Кіріспе

Аргентинадағы бұрынғы Уэльстік қоныс Y Wladfa (‚Колония‘), кейде Y Wladychfa Gymreig (‚Уэльстік қоныс‘) аталады. Ол 1865 жылдан бастап Аргентина Патагониясында Уэльстік отарлаушылар мен иммигранттардың қоныстар құруын білдіреді, негізінен Чубут аңғарының төменгі бөлігіндегі жағалау аймағында. 1881 жылы бұл аймақ Аргентинаның Чубут Ұлттық Аумағының бір бөлігіне айналды, ал 1955 жылы – Чубут провинциясына. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Аргентина үкіметі Аргентинаны, әсіресе Оңтүстік Патагонияны халықпен қамту үшін Еуропадан көшіп келуді ынталандырды. Шөлді жаулап алуға дейін бұл аймақта сирек орналасқан ауылдық және жағалау елді мекендері болған. Патагонияның жергілікті халықтарына техуэльче және яхган тайпалары жатады. 1856 мен 1875 жылдар аралығында Санта-Фе және Энтре-Риос штаттарында әртүрлі ұлттан келген 34 қоныс құрылды. Чубуттағы негізгі колониядан басқа, Санта-Феде Чубуттан шыққан 44 уэльстің кішкентай колониясы құрылды, ал тағы бір топ Буэнос-Айрес провинциясының оңтүстігіндегі Коронель Суареске қоныстанды. Уэльстік-аргентиналық қауым Гайман, Долавон, Трелев және Тревелин қалаларында шоғырланған. 70 мың патагониялық уэльстік бар. Дегенмен, Чубут Патагониядағы уэльс тілінде сөйлейтіндердің санын шамамен 1500 деп есептейді, ал басқа бағалаулар бұл санды 5000-ға дейін жетейді деп санайды.

Алғашқы қоныстанушылар 1865 жыл

Патагониядағы Уэльс колониясы идеясын Уэльстің Бала, Гвинедте тұратын ұлтшыл, конформист уағызшы Майкл Д. Джонс ұсынды, ол жаңа «Уэльстен тыс кішкентай Уэльс» құруға шақырды. Ол бірнеше жыл АҚШ-та болып, уэльстік иммигранттардың басқа халықтармен салыстырғанда өте жылдам ассимиляцияланып, көбінесе уэльстік өзіндігінен айырылатынын байқады. Ол ағылшын тілінің ықпалынан алыс, уэльс тілінде сөйлейтін колония құруды ұсынды. Ол отарлаушыларды тартты және қаржыландырды; Австралия, Жаңа Зеландия және тіпті Палестина қарастырылды, бірақ Патагонияның шалқап жатқандығы және аргентиналықтардың Чубут өзені бойындағы жерді Патагонияның әлі де бағындырылмаған жерін Аргентина үшін қоныстандыру үшін ұсынғаны себепті таңдалды. Патагония, соның ішінде Чубут аңғары, Буэнос-Айрес тарапынан талап етілді, бірақ бұл аймаққа оның бақылауы аз болды (осы аймақты Чили де талап етті). Мимоса қоныс жайлаушылары, соның ішінде тігіншілер, аяқ киім жасаушылар, ағаш ұсталары, кірпішшілер және кеншілер 56 үйленген ересек, 33 жалғыз немесе жесір ер, 12 жалғыз әйел (әдетте үйленген иммигранттардың қарындастары немесе қызметшілері) және 52 баладан тұрды; көпшілігі (92) Оңтүстік Уэльс көмір кенішінен және ағылшын қалалық орталықтарынан келген.

Андтарға қарай кеңейту 18851902

1880-жылдардың ортасына қарай Төменгі Чубут аңғарындағы ең жақсы ауыл шаруашылығы жерлерінің көп бөлігі иеленді, ал отарлаушылар Патагонияның басқа аймақтарын зерттеу үшін бірнеше экспедиция ұйымдастырды, жарамды жер табу мақсатында. 1885 жылы Уэльс тұрғындары Чубут провинциясының губернаторы Луис Хорхе Фонтанадан Чубуттың Анд бөлігін зерттеу үшін экспедиция ұйымдастыруға рұқсат сұрады. Фонтана өзі экспедицияға қатысуға шешім қабылдады. 1885 жылдың қараша айының соңына қарай олар Уэльстіктер Cwm Hyfryd (Құнарлы аңғар) деп атаған құнарлы аймаққа жетті. 1888 жылға қарай Анд тауларының етегіндегі бұл жер тағы бір Уэльс елді мекеніне айналды.

Бұл аймақ 1902 жылы Аргентина мен Чили арасындағы Анд тауларының Кордильерасы шекарасы дауына себеп болды. Алғашқыда шекара аймақтағы ең биік шыңдарды қосатын сызық арқылы белгіленді, бірақ кейін бұл сызықтың суайдырылған алаптарды бөлетін сызықтан өзгеше екені анықталды, себебі аймақтағы кейбір өзендер батысқа қарай ағып жатты. Аргентина мен Чили Ұлыбританияны төреші ретінде тағайындауға келісті, сондай-ақ Уэльс қоныс аударушыларының пікірлері ескерілді. 1902 жылы Чилиден әр отбасыға бір лига жер ұсынылғанына қарамастан, олар Аргентинада қалуға дауыс берді.

