Кіріспе

Төрт негізгі бағыттың бірі. Солтүстік – төрт жақ немесе негізгі бағыттардың бірі. Ол оңтүстікке қарама-қарсы, ал шығыс және батысқа перпендикуляр. Солтүстік – бағытты немесе географиялық орналасқан жерді көрсететін зат есім, сын есім немесе үстеу.

Этимология

Солтүстік сөзі көне жоғары неміс тіліндегі nord сөзімен байланысты, екеуі де прото-үнді-еуропа тіліндегі *ner бірлігінен шыққан, яғни "солға; төмен" дегенді білдіреді, себебі күн шығатын бағытқа қарағанда солтүстік сол жақта орналасқан. Сол сияқты, басқа да негізгі бағыттар да күннің орналасуымен байланысты. Латынша borealis сөзі грекше boreas – "солтүстік жел, солтүстік" сөзінен шыққан, Овидийдің айтуынша, ол жел құдайы Бореас ретінде бейнеленген, ол Кале мен Зеттің әкесі. Septentrionalis сөзі septentriones – "жеті жыртықшы өгіздері" деген сөзден шыққан, бұл Үлкен Аюдың атауы. Грек тіліндегі ἀρκτικός (arktikós) осы жұлдыз шоқшасымен байланысты аталған және ағылшын тіліндегі Арктика сөзінің бастауы болып табылады. Басқа тілдерде де әртүрлі түзілімдер кездеседі. Мысалы, лезги тілінде кефер сөзі "сенімсіздік" және "солтүстік" мағыналарын білдіреді, себебі мұсылман лезги халқының солтүстігінде бұрын мұсылман емес кавказдық және түркі халықтары мекендеген аймақтар болған. Мезоамериканың көптеген тілдерінде солтүстік "жоғары" дегенді білдіреді. Венгр тілінде солтүстік сөзі észak деп аталады, ол éjszaka ("түн") сөзінен туындаған, себебі Қатерлі ісік тропигінен жоғары күн ешқашан солтүстіктен жарқырамайды, тек жазғы түнгі күнде Арктика аймағында ғана. Солтүстік кейде N деп қысқартылады.

Магниттік солтүстік және қисығы

Магниттік солтүстік қызығушылық тудырады, себебі ол дұрыс жұмыс істейтін (бірақ түзетілмеген) магниттік компаста солтүстік деп көрсетілген бағыт. Ол мен нақты солтүстік арасындағы айырмашылық магниттік ықпалдық деп аталады (немесе контекст түсінікті болған жағдайда, ықпалдық деп те аталады). Көптеген мақсаттар мен физикалық жағдайларда, осы айырмашылықты ескермеуден туындайтын бағыт қатесі қабылданады; ал басқа жағдайларда, қолданылатын ықпалдық туралы болжамды білімге негізделген ойша немесе құралдық түзету барлық мәселелерді шеше алады. Алайда, осы тақырыптағы қарапайым жалпыламалар сенімсіз деп қарастырылуы керек және Жердің магниттілігі туралы жиі кездесетін қате түсініктерді көрсетуі мүмкін. Компаспен бағдарлауға арналған карталар нақты солтүстікке оңай түзету үшін жергілікті ықпалдықты нақты көрсетеді. Карталар карта проекциясының торлық сызықтары бойынша солтүстік бағытын білдіретін торлық солтүстікті де көрсетуі мүмкін.

Мәдени сілтемелер

Компас бойынша "әдепкі" бағыт саналғандықтан, солтүстік батыс халықтық мәдениетінде жиі еске алынады. Мысалдардың бірі:

Америкалықтар "X-тен солтүстікке қарай" деген тіркесті "X-тен көп" немесе "X-тен үлкен" мағынасында жиі қолданады, мұнда солтүстік бағыты жоғары деп есептеледі, яғни "Әлем халқы 7 миллиардтан астам" немесе "40 [жасқа жуық]" деген мағынада айтылады.