Ян Тинберген: Экономист және Эконометриканың негізін қалаушысы

Кіріспе

Голланд экономисі (1903–1994)

Ян Тинберген (12 сәуір 1903 – 9 маусым 1994) – голланд экономисі, 1969 жылы экономика ғылымдары саласындағы алғашқы Нобельдік сыйлықты Рагнар Фришпен бөлісті, олар экономикалық процестерді талдау үшін динамикалық модельдерді жасап, қолданғандары үшін марапатталды. Ол 20-шы ғасырдың ең ықпалды экономистерінің бірі және эконометрияның негізін қалаушылардың бірі саналады. Оның эконометрияға қосқан маңызды үлесіне алғашқы макроэконометриялық модельдерді әзірлеу, идентификация мәселесін шешу және динамикалық модельдерді түсіну кіреді. 1921–1925 жылдары Тинберген Лейден университетінде Пол Эренфест басшылығымен математика мен физиканы оқыды. Лейдендегі жылдары ол Эренфест, Камерлинг Оннес, Хендрик Лоренц, Питер Земан және Альберт Эйнштейнмен көптеген пікір алмасты. Бітіргеннен кейін Тинберген Роттердамдағы түрме басқармасында және Гаагадағы Орталық статистика бюросында (ОСБ) қоғамдық қызмет атқарды. Содан кейін ол Лейден университетіне оралып, 1929 жылы «Minimumproblemen in de natuurkunde en de economie» («Физика мен экономикадағы минимумдау мәселелері») тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Бұл тақырыпты Эренфест ұсынды, бұл Тинбергенге математика, физика, экономика және саясат салаларындағы қызығушылықтарын біріктіруге мүмкіндік берді. Сол кезде ОСБ бизнес сараптамасы және математикалық статистика бөлімін құрды, ал Тинберген оның алғашқы төрағасы болды және 1945 жылға дейін ОСБ-де жұмыс істеді. ОСБ-нің кең ауқымды деректеріне қол жеткізу Тинбергенге теориялық модельдерін сынауға көмектесті. Сонымен қатар, 1931 жылдан бастап Амстердам университетінде статистика профессоры болды, ал 1933 жылы Роттердамдағы Нидерланд экономика мектебінде математика және статистика доценті болып тағайындалды, онда ол 1973 жылға дейін қызмет етті. 1946 жылы Тинберген Нидерланд Корольдік өнер және ғылым академиясының мүшесі болды. Ол сондай-ақ Мюнхендегі Халықаралық ғылым академиясының мүшесі болды. 1956 жылы ол Анри Тейльмен бірге Роттердамдағы Эразм университетінде Эконометрика институтын құрды, Тейль сондай-ақ Роттердамдағы оның ізбасары болды. 1960 жылы ол Америка статистикалық қауымдастығының және Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Тинберген институты оның құрметіне аталды. Халықаралық әлеуметтік зерттеулер институты (ХАЗЗ) 1962 жылы Ян Тинбергенге Құрмет стипендиясын табыс етті. 1968 жылы ол кейін Конкордия университеті болып қайта аталған сэр Джордж Уильямс университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. 1974 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды.

Jan Tinbergen ('/t//ɪ//n//b//ɜr//g//ən/; ; 12 April 19039 June 1994) was a Dutch economist who was awarded the first Nobel Memorial Prize in Economic Sciences in 1969, which he shared with Ragnar Frisch for having developed and applied dynamic models for the analysis of economic processes. He is widely considered to be one of the most influential economists of the 20th century and one of the founding fathers of econometrics. His important contributions to econometrics include the development of the first macroeconometric models, the solution of the identification problem, and the understanding of dynamic models. Between 1921 and 1925, Tinbergen studied mathematics and physics at the University of Leiden under Paul Ehrenfest. During those years at Leiden, he had numerous discussions with Ehrenfest, Kamerlingh Onnes, Hendrik Lorentz, Pieter Zeeman, and Albert Einstein. After graduating, Tinbergen fulfilled his community service in the administration of a prison in Rotterdam and at the Central Bureau of Statistics (CBS) in The Hague. He then returned to the University of Leiden and in 1929 defended his PhD thesis titled "Minimumproblemen in de natuurkunde en de economie" (Minimisation problems in Physics and Economics). This topic was suggested by Ehrenfest and allowed Tinbergen to combine his interests in mathematics, physics, economics and politics. At that time, CBS established a new department of business surveys and mathematical statistics, and Tinbergen became its first chairman, working at CBS until 1945. Access to the vast CBS data helped Tinbergen in testing his theoretical models. In parallel, starting from 1931, he was professor of statistics at the University of Amsterdam, and in 1933 he was appointed associate professor of mathematics and statistics at The Netherlands School of Economics, Rotterdam, where he stayed until 1973. Tinbergen became a member of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences in 1946. He was also a member of the International Academy of Science, Munich. In 1956 he founded the Econometric Institute at the Erasmus Universiteit Rotterdam together with Henri Theil, who also was his successor in Rotterdam. In 1960, he was elected as a Fellow of the American Statistical Association and the American Academy of Arts and Sciences. The Tinbergen Institute was named in his honour. The International Institute of Social Studies (ISS) awarded its Honorary Fellowship to Jan Tinbergen in 1962. In 1968, he received an honorary doctorate from Sir George Williams University, which later became Concordia University. He was elected to the United States National Academy of Sciences in 1974.