Төменгі Чубут аңғарындағы сәтсіздіктер 18991915

1890 және 1900 жылдары су тасқынынан ауыр зардап шегілді, ол Роусон қаласын және аздап Гайманды қиратты, бірақ Трелевке ешқандай әсер етпеді. Қоныс аударушылар мен Аргентина үкіметі арасында да келіспеушіліктер туды, үкімет әскери міндеттілік енгізіп, әскери жастағы еркектерге жексенбі күндері жаттығу жасауды талап етті. Бұл қоныс аударушылардың сенбі күнін қадір тұту принциптеріне қайшы келді және көптеген наразылықтарға себеп болды, бірақ мәселе Аргентина президенті Хулио Аргентино Роканың араласуымен ақырында шешілді. Осы факторларға және иеленбеген егістік жердің жетіспеуіне байланысты 1902 жылдың 14 мамырында 234 адам «Орисса» кемесімен Ливерпульге аттанды, олардың 208-і кейіннен Канадаға сапар шегіп, маусымның соңында Саскачеван провинциясының Солткоатс қаласына жетті, бірақ осы отбасылардың кейбіреуі Чубутқа оралып, кейін Австралияға көшті. Кейбір қоныс аударушылар Аргентинаның Рио-Негро провинциясына көшіп кетті. Чубутты тастап кеткендердің көпшілігі өздеріне жер ала алмаған соңғы толқында келгендер еді, олардың орнына Уэльстен келген жаңа иммигранттар келді. XIX ғасырдың соңына қарай Чубутта Уэльс тегінен шыққан шамамен 4000 адам тұрды. Уэльстен соңғы ірі көші-қон Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін болды, ол иммиграцияны тоқтатты. 1886 және 1911 жылдар аралығында Патагонияға шамамен 1000 уэльстік иммигрант келді; осы және басқа статистикалық мәліметтерге сүйене отырып, Глин Уильямс Патагонияға тікелей 2300-ден астам уэльстік адам көшіп келмеген деп есептеді.

Кейінгі дамуы

1914 жылдан кейін аймаққа көшіп келгендердің басым бөлігі Италия және басқа оңтүстік Еуропа елдерінен болды. Уэльс тілі азшылық тіліне айналды. Cwmni Masnachol Camwy (lang es) кооперативінің құрылуы маңызды оқиға болды. Бұл қоғам Буэнос-Айресте қоныс аударушылардың мүддесі үшін сауда жасады және 14 бөлімшелі банк қызметін атқарды. 1930 жылдардағы Ұлы депрессия кооперативтің құлауына себеп болды. 1963 жылдың 19 сәуірінде ашылған, Трелевтің батысындағы Рио-Чубут өзеніндегі бөгет, Төменгі Чубут аңғарындағы су тасқыны қаупін жойды. Уэльстер провинция пейзажына өздерінің іздерін қалдырды – жел диірмендері мен шіркеулер, соның ішінде ерекше ағаштан және толқынды мырыштан жасалған Капель Салем және Трелевтің Салон Сан-Дэвид олардың ішінде. Аңғар бойындағы көптеген елді мекендер Уэльс тіліндегі аттармен аталады. 1982 жылғы Фолкленд соғысында тұтқынға алынған 11 313 аргентиналық әскери тұтқынды британ үкіметі елге қайтарған кезде, Уэльстегі теңізшілер мен Уэльс гвардиясының британдық сарбаздары Пуэрто-Мадринге қайтып бара жатқан аргентиналық әскери тұтқынның патагониялық Уэльс тілінде сөйлегеніне таң қалды. Осыдан кейін Уэльс пен Y Wladfa арасындағы тығыз байланыс қайта жаңғыртылды. 2001 жылғы BBC мақаласында Архдруид пен Gorsedd Cymru мүшелерінің 30 адамы Gorsedd Y Wladfa-ны қайта жаңғырту мақсатымен Гайман маңындағы арнайы салынған тас шеңберде өткен рәсімде Чубут провинциясына жасаған сапары туралы толық мәлімет берілді. Жыл сайын Тревелин қаласында Эстеддфод фестивалі өтеді. BBC тілшілері 2001 жылғы Чабут Эстеддфодына қатысып, Y Wladfa-да алғаш рет Бард креслосы Гайман қонақ үйінің иесі Моника Джонс де Джонсқа, Рхиддид ("Азаттық") тақырыбындағы аудлы үшін берілді. Мақала авторы: "Патагония Эстеддфоды Уэльстегі Эстеддфодтарға тән элементтермен бөліскенмен, басқа жағынан мүлдем ерекше. Уэльс халық әндерімен қатар, патагониялықтардың ерекше испандық акцентімен айтылатын Уэльс тіліндегі өлеңдер, сондай-ақ гаучо мәдениетіне қарыз болған Аргентина халық билерінің көшпенді көрсетілімдері бар, ал Уэльс отанындағы билерге қарағанда ояулық аз". Қазіргі Эстеддфод жарыстары екі тілде – патагониялық Уэльс және Аргентина испан тілдерінде өтеді, оларға поэзия, проза, әдеби аудармалар (Уэльс, испан, ағылшын, итальян және француз тілдерінде), музыкалық өнер, қолөнер, халық билері, фотосурет және кино түсіру кіреді. Eisteddfod del Juventud әр қыркүйекте Гайман қаласында өткізіледі. Негізгі Eisteddfod del Chubut әр қазан айында Трелевте өтеді. Басқа жыл сайынғы Эстеддфодтар Тревелинде, Анды тауларында және Оңтүстік Атлантика жағалауындағы Пуэрто-Мадринде өткізіледі. 2006 жылы Аргентинаға Уэльс ұлттық регби командасының екі матчтық турның біріншісі Пуэрто-Мадринде өтті, онда Аргентина 27-25 есебімен жеңіске жетті. 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, аймақта 1411 адам Уэльс тілі курстарын оқыды, бұл жоба бойынша рекордтық көрсеткіш. Чубут провинциясында үш екі тілді Уэльс/испан бастауыш мектебі бар: Трелевтегі Ysgol yr Hendre, Гаймандағы Ysgol Gymraeg y Gaiman және Тревелиндегі Ysgol Y Cwm. 2014 жылы Кардифф университетінің профессоры Э. Уин Джеймс Патагонияда Уэльс тілінде сөйлейтін 5 мыңға жуық адам бар деп есептеді. 2015 жылдың 28 шілдесінде Уэльс көшіп келгендерінің 150 жылдығын тойлауға арналған мерекелік шаралар өтті. Уэльстің бірінші министрі Карвин Джонс бұл мерекеге қатысты. 2018 жылдың қазан айында Уэльстің BBC Ұлттық оркестрі Y Wladfa-ға тарихи сапар жасап, Трелевтің шетінде бұрын жүн фабрикасы болған, жаңадан жөнделген концерт залында екі концерт берді. Бұл концерттерге мыңдаған жергілікті тұрғындар келді және Уэльс көшіп келгендерінің 150 жылдығын тойлауға көмектесті. Концерттерде Уэльс арфашысы Кэтрин Финч және дирижер Грант Льюэллин өнер көрсетті.

