Кіріспе
Баллистикалық зымырандарды ұшыруға қабілетті су асты кемесі – ядролық оқтұтамдармен жабдықталған баллистикалық зымырандарды (SLBM) су астынан ұшыруға арналған су асты кемесі. Бұл су асты кемелері ядролық тарту салдарынан қорғану мүмкіндігінің арқасында Суық соғыс кезеңінде маңызды қару жүйесіне айналды. Олар нысандарға мыңдаған шақырым қашықтықтан зымырандарды атуға қабілетті, ал акустикалық жабылдау оларды анықтауды қиындатады (акустикалық қолтаңба қараңыз), соның салдарынан бірінші соққы жасалған жағдайда олардың жоғары тірі қалу мүмкіндігін қамтамасыз етеді және ядролық тартудың өзара толық жойылмау саясатының маңызды бөлігі болып табылады. Баллистикалық зымырандарды ұшыруға қабілетті су асты кемелерін орналастыруда АҚШ және Ресей (Кеңес Одағының тарауынан кейін) көш бастап отыр. Франция, Ұлыбритания, Қытай және Үндістан да осы кемелердің шағын санын пайдалануда; Солтүстік Корея дизельдік-электрлік қуатпен жұмыс істейтін тәжірибелік су асты кемесіне ие болуы мүмкін деген күдік бар. Баллистикалық зымырандарды ұшыруға қабілетті су асты кемелерін ядролық қару тасымалдайтын су асты кемелерінен, емес, ядролық қуатпен жұмыс істейтін су асты кемелерінен ажырату қажет.
A ballistic missile submarine is a submarine capable of deploying submarine launched ballistic missiles (SLBMs) with nuclear warheads. These submarines became a major weapon system in the Cold War because of their nuclear deterrence capability. They can fire missiles thousands of kilometers from their targets, and acoustic quieting makes them difficult to detect (see acoustic signature), thus making them a survivable deterrent in the event of a first strike and a key element of the mutual assured destruction policy of nuclear deterrence. The deployment of ballistic missile submarines is dominated by the United States and Russia (following the collapse of the Soviet Union). Smaller numbers are in service with France, the United Kingdom, China and India; North Korea is also suspected to have an experimental submarine that is diesel electric powered. Ballistic missile submarines should be distinguished from so called nuclear submarines, which does not refer to a submarine carrying nuclear weapons, but instead refers to submarines with a nuclear propulsion engine.
Тарих
Теңіздегі алғашқы зымырандық үдерлеу күштері – 1950 жылдары АҚШ және КСРО қолданған конвенциялық қуатпен жүретін крейсерлік зымыранды су асты кемелері мен су үсті кемелерінің шағын саны болды. Олар Регулус I зымыранын және советтік П-5 «Пятёрка» (НАТО коды бойынша SS-N-3 «Шаддок») зымырандарын қолданды, екеуі де су үстінен ұшырылатын құрлыққа шабуылдайтын крейсерлік зымырандар еді. Бұл күштер 1964 жылға дейін қызмет етті, ал (советтік тараптан) ядролық қуатпен жұмыс істейтін 659 жобалық (Echo I класы) крейсерлік зымыранды су асты кемелерімен күшейтілді, бірақ 1960 жылдан бастап ядролық қуатпен жұмыс істейтін баллистикалық зымыранды су асты кемелерінде тасымалданатын SLBM-дер оларды жылдам басып озды.
