Кіріспе

Электромагниттік өзгеріске қарсылық

Ленц заңына сәйкес, өзгеріп жатқан магнит өрісінде өткізгіште туындаған электр тогының бағыты сондай болады, осы туындаған токпен құрылған магнит өрісі бастапқы магнит өрісінің өзгеруіне қарсы тұрады. Ол 1834 жылы бұл заңды тұжырымдаған физик Генрих Ленцтің есімімен аталған. Бұл сапалық заң, ол туындаған ток бағытын анықтайды, бірақ оның шамасы туралы ештеңе айтпайды. Ленц заңы электромагнетизмдегі көптеген құбылыстардың бағытын болжайды, мысалы, өзгеріп жатқан токпен индукторда немесе сым орамында туындаған кернеудің бағыты, немесе магнит өрісінде қозғалатын денелерге айналмалы токтардың тудыратын сүйреу күші. Ленц заңы классикалық механикадағы Ньютонның үшінші заңымен және химиядағы Ле Шателье принципімен салыстыруға болады.

Мысал

Қуатты магниттерден шыққан магниттік өрістер мыс немесе алюминий құбырында қарсы бағытта айналатын токтар тудыруы мүмкін. Бұл, магнитті құбырдың ішінен түсіру арқылы көрсетіледі. Магниттің құбыр ішіндегі құлауы, құбырдан тысқары түсірген кездегіден байқаулы түрде баяу болады. Магниттік ағынның өзгеруінен Фардей заңына сәйкес кернеу туғанда, индукцияланған кернеудің полярлығы осы өзгеріске қарсы келетін магниттік өріс тудыратын токқа сәйкес болады. Кез келген сымдағы индукцияланған магниттік өріс әрқашан осы сымдағы магниттік ағынды тұрақты ұстауға тырысады. Индукцияланған ток бағытын анықтау үшін оң қол ережесін қолдануға болады, бұл ток ағынының қай бағыты цикл арқылы өтетін ағынның өзгеру бағытына қарсы келетін магниттік өріс тудыратынын көрсетеді. Жоғарыда келтірілген мысалдарда, егер ағын артып жатса, индукцияланған өріс оған қарсы әрекет етеді. Егер ағын азайып жатса, индукцияланған өріс қолданылған өріс бағытында өзгеріске қарсы әрекет етеді.

Осы токтардағы зарядтардың егжей-тегжейлі өзара әрекеттесуі

Электромагнетизмде зарядтар электр өрісінің сызықтарымен қозғалғанда, олармен жұмыс атқарылады, бұл потенциалдық энергияны сақтау (теріс жұмыс) немесе кинетикалық энергияны арттыру (оң жұмыс) болуы мүмкін. Q1 зарядына таза оң жұмыс қолданғанда, ол жылдамдық пен импульс жинақтайды. Осылайша, Q1 зарядына атқарылған жұмыс магнит өрісін тудырады, оның күші (магниттік ағын тығыздығы бірліктерімен өлшенеді, 1 тесла = 1 вольт-секунд шаршы метрге) Q1 зарядының жылдамдық өсуіне пропорционалды. Бұл магнит өрісі көршілес Q2 зарядымен өзара әрекеттесіп, оған импульс береді, ал Q1 импульсын жоғалтады. Q2 заряды да Q1 зарядына ұқсас әрекет ете алады, осылайша Q1-ден алған импульстің бір бөлігін қайтарады. Импульстің осы алға-артқа қозғалыс компоненті магниттік индукцияға әсер етеді. Q1 және Q2 заряттары неғұрлым жақын болса, әсері соғұрлым күшті болады. Егер Q2 заряды мыс немесе алюминийден жасалған қалың тақта сияқты өткізгіш ортада болса, ол Q1 зарядының күшіне тез жауап береді. Q1 зарядының энергиясы Q2 зарядының тогынан пайда болатын жылуға бірден жұмсалмайды, сонымен қатар екі қарама-қарсы магнит өрісінде сақталады. Магниттік өрістердің энергия тығыздығы магнит өрісінің қарқындылығының квадратына пропорционалды болып келеді; алайда, ферромагниттер және суперөткізгіштер сияқты магниттік сызықтық емес материалдар үшін бұл қатынас бұзылады.

Импульстің сақталуы

Бұл процесте импульс сақталуы тиіс, сондықтан егер q1 бір бағытта итерілсе, онда q2 сол күшпен бір уақытта қарсы бағытта итерілуі керек. Дегенмен, жағдай электромагниттік толқынның таралу жылдамдығы шектеулі екенін ескерген кезде күрделенеді (кешіктірілген потенциалға қараңыз). Бұл қысқа мерзім ішінде екі зарядтың жалпы импульсі сақталмайды дегенді білдіреді, ал бұл айырмашылықты Ричард П. Фейнман айтқандай, өрістердегі импульспен есептеу керек. XIX ғасырдағы белгілі электродинамик Джеймс Клерк Максвелл оны «электромагниттік импульс» деп атады. Алайда, Lenz заңы қарама-қарсы зарядтарға қолданылғанда, өрістерді осылай қарастыру қажет болуы мүмкін. Көбінесе, қарастырылып отырған зарядтардың бірдей таңбасы бар деп есептеледі. Егер олар әртүрлі болса, мысалы, протон мен электрон болса, өзара әрекеттесу өзгеше болады. Магниттік өріс тудыратын электрон, протонды электронмен бір бағытта үдетуге себеп болатын ЭҚК тудырады. Бірінші қарапайым қарағанда, бұл импульс сақталу заңының бұзылуы сияқты көрінеді, бірақ электромагниттік өрістердің импульсін ескергенде, мұндай өзара әрекеттесу импульсті сақтайтыны байқалады.