Кіріспе

Неміс-австриялық этолог (1886–1982) ForMemRS (1954) (20 қараша 1886 – 12 маусым 1982) – 1973 жылы Николаас Тинберген және Конрад Лоренцпен бірге физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алған неміс-австриялық этолог. Оның жұмысы бал арасының сенсорлық қабылдауларын зерттеуге бағытталған, және ол қимыл биінің мағынасын бірінші болып түсіндірген. Оның 1927 жылы жарық көрген «Билер аралар» (Aus dem Leben der Bienen) атты кітабында сипатталған теориясы сол кезде басқа ғалымдар тарапынан күмәнділікпен қабылданды. Тек көп уақыттан кейін ғана бұл теорияның дұрыс талдау екені дәлелденді.

Ерте өмір

Карл Риттер фон Фриш – хирург және уролог Антон фон Фриштің (1849–1917) Мари Экзнермен некелескен ұлы. Карл төрт ұлының ең кішісі болды, олардың төртеуі де университет профессоры атанды. Фон Фриштің тегі жартылай еврейлік. Оның анасының әжесі еврей болған. Карл Вена университетінде Ханс Лео Призбрамның, ал Мюнхенде Ричард фон Гертвигтің жетекшілігімен алдымен медицинаны оқыды, бірақ кейін табиғаттану ғылымдарына қатысты. 1910 жылы докторлық диссертациясын қорғап, сол жылы Мюнхен университетінің зоология кафедрасында ассистент болып жұмысқа кірісті.

Мансап

1912 жылы ол зоология және салыстырмалы анатомиядан лекция оқыды; 1919 жылы профессорлық дәрежеге көтерілді. Оның бал аралары туралы зерттеулерін студенті Ингеборг Белинг жалғастырды. 1921 жылы ол Росток университетінде зоология профессоры және институт директоры болып жұмыс істеді. 1923 жылы Бреслау университетінің кафедрасын қабылдап, 1925 жылы Мюнхен университетіне оралып, зоология институтының меңгерушісі болды. Фон Фриш нацистік режимнің назарына ілікті, басқа нәрселермен қатар, еврей көмекшілерін жұмысқа алғаны үшін, олардың көптегені әйелдер еді, және "еврей ғылымын" қолданғаны үшін. Нәтижесінде Фриш зейнетке шығуға мәжбүр болды, бірақ оның бал араларындағы нозема инфекциялары туралы зерттеулеріне байланысты бұл шешім кері қайтарылды. Екінші дүниежүзілік соғыста зоология институты қирады, ал 1946 жылы Фриш Грац университетінде жұмыс істеді, 1950 жылға дейін онда қалды, содан кейін қайта ашылған Мюнхен институтына оралды. 1958 жылы зейнетке шықса да, ғылыми зерттеулерін жалғастырды.

Жеке өмір

Карл Риттер фон Фриш Маргарета Мохрға үйленді, ол 1964 жылы қайтыс болды. Олардың ұлы Отто Риттер фон Фриш 1977 және 1995 жылдар аралығында Брансвик табиғат тарихы мұражайының директоры қызметін атқарды.

Зерттеу

Фриш жануарлар мінез-құлқының, оның ішінде жануарлардың бағдарлау қабілетінің, Карниолдық бал арасы (Apis mellifera carnica) – Еуропалық бал арасының бір түріндегі аспектілерін зерттеді.