Жұмыс

Көптеген адамдар үшін Ян Тинберген өзінің өлімінен кейін ұзақ уақыт бойы талқыланған, «Тинберген нормасы» деп аталатын ұғыммен танылды. Тинберген өзі бұл туралы ресми түрде жазбада көрсеткен еңбек қалдырмаған. Бұл қағида бойынша, егер ең жоғары және ең төменгі табыс арақатынасы 5-тен асып кетсе, онда бұл әлеуметтік бірлік үшін зиянды болуы мүмкін деп есептеледі. Тинберген өзі 1981 жылы жарияланған мақаласында табыс үлестірілімінің бес-бір арақатынасының кейбір техникалық аспектілерін талқылады. Бес-бір арақатынасқа қатысты нақты мәліметтерден басқа, Тинбергеннің басты тақырыбы табыстың бөлінуі және оңтайлы әлеуметтік тәртіпті іздеу екені рас. Тинберген алғаш 1936 жылы Нидерланды үшін жасаған, кейін АҚШ және Ұлыбританияға қолданған ұлттық, жан-жақты макроэкономикалық модельді әзірледі. Макроэкономикалық модельдеу және экономикалық саясат жүргізу жұмысында Тинберген кейбір экономикалық шамаларды мақсаттар, ал қалғандарын құралдар деп жіктеді. Мақсаттар – бұл саясатты қабылдаушының ықпал етуге тырысатын макроэкономикалық айнымалылар, ал құралдар – бұл саясатты қабылдаушы тікелей басқара алатын айнымалылар. Тинберген белгілі бір мақсаттарға қол жеткізу үшін саясатты қабылдаушының бірдей құралдарды басқаруы қажет екенін атап көрсетті. Бұл «Тинберген қағидасы» деп аталады. Тинбергеннің жіктемесі бүгінге дейін әсерлі, орталық банктер қолданатын ақша-кредит саясаты теориясының негізі болып табылады. Көптеген орталық банктер бүгінде инфляция деңгейін өзінің мақсаты ретінде қарастырады; инфляцияны бақылау үшін қолданатын саясат құралы – қысқа мерзімді пайыздық ставка. Тинбергеннің макроэкономикалық модельдер жөніндегі жұмысын кейін Лоуренс Клейн жалғастырып, экономика ғылымдары саласындағы тағы бір Нобель сыйлығына үлес қосты. Оның мәдени еңбегі үшін 1985 жылы «Алтын қаз қанаты» (Gouden Ganzenveer) сыйлығымен марапатталды. Тинбергеннің эконометриялық модельдеуі Дж.М. Кейнс, Рагнар Фриш және Милтон Фридман сияқты бірнеше белгілі тұлғалардың қатысуымен қызу пікірталасқа әкелді. Бұл пікірталас кейде «Тинберген пікірталасы» деп аталады. (Кейнс-Тинберген пікірталасын қараңыз).

For many, Jan Tinbergen became known for the so called 'Tinbergen Norm' often discussed long after his death. There is no written work of Tinbergen in which he himself states it formally. It is generally believed to be the principle that, if the ratio between the greatest and least income exceeds 5, it becomes disadvantageous for the societal unit involved. Tinbergen himself discussed some technicalities of a five to one income distribution ratio in an article published in 1981. Apart from specifics about a five to one ratio, it is true in general that Tinbergen's grand theme was income distribution and the search for an optimal social order. Tinbergen developed the first national comprehensive macroeconomic model, which he first developed in 1936 for the Netherlands, and later applied to the United States and the United Kingdom. In his work on macroeconomic modelling and economic policy making, Tinbergen classified some economic quantities as targets and others as instruments. Targets are those macroeconomic variables the policy maker wishes to influence, whereas instruments are the variables that the policy maker can control directly. Tinbergen emphasized that achieving the desired values of a certain number of targets requires the policy maker to control an equal number of instruments. This is known as the Tinbergen Rule. Tinbergen's classification remains influential today, underlying the theory of monetary policy used by central banks. Many central banks today regard the inflation rate as their target; the policy instrument they use to control inflation is the short term interest rate. Tinbergen's work on macroeconomic models was later continued by Lawrence Klein, contributing to another Nobel Memorial Prize in Economic Sciences. For his cultural contributions, he was given the Gouden Ganzenveer in 1985. Tinbergen's econometric modelling lead to a lively debate with several known participants including J. M. Keynes, Ragnar Frisch and Milton Friedman. The debate is sometime referred to as the Tinbergen debate. (see Keynes–Tinbergen debate.)