Баллистикалық зымыранның су асты кемелерінің шығу тегі
Жапон императорлық әскери-теңіз күштерінің баллистикалық су асты кемелері бүгінгі баллистикалық су асты кемелерінің, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шамамен он жылдан соң басталған Regulus зымыран бағдарламасының стратегиялық алдасттары саналады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс зерттеушілері алғашқы баллистикалық зымыран – A4 (V2) құрастырды. Соғыстың соңына қарай, V2-нің бір түрі Пеенемунде армиялық зерттеу станциясында су асты кемесінің артынан ілемеленетін ұшыру контейнерінде тасымалдау үшін жасалды. Әрбір су асты кемесі Солтүстік теңіз арқылы он сарбазбен жабдықталған 36 метрлік үш контейнерге дейін сүйреп әкелуге тиіс болды. Англия жағалауынан контейнер су бетіне көтеріліп, зымырандар атылар еді. 1945 жылы Пеенемунде эвакуацияланғанға дейін жобадан бас тартуға тура келгенге дейін Балтық теңізінің жағалауында прототиптер сынақтан өтті. Ол кезде үш контейнердің құрылысы жүргізіліп жатқан еді. Армиялық тәжірибе станциясының командирі Вальтер Дорнбергер жобаны «мүлдем үмітсіз емес» деп сипаттады. Баллистикалық зымыранды су асты кемелерін алғаш пайдаланған ел – Кеңес Одағы, оның алғашқы тәжірибелік кемесі – желкенінде бір баллистикалық зымыранды ұшыру түтігі бар 611 жобасының (Zulu IV класы) дизельді су асты кемесі болды. Бұл су асты кемесі әлемдегі алғашқы SLBM, R 11FM (SS N 1 Scud A, SS 1 Scud теңіздік модификациясы) 1955 жылдың 16 қыркүйегінде ұшырды. Бес қосымша V611 және AV611 (Zulu V класы) кемелері әлемдегі алғашқы екі R 11FM зымыранымен жабдықталған баллистикалық су асты кемелері болды, олар 1956-1957 жылдары қызметке кірді. Олардан кейін 1958-1962 жылдары аяқталған 23 арнайы жобаланған 629 жобасының (Golf класы) кемелері сериясы жасалды, әрбір су асты кемесінің желкеніне/қанатына үш тік ұшыру түтігі орнатылды. Бастапқы R 13 (SS N 4) баллистикалық зымырандары су асты кемесінің бетінде және зымыран ұшыру түтігінің жоғарғы жағына көтерілген кезде ғана ұшырылуы мүмкін болды, бірақ 1963 жылдан бастап R 21 (SS N 5) зымырандары ұшырылды, олар су асты кемесі су астында жүзген кезде ұшырылды. Әлемдегі алғашқы ядролық баллистикалық зымыранды су асты кемесі – 16 Polaris A 1 зымыранымен Джордж Вашингтон, ол 1959 жылдың желтоқсанында қызметке кіріп, 1960 жылдың қарашасы мен 1961 жылдың қаңтарында алғашқы SSBN қорғаныш патрулін жүргізді. (АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ядролық баллистикалық зымыранды су асты кемелерінің корпус жіктелу белгілері SSBN – SS су асты кемесін, B баллистикалық зымыранды, ал N су асты кемесінің ядролық қуатпен жабдықталғанын білдіреді.) Polaris зымыраны мен алғашқы АҚШ SSBN-дерін Контр-адмирал У. Ф. «Ред» Раборн басқаратын арнайы жобалар кеңсесі әзірледі, оны Әскери-теңіз операциялары бастығы адмирал Арли Берк тағайындады. Джордж Вашингтон жылдам шабуылдайтын USS Scorpion су асты кемесі ретінде қайта жобаланып, ортасына 40 метрлік зымыран бөлімі тіркелді. Ядролық қуат – маңызды жетістік, баллистикалық зымыранды су асты кемесінің тұтас патруль бойына су астында немесе кейде перископ тереңдігінде байқалмай қалуына мүмкіндік берді. АҚШ және Кеңес Одағының SLBM-дері арасындағы маңызды айырмашылық отынның түрі болды; барлық АҚШ SLBM-дері қатты отынмен жабдықталған, ал 1980 жылға дейінгі барлық Кеңес Одағы SLBM-дері сұйық отынмен жабдықталған. КСРО және кейіннен Ресей қатты отынмен SLBM-нің үш түрін пайдаланды (1980 жылы R 31, 1983 жылы R 39 Rif және 2018 жылы RSM 56 Bulava). Алайда, олар сұйық отынмен жұмыс істейтін SLBM-ді алмастырмады, ал R 31 және R 39 пайдаланғаннан кейін жаңа сұйық отынмен жұмыс істейтін SLBM-дер әзірленді және енгізілді (R 29RM 1986 жылы, R 29RMU 2007 жылы енгізілді). Бір SSBN-де бес Golf класындағы кемеге қарағанда зымырандар көп болғандықтан, кеңестіктер теңіздегі қорғаныш мүмкіндіктерінен тез қалып қойды. Кеңестіктер алғашқы ядролық баллистикалық зымыранды кемесімен, 1960 жылдың қарашасында іске қосылған 658 жобасының (Hotel класы) K 19 кемесімен АҚШ-тан бір жыл ғана қалып қойды. Алайда, бұл класс "Гольф" кемелерімен бірдей үш зымыранмен жарақтандырылды. 16 зымыранмен жабдықталған алғашқы совет ядролық су асты кемесі 667А жобасы (Yankee класы) болды, оның біріншісі 1967 жылы пайдалануға берілді, сол кезде АҚШ 41 SSBN-ді тапсырды, оны «41 for Freedom» деп атады. Ұлыбританияның алғашқы ядролық баллистикалық зымыранды су асты кемесі Ұлыбританияның Polaris бағдарламасының бөлігі ретінде Корольдік әскери-теңіз күштері үшін салынған төрт су асты кемесінің бірі болды. Біріншісі 1964 жылдың ақпанында салынып, 1966 жылдың қыркүйегінде іске қосылды. 1967 жылы іске қосылғаннан кейін теңіздегі сынақтардың кезеңі өтті, оның басында 1968 жылдың ақпанында Кеннеди мысығынан шығыс тестілеу полигонынан Polaris зымыранының сынақ атылуы болды. Resolution өзінің алғашқы операциялық патрулін 1968 жылдың маусым айында бастады.
