Кіріспе
Жоғары білікті немесе жақсы білімді адамдардың эмиграциясы. Адам капиталының қашуы – бұл ел ішінде жоғары білім алған адамдардың эмиграциясы немесе иммиграциясы. Адам капиталының қашуынан қабылдаушы елге түсетін пайданы "мидың пайдасы" деп, ал елден кетуден туындайтын шығынды "мидың кетуі" деп атайды. Мамандықтарда түлектердің саны көп болған жағдайда, шетелдік мамандардың көшіп келуі отандық түлектердің толық жұмыс таба алмауына себеп болуы мүмкін, ал дағдылы мамандардың саны көп аймақтан эмиграция қалғандарға жақсы мүмкіндіктер ашады. Бірақ, егер дағдылы мамандар жетіспейтін болса, эмиграция туған елге қиындықтар тудыруы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, адам капиталының қашуы мигранттардың өзі үшін де, қабылдаушы ел үшін де экономикалық тұрғыдан тиімді. Ал туған елге тигізетін әсері оң, теріс немесе аралас болуы мүмкін, бұл туралы зерттеулер әртүрлі нәтижелер көрсетеді. Сондай-ақ, зерттеулер эмиграция, ақшалай аударымдар және қайта оралу миграциясы елдегі демократияның дамуына және саяси институттардың сапасына оң әсер ететінін көрсетеді.
Human capital flight is the emigration or immigration of individuals who have received advanced training at home. The net benefits of human capital flight for the receiving country are sometimes referred to as a "brain gain" whereas the net costs for the sending country are sometimes referred to as a "brain drain". In occupations with a surplus of graduates, immigration of foreign trained professionals can aggravate the underemployment of domestic graduates, whereas emigration from an area with a surplus of trained people leads to better opportunities for those remaining. But emigration may cause problems for the home country if the trained people are in short supply there. Research shows that there are significant economic benefits of human capital flight for the migrants themselves and for the receiving country. The consequences for the country of origin are less straightforward, with research suggesting they can be positive, negative or mixed. Research also suggests that emigration, remittances and return migration can have a positive effect on democratization and on the quality of political institutions in the country of origin.
Әсерлер
Адам капиталының қашуының оң әсері кейде "мидің пайда болуы" деп, ал теріс әсері "мидің кетуі" деп аталады. Экономист Майкл Клеменстің сөзіне қарағанда, жоғары білікті эмиграцияны шектеу туған елдердегі тапшылықты азайтатыны дәлелденбеген. Даму экономисі Джастин Сандефурдың айтуынша, "миграцияны шектеулер дамуға көмектескенін көрсететін ешқандай зерттеу жоқ". Амстердам университетінің әлеуметтану профессоры Хайн де Хаас "мидің кетуі" – "аңыз" дейді, ал саяси философ Адам Джеймс Таббл, "мидің кетуі" сыншыларының пікіріне қарсы, ашық шекаралар кедей елдердің экономикалық және институционалдық дамуына көмектеседі деп санайды. Дегенмен, Лувен университетінің (UCLouvain) экономисі Фредерик Доккьердің пікірінше, адам капиталының қашуы көптеген дамушы елдерге кері әсер етеді, бірақ кейбір елдер үшін пайдалы болуы мүмкін. Елде "мидің пайда болуы" немесе "мидің кетуі" болатыны миграцияның құрамы, даму деңгейі және демографиялық ерекшеліктерге, соның ішінде халық санына, тіліне және географиялық орналасуына байланысты. Басқа зерттеулер оның туған елге зиян келтіретінін көрсетеді. Мысалы, кедейлікке қарсы екі жылдық табысты бағдарлама кедей адамдарға бір жылдың ішінде дамыған елде бір күн жұмыс істеуге тең сома табуға көмектеседі. 