп мақсатты эсминдерді салу жоспары әзірге жоқ, бірақ сарапшылар Жапонияға нақты жауынгерлік жағдайда тиімді қолдану үшін кем дегенде төрт тасымалдағыш қажет екенін айтады. Қытайдың әскери шығындары 1999 жылдан бері күрт өсті. 2019 жылы Қытай 250 миллиард доллар (ЖІӨ-нің 1,9%) көлемде әскери шығындар бойынша екінші орында тұрды. Бұл Жапония маңындағы теңіз және әуе кеңістігіндегі әскери күшін нығайтты. Жапонияның шығындары сол кезде 46,6 миллиард долларды (ЖІӨ-нің 0,9%) құрады. 1947 жылғы конституцияның 9-бабына сәйкес, Жапония әлі де Американың қорғау және шабуылдық қабілетіне тәуелді. 2019 жылдың мамырында ЖСҚК (Жапондық теңіз өзі қорғау күштері) алғаш рет төрт елдің теңіз жаттығуына қатысты. Бұл – Амфибиялық жедел әрекет тобының теңіз жаяу әскерлерін кең ауқымда орналастырудың алғашқы тәжірибесі болды. Бірінші жаттығу Оңтүстік Қытай теңізінде АҚШ, Үндістан, Жапония және Филиппиннің әскери кемелерімен төрт бағытта өтті. Екіншісі – Бенгал шығанағында Франция, АҚШ, Австралия және Жапониямен бірлескен "Ла Перуз" жаттығуы. 2019 жылдың 28 мамырында АҚШ президенті Дональд Трамп Жапонияға сапары барысында "Изумо" класындағы екінші кеме "Изумоны" тексеріп, елдің Тынық мұхиты аймағының қорғанысы мен қауіпсіздігіне белсенді үлес қосуын қолдады. Бұл – АҚШ президентінің жапондық әскери кемесін тексеруінің алғашқы жағдайы болды. Трамп бұл кеменің аймақтағы және одан тыс жерлердегі қауіп-қатерлерден Жапония мен Американы қорғауға көмектесетінін айтты. Жапониядағы бейбітшілдіктен бас тартып, ресми әскері бар "қалыпты" ел болуға қолдау артып келеді. 2019 жылдың сәуір айында Kyodo News жүргізген сауалнамаға сәйкес, конституцияның 9-бабын қайта қарау керек деп санайтындардың саны 45% құрады. Бұл түзетуді қолдаудың себептері: Солтүстік Кореяның агрессивті саясаты, Қытайдың күшейіп келе жатқан ықпалы және аумақтық даулардың салдарынан Ресеймен қарым-қатынастың тұрақсыздығы, осы даулар бейбіт келісімге қол қоюға кедергі келтіруде. Сенкаку аралдары, Лианкурт таулары және Курил аралдары төңірегінде аумақтық даулар бар. Жапондықтар АҚШ бұл мәселелерді тиісті деңгейде шешпегенін, сондықтан Жапония өзін-өзі қорғау үшін қажетті құралдарға ие болуы керек деп санайды. Жапония үкіметтері бірнеше рет Жапон Конституциясына түзетулер енгізуге тырысты, осылайша Жапония ұлттық қауіпсіздік міндеттерін тең бөлісу үшін шабуылға қабілетті ресми әскери күштерге ие бола алады. Бірақ халықтың және саясаткерлердің соғысқа қарсы көзқарастары бұл жолға кедергі келтірді. 2017 жылдың мамырында Жапония премьер-министрі Синдзо Абэ Жапон Конституциясының 9-бабын қайта қарау үшін 2020 жылдың соңына дейін мерзім белгіледі. Бұл бап Жапонияның ұлттық Конституциясында мемлекеттер арасындағы дауларды шешу үшін соғысты қолдануға тыйым салады. Бұл жарғыны АҚШ жазған. "Жапонияны қорғау-2019" ақ кітабында Қытай Солтүстік Кореядан гөрі үлкен қауіп деп бағаланған. Қорғаныс министрі Таро Коно "Шындығында Қытай әскери шығындарын жылдам арттырып отыр, Батыс Тынық мұхитында және Цусима бұғазы арқылы Жапон теңізіне әуе және теңіз күштерін жиірек орналастырып жатыр" деді. Ақ кітапта Оңтүстік Кореяның әскери барлау мәліметтерін бөлісу келісімінен шығуына байланысты рейтингі төмендетілді. Бұл Солтүстік Кореядан келетін қауіп-қатерлерді басқаруды қиындатуы мүмкін. 