Қолданысқа енгізу және одан әрі дамыту
Бастапқы SLBM-дердің қысқа қашықтығы базалық және орналасу орындарын анықтады. 1960 жылдардың соңына қарай UGM 27 Polaris A 3 зымыраны АҚШ және Ұлыбританияның баллистикалық зымырандармен жабдықталған барлық су асты кемелеріне орналастырылды. Оның қашықтығы Polaris A 1 зымырасының қашықтығынан едәуір артық болды. А-3 сондай-ақ бір нысананың төңірегіне шашырап түсетін үш оқ-дәріге ие болды. "Янки" класы бастапқыда R 27 Zyb (SS N 6) зымыранымен жабдықталған еді. АҚШ базалық құрылымдарымен салыстырғанда Кеңес Одағының базалық құрылымдары нашар болды. НАТО және АҚШ-тың Гуамды иеленуінің арқасында, АҚШ SSBN-дері 1960 жылдардың ортасына қарай Атлантика және Жерорта теңізі аймақтары үшін Шотландиядағы Холи-Лок және Испаниядағы Ротадағы, ал Тынық мұхиты аймағы үшін Гуамдағы алдыңғы қатарлы жөндеу орындарында тұрақты түрде орналастырылды, бұл Совет Одағына жақын патрульдік аймақтарға жету уақытын қысқартты. Әр SSBN-де екі экипаж болғандықтан, АҚШ күштерінің шамамен үштен бірі кез келген уақытта патрульдік аймақта бола алатын еді. Советтік базалар, Атлантика үшін Мурманск аймағында және Тынық мұхиты үшін Петропавловск-Камчатка аймағында, олардың су асты кемелерінің Атлантикадағы НАТО бақылауындағы сулар арқылы ұзақ сапар жасауын және АҚШ-ты (CONUS) қауіпте ұстау үшін орталық мұхитты патрульдеуін қажет етті. Бұл кез келген уақытта патрульдік аймақта болатын советтік күштердің шағын пайызына әкелді және ұзақ қашықтықтағы советтік SLBM-дерін жасауға ықпал етті, бұл оларға кейде "терең бекіністер" деп аталатын аймақтарда өз базаларына жақын патрульдеуге мүмкіндік беретін еді. Бұл зымырандар R 29 Vysota сериясы (SS N 8, SS N 18, SS N 23) болды, олар 667B, 667BD, 667BDR және 667BDRM жобаларында (Delta I-ден Delta IV кластарына дейін) қолданылды. SS N 8, 1972 жылы алғашқы Delta I кемесінде пайдалануға берілді, тіпті "Янки" класы толыққанша аяқталмаған кезде. 1972–1990 жылдары барлық типтегі 43 Delta класты кеме пайдалануға берілді, олардың ішінде Delta III класында SS N 18 және Delta IV класында R 29RM Shtil (SS N 23) зымырандары болды. Жаңа зымырандардың қашықтығы артты және соңында көп мақсатты қайта кіру ұшқыштары (MIRV) пайда болды, олар әрқайсысы әртүрлі нысананы жоюға қабілетті бірнеше оқ-дәрілерді қамтиды. Delta I класының әрқайсысында 12 зымыран, ал қалғандарында 16 зымыран болды. Барлық Delta кемелерінде сұйық отынмен жұмыс істейтін үлкен зымырандарды орналастыру үшін биік құрылым (корпус) бар.