2017 жылғы АҚШ-тағы мексикалық иммигранттардың үй шаруашылықтарын зерттеу көрсеткендей, АҚШ-қа көшу олардың табысын бірден бес есеге арттырады. Зерттеу сондай-ақ "мигранттардың орташа табысы тіпті ең табысты экономикалық даму бағдарламаларынан да жоғары" екенін және қабылдаушы отбасылардың әл-ауқатын арттыратынын көрсетті. Гаитиде ОЭСР елдерінде тұратын 670 000 ересек гаитилік жылына бір көшіп келушіге шамамен 1700 доллар жіберген, бұл Гаитидің жан басына шаққандағы ЖІӨ-сінің 670 долларынан екі еседен астам. 2017 жылғы зерттеуде ақша аударымдары табиғи апаттардан кейін кедейлікті жеңілдетуге көмектеседі. Зерттеулер көрсеткендей, білімі жоғары және табысы жоғары эмигранттар көбірек ақша жібереді. Бірақ кейбір зерттеулер ақша аударымдарының әсері жоғары эмиграция ағыны бар елдерде қалған жергілікті тұрғындардың жағдайын жақсартуға жеткіліксіз екенін көрсетеді. Қайтып оралу миграциясы дамушы елдердің экономикасына да серпін береді, өйткені эмигранттар жаңа дағдылар, жинақталған қаражат және активтер алып оралады. 1990 жылдардың басындағы Югославия соғыстары кезінде Югославия босқындары туралы зерттеуде Германияда уақытша тұруға рұқсат алған бұрынғы Югославия азаматтары 1995 жылы (Дейтон келісімінен кейін) өз елдеріне оралғанда дағдылар, білімдер мен технологиялар алып келді, бұл өнімділікті арттырып, экспорттық көрсеткіштерді жақсартты. Зерттеулер көрсеткендей, миграцияға кедергілерді жою әлемдік ЖІӨ-ге үлкен әсер етеді, ал пайданың мөлшері 67 мен 147,3% аралығында болуы мүмкін. Сондай-ақ, зерттеулер миграция эмигранттарды жіберуші және қабылдаушы елдер арасындағы тауарлар мен қызметтер саудасын арттыратынын көрсетті. АҚШ-қа тарихи миграция туралы 130 жылдық деректерді пайдалана отырып, бір зерттеу "шетелдік елден шыққан тұрғындардың санының орташа көрсеткішпен салыстырғанда екі есеге өсуі, кем дегенде бір жергілікті фирманың сол елге инвестиция салу ықтималдығын 4,2 пайыздық пунктке арттырады және сол елден ТШИ алған отандық қызметкерлердің санын 31% -ға арттырады. Бұл әсерлердің көлемі жергілікті халықтың этникалық әртүрлілігімен, шығу елінен географиялық қашықтықпен және шығу елінің этнолингвистикалық фракциялануымен артады". Эмигранттар өз елдеріне тікелей шетелдік инвестицияларды (ТШИ) арттырады. Бір зерттеуге сәйкес, жалпы деректер эмиграцияның дамушы елдерге әлемдік экономикаға интеграциялануына көмектесетінін көрсетеді. 2016 жылғы көші-қон мен экономикалық өсім туралы әдебиеттерді қарастырған зерттеу "мигранттар өз елдерінің әлемдік нарыққа кірігуіне ықпал етеді, бұл дамушы елдердің экономикалық өсуі үшін өте маңызды" деп көрсетеді. Кейбір зерттеулер эмиграция туған елде қалғандардың жалақысын арттыратынын көрсетеді. 2014 жылғы эмиграция туралы әдебиеттерді зерттеуде 10% эмигрант қонысының қону шашы елдегі жалақыны 2–5,5% -ға арттыратыны анықталды. Польшадан эмиграция туралы зерттеу көрсеткендей, ол поляктар үшін жоғары және орта білікті жұмысшылардың жалақысын аздап арттырды. 