Уэльстердің жергілікті халықтармен қарым-қатынасы

Уэльс қоныс аударушылары Патагонияға техуелчелердің жеріне қоныстанды. Уэльстер уэльстік нанға ет айырбастап, техуелче халқынан аң аулауды, ал техуелчелерден Чубут өзенінің суымен өз егістіктерін суаруды үйреніп, тірі қалуға және гүлденуге қол жеткізді.

Әнұран

Y Wladfa әнұраны – "Hen Wlad Fy Nhadau" уэльстік әнұранының өңделген нұсқасы, "Gwlad Newydd y Cymry" ("Уэльстің жаңа елі") деп аталады. Жаңа әнұранның авторы Льюис Эванс, ал әуені "Hen Wlad Fy Nhadau" әнімен бірдей.

Танымал мәдениет

Патагония – 2011 жылы Аргентинадағы уэльстік қоныс туралы фильм. BBC-нің 2015 жылғы "Патагонияда Хью Эдвардспен" бағдарламасында Хью Эдвардс Патагонияға сапар шегіп, алғашқы қоныс салушылардың ұрпақтарымен кездесіп, ата-бабалары сақтап қалуға тырысқан, ерекше уэльстік мәдениеттен не қалғанын талқылады.

Басқа көздер

Батыс пошта (Кардифф, Уэльс). 27 желтоқсан 2004 жыл. Патагониялық валлийлер S4C телеарнасының бағдарламаларын тамашалайды. Уолтер Ариэль Брукс, "y Wladfa-дағы уэльс баспа мәдениеті: 1868–1933 жылдардағы Уэльс Патагониясындағы этникалық газеттердің рөлі" (Кардифф университетінің докторлық диссертациясы, 2012) https://orca.cf.ac.uk/46450/1/WelshPrintCultureInYWladfaWalterBrooks.pdf
E. Wyn James, "Таныстық, көші-қон және сіңіру: Патагониядағы уэльс қонысының мысалы", "Симмородионның құрметті қоғамының еңбектері", 24 (2018), 76–87. ISSN 0959 3632. E. Wyn James, "Уэльс Патагониясындағы әндер мен ұлттық сана", Studia Ethnologica Pragensia, 1/2023, 85–96. ISSN 1803 9812 (баспа); ISSN 2336 6699 (Интернет): https://studiaethnologicapragensia.ff.cuni.cz/en/magazin/2023_1_2/