2019 жылдың 21 қазанында Токиодағы АҚШ әскери шенеунігі "Жапонияның конституциясына сәйкес шабуылдық қару-жарақтан бас тартуы енді қабылданбайды" деді. Ол Жапония шабуылдық қару-жарақтарды қабылдау туралы қайта ойлануы керек және үкімет бұл мәселені халықпен талқылауы тиіс екенін айтты. Сондай-ақ, ол АҚШ күштері мен ЖСҚК-нің төтенше жағдайларға дайындығын шектейтін шектеулерге тоқталды. Ол Жапония үкіметі Қытай мен Солтүстік Кореядан туындаған қауіп-қатерлер туралы халыққа хабарлауы керек екенін айтты. Әсіресе, Қытайдың баллистикалық зымырандармен әскери күшін арттыруы және оның жауырынатын мінез-құлқы Жапония мен басқа елдерге қауіп төндіреді. 2020 жылдың 10 қыркүйегінде Жапония мен Үндістан "Логистикалық қолдау және өзара қызмет көрсету туралы" келісімге (ACSA) қол қойды. Бұл келісім оларға логистикалық қолдау мен жабдықтаманы алмасуға мүмкіндік береді. Бұл тасымалдауды және бірлескен жаттығулар мен БҰҰ бейбіт сақтау операциялары кезінде нысандарды өзара пайдалануды қамтиды, сондай-ақ тағам, жанармай, қосалқы бөлшектермен алмасуға мүмкіндік береді. Нарендра Моди мен Синдзо Абэ бұл келісімнің Ертіс және Тынық мұхиты аймағындағы еркін және ашық аймақты нығайта түсетініне және Азиядағы қытай агрессиясын тоқтатуға көмектесетініне сенім білдірді. Жапония бұған дейін Австралия, Канада, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-пен де мұндай келісімдерге қол қойған. Австралия мен Жапония 2020 жылдың 17 қарашасында өзара қол жеткізу туралы келісімге (RAA) принциптік келісімге келді. Бұл стратегиялық және қорғаныс ынтымақтастығын күшейте түседі. Премьер-министр Моррисон бұл "Жапония-Австралия қарым-қатынасының тарихындағы маңызды сәт" екенін айтты. 2021 жылы NHK телеарнасы Қытай әскерилерінің "Tick" деп аталатын хакерлік топты пайдаланып, шамамен 200 жапондық зерттеу институты мен фирмаға кибершабуылдар жасағанын хабарлады. 2021 жылдың мәліметтері бойынша, жапондық үкімет Қытай капиталымен қаржыландырылған шетелдік топтардың Жапониядағы АҚШ әскери базаларының, Жапонның өзі қорғау күштерінің, жағалау күзетінің және ғарыш дамуының жанындағы жерлердің кем дегенде 700-ін сатып алғанын анықтады. Канагава префектурасында Қытай үкіметімен байланысты жер сатып алушы базаларға қарап тұратын көп қабатты үйлер мен басқа да нысандарды сатып алды. Ұқсас жағдайлар Окинава және Тоттори префектураларында да анықталды. 2017 жылы Sankei Shimbun газеті Қытай капиталының Хоккайдодағы 513 Токио Домының ауданына тең жер сатып алғанын хабарлады. Жапондық парламент шетелдік жерді пайдалануды бақылау туралы заң жобасын қабылдауға ниетті.

