Ботыка шығанағы: географиясы, этимологиясы және геологиялық ерекшеліктері
Gulf of Bothnia
Ботиния шығанағы: Балтық теңізінің солтүстік бөлігі, Швеция мен Финляндия арасында орналасқан. Географиясы, тарихы және атының шығу тегі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Балтық теңізінің ең солтүстік тармағы – Швеция мен Финляндия арасында.
Northernmost arm of the Baltic Sea – between Sweden and Finland
Ботния шығанағы (Bottniska viken) Ботния шығанағы мен Ботния теңізіне бөлінеді және Финляндияның батыс жағалауы (Шығыс Ботния) мен Швецияның шығыс жағалауының солтүстік бөлігі (Батыс Ботния және Солтүстік Ботния) арасындағы Балтық теңізінің ең солтүстік тармағы болып табылады. Бұғаздың оңтүстігінде Аланд, Аланд теңізі мен Архипелаг теңізі арасында орналасқан.
The Gulf of Bothnia ('/b//ɒ//θ//n//i//ə/; ; Bottniska viken) is divided into the Bothnian Bay and Bothnian Sea, and it is the northernmost arm of the Baltic Sea, between Finland's west coast (East Bothnia) and the northern part of Sweden's east coast (West Bothnia and North Bothnia). In the south of the gulf lies Åland, between the Sea of Åland and the Archipelago Sea.
Атауы
Bothnia – латыншалау. Швеция тіліндегі Боттенвикен атауы бастапқыда тек Ботн(ен) болды, ал «ботн» ескі норвег тілінде «ширалуан» немесе «қосылғыш» дегенді білдіреді, сондай-ақ «вик» екінші элементінің де мағынасы осы. Ботния шығанағына «ботн» атауы ескі норвег тілінде Хельсингьяботн ретінде қолданылған, ол сол кезде шығанақтың батысындағы жағалауды білдіретін Хельсингландтан кейін. Кейіннен «боттен» атауы батыс жағындағы Вестерботтен және шығыс жағындағы [[Остроботния (аймақ) ]] аймақтарына қолданылды («Батыс Төмендігі» және «Шығыс Төмендігі»). Эстерботтеннің фин тіліндегі атауы – Похьянмаа (maa, яғни «жер»), ол екі тілде де мағынасына сілтеме жасайды: «похья» сөзі «төмендік» және «солтүстік» мағыналарын қамтиды. «Похья» – «похйойнен» (солтүстік) сөзінің түбірі, оған жұрнақ қосылған. «Botn/botten» сөзі ағылшын тіліндегі «bottom» сөзімен туыс, және ол Нидерланды аймағы, Самогития (Литва) және Самбия (Ресей) сияқты таулы жерлерге қарама-қарсы, төмендіктердің жалпы солтүстік Еуропалық айырмашылығының бір бөлігі болуы мүмкін. Юлиус Покорный кеңейтілген прото-индоевропалық түбірді түрінде, ал одан латын тіліндегі fundus (фундамент сияқты) сөзі шыққан. Ағылшын тіліндегі «north» (солтүстік) сөзінің түпкі мағынасы, прото-индоевропалық тілдегі «under» (астында) сөзінен келген, ол бастапқыда «төмендіктерге» сілтеме жасаған. Екінші жағынан, классикалық авторлар «солтүстік» деп әдетте «ең шеткі» дегенді білдірген, өйткені солтүстік жерлер олар үшін ең алыс болған. Саами тілінде бағыттар көшпелі халықтың қолданатын әдеттегі тіреуіш шатырдың әртүрлі бөліктеріне сәйкес аталған. Шатырдың есігі дәстүр бойынша оңтүстікке, күн сәулесі ең көп түсетін бағытқа қаратылған, ал шатырдың төменгі жағы солтүстікке бағытталған. Осылайша «похья» сөзі «солтүстік» мағынасында пайда болған. Лённроттың сөзіне сүйенсек, солтүстік төменгі бағыт ретінде қарастырылған, өйткені күннің жолындағы ең төменгі нүкте сол жерде.
Bothnia is a latinization. The Swedish name Bottenviken was originally just Botn(en), with botn being Old Norse for "gulf" or "bay", which is also the meaning of the second element vik. The name botn was applied to the Gulf of Bothnia as Helsingjabotn in Old Norse, after Hälsingland, which at the time referred to the coastland west of the gulf. Later, botten was applied to the regions of Västerbotten on the western side and [[Ostrobothnia (region) on the eastern side ('West Bottom' and 'East Bottom'). The Finnish name of Österbotten, Pohjanmaa (maa, meaning 'land'), gives a hint as to the meaning in both languages: the meaning of pohja includes both 'bottom' and 'north'. Pohja is the base word for north, pohjoinen, with an adjectival suffix added. Botn/botten is cognate with the English word bottom, and it might be part of a general north European distinction of lowlands, as opposed to highlands, such as the Netherlandic region, Samogitia (Lithuanian), and Sambia (Russia). Julius Pokorny gives the extended Proto Indo European root as with a variant, from which the Latin fundus, as in fundament, is derived. The original meaning of English north, from Proto Indo European 'under', indicates an original sense of 'lowlands' for bottomlands. On the other hand, by north the classical authors usually meant 'outermost', as the northern lands were outermost to them. In Saami, the cardinal directions were named according to the different parts of the typical tent used by this nomadic people. The door of the tent was traditionally pointed south, in the most sunny direction, and the bottom of the tent would be aligned with the north. Thus the origin of the word pohja in its use as 'north'. According to Lönnrot, north was viewed as the bottom direction because the lowest point of the sun's path is there.