The US was much more fortunate in its basing arrangements than the Soviets. Thanks to NATO and the US possession of Guam, US SSBNs were permanently forward deployed at Advanced Refit Sites in Holy Loch, Scotland and Rota, Spain for Atlantic and Mediterranean areas, and Guam for the Pacific areas, by the middle 1960s resulting in short transit times to patrol areas near the Soviet Union. With two rotating crews per SSBN, about one third of the total US force could be in a patrol area at any time. The Soviet bases, in the Murmansk area for the Atlantic and the Petropavlovsk Kamchatsky area for the Pacific, required their submarines to make a long transit through NATO monitored waters in the Atlantic to their mid ocean patrol areas to hold the Continental United States (CONUS) at risk. That resulted in only a small percentage of the Soviet force occupying patrol areas at any time and was a great motivation for longer range Soviet SLBMs, which would allow them to patrol close to their bases in areas sometimes referred to as "deep bastions". The missiles were the R 29 Vysota series (SS N 8, SS N 18, SS N 23), equipped on Projects 667B, 667BD, 667BDR, and 667BDRM (Delta I through Delta IV classes). The SS N 8, with a range of , entered service on the first Delta I boat in 1972, before the Yankee class was even completed. A total of 43 Delta class boats of all types entered service 1972–1990, with the SS N 18 on the Delta III class and the R 29RM Shtil (SS N 23) on the Delta IV class. The new missiles had increased range and eventually Multiple Independently Targeted Re entry Vehicles (MIRV), multiple warheads that could each hit a different target. The Delta I class had 12 missiles each; the others have 16 missiles each. All Deltas have a tall superstructure (aka casing) to accommodate their large liquid fueled missiles.
Посейдон мен I үшбұрыш
АҚШ 1967 жылдан 1981 жылға дейін жаңа SSBN-дерді тапсырыс бермесе де, екі жаңа SLBM-ді енгізді. АҚШ-тың 41 SSBN-інің 31-і болашақ зымырандарды ескере отырып, үлкен диаметрлі ұшыру шахталарымен салынды. 1970 жылдардың басында "Посейдон" (C3) зымыраны қаруға алынды, және осы 31 SSBN онымен қайта жарақтандырылды. "Посейдон" зымыранының MIRV мүмкіндігі бір зымыранға дейін 14 соғыс басқарылатын оқ-дәріге жетеді. Кеңес Одағы сияқты, АҚШ да SSBN-дерді CONUS-та орналастыруға мүмкіндік беретін ұзын қашықтықты зымыранды қалаған. 1970 жылдардың соңында "Трайдент I" (C4) зымыраны "Посейдонмен" жарақтандырылған 12 су асты кемесіне орнатылды. Испаниядағы Рота базасының SSBN құрылымдық бөлімдері таратылды және "Трайдент I" зымырандарымен жарақтандырылған күштер үшін Грузиядағы Кингс-Бэй теңіз базасы салынды.
Тридент және Тайфун субмариндары
1981 жылы АҚШ және КСРО жаңа зымырандарға арналған үлкен су асты кемелерін тапсырды. Американың ірі SSBN кемесі – «Тридент» деп те аталатын, барлық SSBN қару-жарағының арасында ең үлкені, 24 зымыраннан тұратын (бастапқыда Trident I, бірақ Trident II (D 5) зымыраны үшін әлдеқайда үлкен түтіктермен салынған), ол 1990 жылы қолданысқа енді. Тұтас класс 2000 жылдардың басына дейін Trident II-ге ауыстырылды. 1980 жылы «Огайо» теңіз сынақтарын бастағанда, АҚШ-тың екі SSBN кемесі SALT шартының талаптарына сәйкес зымырандарынан айырылды; қалған сегізі 1982 жылдың соңына дейін шабуылдаушы су асты кемелеріне (SSN) айналдырылды. Бұлардың барлығы Тынық мұхитында орналасқан, ал Гуамдағы SSBN базасы таратылды; алғашқы бірнеше «Огайо» классының кемелері Вашингтон штатының Бангор қаласындағы Әскери-теңіз су асты кемелері базасындағы жаңа Trident нысандарын пайдаланды. 1997 жылға дейін «Огайо» классының он сегіз кемесі қолданысқа енгізілді, олардың төртеуі START I шартының талаптарына сәйкес келу үшін 2000 жылдары зымыран тасымалдаушы су асты кемелеріне (SSGN) айналдырылды. Советтердің ірі ядролық баллистикалық зымыранды су асты кемесі – 941 «Акула» жобасы, көбінесе «Тайфун» класы ретінде танымал (НАТО-ның «Акула» деп атаған 971 «Щука» жобасының шабуылдаушы су асты кемесімен шатастырмау керек). «Тайфун» – су астында 48 000 тонна салмаққа ие, ең үлкен су асты кемесі (Огайо класының су ығыстыруынан 2,5 еседен астам). Олар жаңа R-39 Rif (SS-N-20) зымырандарымен қаруланды. 1981–1989 жылдары алты «Тайфун» кемесі қолданысқа енгізілді. Ұлыбритания 1985 жылы 15 600 тонналық кемеге 16 Trident II зымыранын тасымалдауға тапсырыс берді.