Жапонияның әскери мұрасы

Жапонияны басқа елдерден ерекшелендіретін жайт – Жапонияда 676 жыл бойы (1192 жылдан 1868 жылға дейін) жапондық әлеуметтік құрылымның басында шогун, даймё және самурай бар әскери тап үнемі билік еткен. 1192 жылы шогун Минамото но Йоритомо мен Минамото кланы Камакурада феодалдық әскери үкімет құрды. Император шогуннан жоғары тұрған, билеуші ретінде қастерленген, бірақ ол тек қана көрнекі тұлға болды. Император сотының ақсүйектері аз ықпалы бар номиналды билік сарайы болды. Шын мәнінде билеуші тап – жапондық әскери тұлғалар: шогун (әскери диктатор), даймё (феодалдар) және самурай (әскери дворяндар мен офицерлер). Самурайлар құдайға айналдырылды, олардың мінез-құлқы басқа әлеуметтік топтарға үлгі болды. Бұл жапон мәдениетінің ұзақ уақыттан бері әскери мұраға ие болуына әкелді. Адамзат тарихында тек бірнеше елде ғана әскери каста әлеуметтік құрылымның жоғарғы жағында болды, бұл тап әулетшіліктен жоғары болды. Әскери үкіметтердің азы ғана 600 жылдан астам уақыт өмір сүрді. Ежелгі Қытай мен Жапонияның арасындағы басты айырмашылық – Жапониядағы самурайлар класының дамуы. Феодалдық Қытайда төрт тап болды: конфуцийшіл сауаттылар мен жер иелері, шаруалар, қолөнершілер және саудагерлер. Конфуцийшіл сауаттылар мен жер иелері Қытайдың әлеуметтік құрылымының ең жоғарғы сатысында болды. Жапон феодалдық қоғамы да қабатталған, бірақ 12 ғасырдан бастап жапон қоғамының жоғарғы жағында самурайлар класы болды. Осылайша көптеген сарапшылар заманауи Жапонияны «жауынгерлік ұлт» деп санайды, өйткені самурайлардың идеалдары мен идеологиялары жапон мәдениеті мен қоғамына сіңген. Бұшидо және жапон мақалы Хана ва сакураги, хито ва буши (花は桜木人は武士, сөзбе-сөз «[ең жақсы] гүл – бұршақ гүл; [ең жақсы] адам – жауынгер»). Салыстырмалы түрде қытай тілінде Haonan budang Bing, Hao tie bu dading (好铁不打钉、好男不当兵, «Жақсы темір тырнаққа құйылмайды; жақсы адамдар сарбаздарға айналмайды») деген мағынаны білдіреді. 1551 жылы Сенгоку дәуірінде Наваррадағы Рим-католик миссионері Франциск Ксавье Жапонияға келген алғашқы батыс адамдарының бірі болды. Франциск Жапонияны былайша сипаттады: Жапония – бұл толығымен аралдардан тұратын өте үлкен империя. Бір тіл барлық жерде қолданылады, оны үйрену қиын емес. Бұл елді португалдар сегіз-тоғыз жыл бұрын ашқан. Жапондықтар құрмет пен марапаттарға аса құмар, олар әскери даңқ пен ерлік жағынан барлық халықтардан өздерін жоғары санайды. Олар соғыс пен соған ұқсас нәрселердің барлығын құрметтейді және олар алтын мен күмістен әшекейленген қару-жараққа ерекше мақтанады. Олар әрқашан семсер мен пышақтарды үйге кіргенде де, сыртқа шыққанда да алып жүреді, ал ұйықтағанда оларды төсек басына іледі. Қысқасы, олар қаруды мен көргендерден гөрі жоғары бағалайды. Олар жебе атудың шеберлері, елде жылқыға де мұқтаждық жоқ, бірақ олар әдетте жаяу соғысады. Олар бір-біріне өте сыпайы, бірақ шетелдіктерге емес, олар мүлдем жек көреді. Олар