Бал арасының қабылдау қабілеті

Фриш бал араларының гүлдейтін өсімдіктерді иісімен ажырата алатынын және әрбір бал арасының "гүлге адал" екенін анықтады. Таңқаларлығы, олардың "тәтті" дәмге сезімталдығы адамдардағыдан шамалы ғана жоғары. Ол бал арасының кеңістіктік иіс сезу қабілетінің иіс және тактильді сезімдердің тығыз байланысынан туындауы мүмкін деп ойлады. Фриш бал араларының түсті көретіндігін классикалық шарттау арқылы бірінші болып көрсеткен Чарльз Генри Тернерден кейін екінші адам болды. Ол бал араларын түрлі-түсті карточкаға қойылған қант суын жеуге үйретті. Содан кейін ол түрлі-түсті карточканы сұр түсті карточкалардың жиынтығының ортасына қойды. Егер аралар түсті карточканы сұр түс ретінде қабылдаса, олар көк карточканы сұр түсті карточкалардың біреуімен шатастыруы мүмкін; жем іздеуге келген аралар жиынтықтағы бірнеше карточканы аралайды. Керісінше, егер олар түсті көре алса, аралар көк карточкаға ғана барады, себебі ол басқа карточкалардан айқын түрде ерекшеленеді. Көк аспанда шашыраған жарық, Күннің орналасуына байланысты және адам көзіне көрінбейтін жартылай поляризацияланған жарықтың ерекше үлгісін құрайды. Құрама көзге әрбір линзалық бөлімшедегі ультракөк сәулелерді қабылдағыш және осы бөлімшелердің әрқайсысында әртүрлі бағытталған ультракөк сәулелерді сүзгісі бар ара, осы поляризациялық үлгіні анықтай алады. Көк аспанның кішкентай бөлігі араға күні бойы болатын өзгерістерді байқауға жеткілікті. Бұл бағыттық және уақыттық ақпаратты қамтамасыз етеді. Фриш күн бойы Күннің орналасуының өзгеруі бал араларына бағдар беру құралын ұсынатынын дәлелдеді. Олар осы қабілетті қараңғы ұяның ішінде Күннің орналасуынан белгілі ақпаратты пайдаланып, күннің қалай өтіп жатқаны туралы ақпарат алу үшін пайдаланады. Бұл бал араларына ұзақ би кезеңдерінде Күнмен салыстыру қажет болмай, айқаспақ би кезінде жаңартылған бағыттық ақпаратты беруге мүмкіндік береді. Бұл оларға бағыттық ақпараттан бөлек, қосымша уақыттық ақпаратты да ұсынады. Бал араларында үш түрлі синхронизация немесе уақытты есептеу механизмі бар ішкі сағат бар. Егер ара таңертеңгі саяхаты кезінде табылған азық орнының бағытын білсе, ол сол жерді де, сондай-ақ күннің орналасуына байланысты осы көздің түстен кейін тамақ беретін уақытын да таба алады. Фриштің сөзіне сәйкес, магнит өрісіне байланысты, салынып жатқан тарақтың жазықтығы (мысалы, үйірдің жаңа тарағы) үйірдің үй тарағының жазықтығымен бірдей болады. Тәжірибелерде тіпті дөңгелекке бүгілген деформацияланған тарақтарды да жасауға болады. Фриш тарақтың тік орналасуын аралардың басының маятник ретінде жұмыс істеуіне және мойындағы сезімдік жасушалардың шеңберіне байланысты тік орналасқан нәрсені анықтау қабілетімен байланыстырады.

Билер тіл ретінде

Астық орны туралы мәліметтер арадан-арға берілуі мүмкін. Бұл үшін ерекше би қолданылады, оның екі түрі бар:

Дөңгелек би

"Дөңгелек би" араның қонысының 50-100 метр қашықтығында тамақтанатын орын бар екенін, бірақ нақты бағытын көрсетпейді. Аралардың тығыз байланысы арқылы ол тамақтың түрі туралы (гүлдің хош иісі) ақпаратты жеткізеді. Азық іздеп келген ара бір түпкі "дөңгелек би" билеуге кіріседі. Ол отырған ұяның бөлігінде тар шеңберде айналып, бағытын үнемі өзгертеді, бірде оңға, бірде солға бұрылып, сағат тілі бойынша және кері бағытта жылдам қозғалады, әр бағытта бір-екі шеңбер сипаттайды. Бұл би ұяның ең жұмсақ бөлігінде орындалады. Бұл биді ерекше көзге түсетін және қызықты ететін нәрсе – ол төңіректегі араларды жұқтырады; бишінің жанында отырғандары оның қозғалысын ұстап, соңынан еріп, созылған мұрттарын оның денесінің ұшына тигізуге тырысады. Олар оның әр қимылына қатысады, сондықтан бишінің өзі, айналма қозғалыстарында, артында мәңгілік кометаның құйрығын сүйреп бара жатқандай көрінеді.