Салқын соғыстан кейінгі кезең
1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауымен және "суық соғыстың" аяқталуымен Ресейдің жаңа ядролық су асты кемелерін салуы он жылдан астам уақытқа тоқтатылды, ал АҚШ-та бұл процесс баяулады. Сонымен қатар, АҚШ 31 ескі SSBN су асты кемесін жедел түрде қолдан шығарды, олардың бірнешеуі басқа мақсаттарға қайта жаратылды, ал Шотландиядағы Holy Loch базасы таратылды. Бұрынғы кеңестік ядролық су асты кемелерінің көпшілігі 2012 жылға дейін Нунн-Лугар ынтымақтастық қауіпсіздікті қамтамасыз ету келісімінің шарттарына сәйкес біртіндеп жойылды. Ресейдің баллистикалық зымыран тасымалдайтын су асты кемелерінің саны алты Delta IV, үш Delta III және жаңа зымырандарды сынау үшін пайдаланылатын жалғыз Тайфун (2012 жылы Тайфунға тән Р-39 зымырандары жойылғаны хабарланды) құрады. Delta су асты кемелері үшін R-29RMU Sineva (SS-N-23 Sineva) сияқты жаңартылған зымырандар әзірленді. 2013 жылы ресейліктер алғашқы "Долгорукий" класты су асты кемесін, бас кемесінің атымен аталып, пайдалануға берді. 2015 жылға қарай тағы екеуі қызметке кірді. Бұл класс ескірген Delta су асты кемелерін алмастыруға арналған, ол 16 қатты отынмен жұмыс істейтін RSM-56 "Булава" зымырандарын және 6 MIRV оқ-дәрісін тасымалдайды. АҚШ Ohio класты су асты кемелерін жаңасына алмастыруды жоспарлап отыр, құрылысы 2020 жылы басталды. 2009 жылы Үндістан өзінің алғашқы, отандық құралымдағы баллистикалық зымыран тасымалдайтын су асты кемесін іске қосты. Екі жағдайда да SSBN су асты кемелері екі экипаж жүйесі бойынша жұмыс істейді, екі толық экипаж – оның ішінде екі капитан, АҚШ-та "Алтын" және "Көк", ал Ұлыбританияда "Батыс" және "Порт" деп аталады. SSBN белгілемесі NATO-да STANAG 1166 стандартына сәйкес қолданылады.
Франция
Француз теңіз күштері алғашқы баллистикалық зымыран тасымалдайтын су асты кемелерін SNLE деп қабылдады, яғни Sous marin Nucléaire Lanceur d'Engins ("құралдарды ұшыратын ядролық қуатты су асты кемелері"). Бұл термин жалпы баллистикалық зымыран тасымалдайтын су асты кемелеріне де (мысалы, "Британдық SNLE" кездеседі) және, техникалық тұрғыдан алғанда, оның ізбасары SNLE NG (Nouvelle Génération, "Жаңа буын") деп аталады. Кемелердің қолжетімділігін максималды деңгейге жеткізу үшін пайдаланылатын екі экипаж "көк" (bleu) және "қызыл" (rouge) экипаждар деп аталды.
Кеңес Одағы мен Ресей Федерациясы
Кеңес Одағы осы типтегі кемелерді RPKSN (әдетте "Стратегиялық мақсаттағы су асты зымырандық крейсер") деп атады. Бұл белгілеме PLARB (ПЛАРБ – подводная лодка атомная с баллистическими ракетами, яғни "Балистикалық зымырандармен жабдықталған атомдық су асты кемесі") атауын да қолданды. Бұл атау Delta класы сияқты кішкентай су асты кемелеріне қатысты қолданылды. 1984 жылғы ең жоғары деңгейден кейін (Able Archer 83-тен кейін) ресейлік PLARB-тың қорқыту патрульдері азайды, қазір әрбір су асты кемесі жылына бір патрульден де аз жасап, ең жақсы жағдайда бір кеме патрульде болады. Сондықтан ресейліктер әрбір кемеге бірнеше экипаж қолданбайды.
Үндістан
Үндістан осы типтегі су асты кемелерін стратегиялық ядролық соққы беруге арналған су асты кемелері деп жіктемелейді.
Апаттар
2009 жылдың 4 ақпанында британдық және француздық "Триумфан" (Triomphant) атомдық суасты қайығы Атлант мұхитында соқтығысты. "Вангард" (Vanguard) өз күшімен Шотландиядағы Фасланға, ал "Триумфан" Бретаньдегі Иль-Лонгқа (Île Longue) оралды.