қару-жарақ, сән-салтанат, қызметшілер сатып алуға бар қаражаттарын жұмсайды. Қысқасы, олар өте соғыстық халық, олар бір-бірімен үнемі соғысып тұрады. Олар қару-жарақта ең күшті, ең кең ауқымды билік иелері. Олардың барлығы да бір-бірден билік иелері бар. Алайда соңғы жүз елу жыл бойы билеушілер оған мойынсұнбай келеді. Накамура 1843 жылы былай деп түсіндірді: Біздің ұлтымыз – қарулы халық. Батыс [Қытай] – әдебиетті ел. Ұлттар қаламды бағалайды. Қарулы халықтар семсерді жоғары бағалайды. Біздің ел мен олардың елдері бір-бірінен жүздеген шақырымға алшақ, әдет-ғұрыптарымыз мүлдем басқа, халқымыздың мінез-құлқы әр түрлі, сондықтан біз қалайша бір жолмен жүре аламыз? (Накамура 1843 цитатасы Уатанабе 2012: 285). Мейдзи қалпына келтіруі Жапония императорының саяси жүйесін практикалық қабілеттерімен нығайтты. Шогун мен даймё жойылды. Олардың иеліктері императорға қайтарылды. Билік негізінен Мейдзи олигархиясы және императорлық билікті қалпына келтіруге көмектескен Генро деп аталатын адамдар тобына берілді. Генролар – зейнеткер, жоғары дәрежелі мемлекет қайраткерлері және императордың бейресми кеңесшілері. Саионжи Кинмочиден басқа барлық генролар Сацума мен Чошудан шыққан орта немесе төменгі сарай отбасыларының ұрпақтары болды. Олар Токугава сёгунатының Бошин соғысында (1868-1869) құлатылуына ықпал етті. 1873 жылы император Мэйдзи самурайлар класын жоюды және батыс стиліне сай әскерге шақыруды жүзеге асырды. Олар қару ұстауға рұқсат етілген жалғыз топ ретінде өздерінің артықшылықтарынан айырылды. Көптеген самурайлар сарбаз болып жазылды, ал көптегендері офицерлер болып оқуға жіберілді. Императорлық жапон армиясы офицерлерінің көп бөлігі самурай тегінен шыққан, олар жоғары мотивтенген, тәртіпті және ерекше жаттығудан өткен. Көптеген самурайлар сауатты және жақсы білім алған. Мысалы, Білім министрі болған барон Садао Араки және 1870 жылы Mitsubishi компаниясын құрған Ивасаки Ятаро. Осылайша Мейдзи кезеңіндегі жапон қоғамының көптеген көшбасшылары (әскери, саяси және бизнес) бұрынғы самурайлар немесе самурайлардың ұрпақтары болды. Олардың ортақ құндылықтары мен көзқарастары болды. Бұл Жапония милитаризмінің Жапония империясының саяси және әлеуметтік өмірін басып тастауына себеп болды. Әскери тап 1192 жылдан 1945 жылға дейін, яғни бірінші шогуннан соңғы самурай саясаткерлеріне дейін шамамен 753 жыл бойы Жапонияның де-факто билеушілері болды деп айтуға болады. 1947 жылғы конституция Жапонияны бейбітшіл елге айналдырды. Бұрынғы сарбаздар басқа мамандықтарға ие болды, мысалы, кеңсе қызметкерлері. Дуглас Макартур 1945 жылдан 1951 жылға дейін Жапонияның әскери губернаторы болғаны үшін (外人将軍) деп аталды. Бизнес пен саясатта самурай отбасыларының ұрпақтары бар ықпалды жапондықтар бар. Самурайлардың идеалдары мен бұшидо жапон мәдениетінің негізгі бөлігі болып табылады. Жапонияның әскери табынан туындаған идеологиялар қажет болған жағдайда бейімделіп, қолданылады.