Шаңғы биі

"Кііріңкі би" алыстағы азық көздері туралы ақпаратты жеткізу үшін қолданылады. Осы мақсатта, билеп жүрген ара ұядағы тік бал ұясының бетінде белгілі бір қашықтыққа жылжиды, содан кейін бастапқы нүктесіне оралу үшін жарты шеңбер сызады, осы кезде би қайта басталады. Тіке учаскеде ара артқы жағымен "қозғалады". Тіке учаскенің бағыты азық көзінің бағыты туралы ақпаратты қамтиды, ал тіке учаскенің және вертикальдің арасындағы бұрыш, ұшу бағыты мен күннің орны арасындағы бұрышқа тең болады. Азық көзіне дейінгі қашықтық тіке учаскені басып өтуге кеткен уақытпен анықталады, бір секунд шамамен бір километрді білдіреді (яғни бидің жылдамдығы нақты қашықтыққа кері пропорционалды). Басқа аралар билеп жүрген арамен тығыз байланыста болып, оның қозғалысын қайталайды. Олар сондай-ақ иіс сезу арқылы азық көзінде не бар (азықтың түрі, тозаң, прополис, су) және оның ерекшеліктері туралы ақпарат алады. Бағыттану функциясы соншалықты жақсы жұмыс істейді, аралар тіпті аралықтағы тау сияқты кедергілерді айналып өтуге тура келсе де, кііріңкі бидің көмегімен азық көзін таба алады. Фриш есту сезімін анықтай алмады, бірақ дірілдерді сезінуге және кііріңкі би кезінде байланыс үшін пайдалануға болады деп болжады. Бұл пікірді кейіннен Вюрцбург университетінің биоорталығындағы араларды зерттеуші доктор Юрген Тауц растады.

"Диалектілер"

Жоғарыда сипатталған тіл біліміндегі жаңалықтар Фриштің негізінен Карника арасының түрімен жасаған жұмысына негізделген. Басқа түрлермен жүргізілген зерттеулер тілдік элементтер түрге қарай өзгеше екенін көрсетті, сондықтан қашықтық және бағыт туралы ақпараттың берілу әдісі үлкен айырмашылықтарға ие.

Басқа жұмыстар

Фриштың бал арасы жұмысына патшайым ара және оның қыздары бөліп шығаратын феромондарды зерттеу кірді, бұл феромондар ұяның өте күрделі әлеуметтік ретін сақтайды. Ұядан тыс, феромондар еркек араларды, яғни ұрғашыларды патшайымға тартып, оныңмен жұптасуға итермелейді. Ұя ішінде ұрғашылардың иісіне ұрғашылардың әсері жоқ.

Неміс тілінде

Шегірдің түс және пішін сезімі. Zoologische Jahrbücher (Physiologie) 35, 1–188, (1914–15)
Шегірдің иіс сезу қабілеті және гүлдермен биологиялық байланысы туралы. Zoologische Jahrbücher (Physiologie) 37, 1–238 (1919)
Шегірдің «тілі» туралы. Жануарлар психологиясы бойынша зерттеу. Zoologische Jahrbücher (Physiologie) 40, 1–186 (1923)
Шегірдің өмірінен. Springer Verlag Berlin (1927)
Елріцте есту қабілетінің орналасуы туралы зерттеу. Zeitschrift für vergleichende Physiologie 17, 686–801 (1932), R. Stetter
Шегірдің дәм сезу қабілеті туралы. Zeitschrift für vergleichende Physiologie 21, 1–156 (1934)
Сен және өмір – Кез келген адам үшін заманауи биология. (1936) [сөзбе-сөз, Сен және өмір: Әркім үшін заманауи биология]
Балық терісінің қорқытушы заты және оның биологиялық маңызы туралы. Zeitschrift für vergleichende Physiologie 29, 46–145 (1941)
Шегірдің билері. Österreichische Zoologische Zeitschrift 1, 1–48 (1946)
Шегірдің билерінде бағдар беруші фактор ретінде аспан жарығының поляризациясы. Experientia (Basel) 5, 142–148 (1949)
Шегірдің өмірінде күн компас ретінде. Experientia (Basel) 6, 210–221 (1950)
Кішкентай жәндіктер кітабы. Insel Verlag (1961)
Шегірдің би тілі және бағдары. Springer Verlag Berlin/Heidelberg/New York (1965)
Шегірдің өмірінен. Springer Verlag Berlin/Heidelberg/New York (1927; 9-шы басылымы 1977),
Биологтың естеліктері. Springer Verlag, Berlin/Göttingen/Heidelberg 1957 (Автобиография)
Шегірдің би тілі. 1953–1962 жылдарға түсірілген түпнұсқа дыбыс жазбалары, Klaus Sander бас редакторы. 2 CD жинағы. supposé, Köln 2005. Жануарлар – шеберлер. Frankfurt a. M., Ullstein, 1974. 309 бет. 105 сурет және 114 фотосурет.