Геология
Геологиялық тұрғыдан Ботния шығанағы – тектоникалық пайда болудың ежелгі шұңқыры. Шұңқыр ішінара Прекамбрий және Палеозой дәуірлерінде шөгінді жыныстармен толтырылған. Шығанаққа жақын жатқан жазықтар Сукамбрий жазықтығының бөлігі болып табылады. Соңғы 2,5 миллион жыл ішінде бірнеше рет мұздықтармен жабылып тұрғанмен, мұздық тозуы жер бедерін өзгертуге шектеулі әсер етті. Шамамен 2000 жылдың ішінде жалғасып жатқан мұздықтан кейінгі көтерілу Норра Кваркен аймағындағы теңіз түбін судан жоғары көтеріп, Ботния шығанағын оңтүстік шығанаққа және солтүстік көлге бөліп жіберуі болжанып отыр.
Geologically the Gulf of Bothnia is an ancient depression of tectonic origin. The depression is partly filled with sedimentary rock deposited in the Precambrian and Paleozoic. Nearby plains adjoining the gulf are part of the Sub Cambrian peneplain. While being repeatedly covered by glaciers during the last 2.5 million years glacial erosion has had a limited effect in changing the topography. It is estimated that within about 2,000 years, ongoing post glacial rebound will raise the seafloor in the Norra Kvarken area above water, splitting the Gulf of Bothnia into a southern gulf and northern lake.
Тарих
Бұл шығанақ ежелгі және орта ғасырлық географияшыларға белгісіз болған, тіпті 1427 жылға дейін даниялық картограф Клавдий Клавус оны көрсетпеген, ал 1493 жылы басылған Хартманн Шедель картасында да орын алмаған. Шығанақтың аты жоқ болғанымен, оның шекарасы алғаш рет 1482 жылы Николаус Германның картасында белгіленген.
The gulf was not known by ancient and medieval geographers and as late as in 1427 not indicated by the Danish cartographer Claudius Clavus, not even in the map of Hartmann Schedel, printed in 1493. The first map, in which the gulf has been delineated, although without name, is that of Nicolaus Germanus from the year 1482.
Экономика
Ботния шығанағын қоршаған жерлер көптеген орманды аймақтарды қамтиды. Ағаштар кесіліп, содан кейін жағалауға тасымалданып өңделеді. Бұл шығанақ жағалау қалаларына мұнай тасымалдау және, мысалы, Раахедегі болат зауыттарына кен жеткізу үшін де маңызды. Халықаралық жүк көлемі бойынша Финляндия тарапындағы ең ірі порттар – Раума, Коккола және Торнио. Швеция тарапындағы негізгі порттар: Лулеа, Скельфтеа, Умеа, Сундсвалл, Гевле және Харгсхамн. Лулеа порты темір кенін экспорттау және көмір импорттау үшін пайдаланылады. Гевле – Швецияның үшінші ірі контейнерлік порты. Одан сондай-ақ орман өнімдері мен мұнай да тасымалданады. Ботния шығанағындағы порттардың жұмысы кезінде мұзды теңізде жүзу үшін мұзжарғыш көмегіне орташа алғанда алты айға дейін қажеттілік тууы мүмкін, ал Фин шығанағында мұзжарғыш маусымы орташа есеппен үш айға созылады. Ішкі тұтынуға негізгі арналған балық аулау да бар, көбінесе Балтық шалқан ауланады. Теңіздің ластануы – тұрақты мәселе, себебі теңіз үлкен су жинау алабымен қоршалған және Атлантика мұхитының таза суларымен байланысы нашар. Снарь және полихлорирленген бифенилдердің (ПХБ) деңгейі салыстырмалы түрде жоғары болғанымен, Финляндияның тағамдық қауіпсіздік агенттігі шалқанды жеуге жарамды деп санайды. Деңгейлер белгіленген нормадан асып түссе де, май қышқылдарының құрамындағы пайдалы заттар бұл тәуекелді азайтады.
The land surrounding the Gulf of Bothnia is heavily forested. Trees are logged, then transported to the coast for milling. The gulf is also important for oil transport to the coastal cities and ore transport to steel mills, for instance in Raahe. In terms of tonnage in international traffic, the largest ports on the Finnish side are Rauma, Kokkola and Tornio. The main ports of the Swedish side are in Luleå, Skellefteå, Umeå, Sundsvall, Gävle and Hargshamn. In Luleå, iron ore pellets are exported and coal is imported. Gävle is Sweden's third largest container port. It also ships forest products and oil. In port operations in the Gulf of Bothnia, icebreaker assistance can be required for an ice season that averages as long as six months; whereas in the Gulf of Finland, the icebreaking season averages only three months. There is some fishery, mainly Baltic herring, for domestic needs. A persistent problem has been pollution, because the sea is enclosed by a large drainage basin and is poorly connected to fresher waters from the Atlantic. Mercury and PCB levels have been relatively high, although the Finnish Food Safety Authority considers the herring edible. Although the levels exceed the limits, the fatty acids have health benefits that offset this risk.