2013 жылғы зерттеуде 2004 жылғы Еуропалық Одақтың кеңейтілуінен кейін Шығыс Еуропадан эмиграция туған елдегі жас жұмысшылардың жалақысын 6% -ға арттырды, ал ескі жұмысшылардың жалақысына әсер етпеді. Литвалық еркектердің жалақысы Еуропалық Одақтың кеңейтілуінен кейін эмиграция нәтижесінде артты. Қайтып оралу миграциясы дамушы елдердің экономикасына оң әсер етеді, өйткені эмигранттар жаңа дағдылар, жинақталған қаражат және активтер алып оралады. Халықаралық валюлық қордан (ХВҚ) жасалған зерттеуде Шығыс Еуропадан жоғары білікті еңбек күшінің эмиграциясы Шығыс Еуропадағы экономикалық өсім мен өнімділіктің өсуіне кері әсер еткені және жоғары және төмен кірісті Еуропалық Одақ елдері арасындағы жан басына шаққандағы табыс арасындағы айырмашылықты баяулатқаны көрсетілді. Авторлар эмиграцияға мүмкіндік беру еңбек күшінің ұстанымын күшейткенін, сондай-ақ саяси оппозицияға тап болған адамдарға қашуға мүмкіндік бергенін айтады. Бұл эмиграция "мидің кетуі" емес, "мидің пайда болуы" дегенді білдіреді. Бір зерттеуде жіберуші елдер ұзақ мерзімде білікті жұмысшылардың эмиграциясынан тікелей емес түрде пайда көретіні, өйткені бұл білікті жұмысшылар дамыған елдерде инновациялық жұмыстарды жасай алады, ал жіберуші елдер бұл инновациялардан оң сыртқы әсер ретінде пайда көреді. Білікті жұмысшылардың эмиграциясы ұзақ мерзімде экономикалық өсім мен әл-ауқатты жақсартуға әкеледі. 2017 жылғы мақалада АҚШ-қа жоғары білікті үндістерге H1B виза бағдарламасы арқылы берілген эмиграция мүмкіндіктері үнділік IT секторының өсуіне үлкен үлес қосқаны көрсетілді. Үндістердің көп саны АҚШ-қа көшу үшін компьютерлік ғылымдар бағдарламаларына түсуге ынталандырылды, бірақ олардың көп бөлігі АҚШ-қа көшпеді (H1B бағдарламасының шектеулеріне байланысты) немесе виза мерзімі бітіргеннен кейін Үндістанға оралды. 2019 жылғы мақалада Фиджиден эмиграция Фиджидегі білім деңгейінің артуына әкелді. 2019 жылғы талдау Италиядан жастардың эмиграциясы инновацияны төмендеткенін көрсетті.
Демократия, адам құқықтары және либералды құндылықтар
Зерттеулер сондай-ақ эмиграция, ақшалай аударымдар және қайта көші-қонның туған елдегі саяси институттар мен демократияландыруға оң әсер ететінін көрсетеді. Зерттеулер көрсеткендей, эмигранттармен байланыс сайлауға қатысу деңгейін арттырады. Ақша аударымдары туған елде азаматтық соғыс қаупін төмендетуі мүмкін екені де зерттеулерде көрсетілген. Көші-қон терроризм деңгейін төмендетеді. Либералды гендерлік нормалары бар елдерден оралған көші-қон туған елге либералды гендерлік нормаларды әкелумен байланысты. 2009 жылғы зерттеуде демократиялық елдерде білім алған шетелдіктер өз елдерінде демократияны дамытуға ықпал ететіні анықталды. Зерттеулер көрсеткендей, Батыста білім алған басшылар өз елдерінде демократияны енгізу мүмкіндіктерін едәуір арттырады. 2016 жылғы зерттеуде Қытайда цензураланған батыс ақпарат құралдарымен танысқан қытай иммигранттары өз үкіметінің ақпарат құралдарында жарияланған мәселелер бойынша әрекеттерін сынаққа алып, ресми мәлімдемелерге сенімсіздікпен қарағаны анықталды. 2014 жылғы зерттеулер ақша аударымдары демократиялық мемлекеттерде сыбайлас жемқорлықты азайтатынын көрсетті. 2015 жылғы зерттеуде Қытайдың ауылдық аймақтарындағы әйелдердің эмиграциясы ұл балаға деген әуесқойлықты төмендетуі анықталды.
Неоплатондық академия философтарының қашуы
Юстиниан 529 жылы Платон академиясын жапқаннан кейін, тарихшы Агатьяс айтуынша, оның қалған мүшелері Сасанид әміршісі Хосрау I-ден қорғау іздеді, сонымен бірге әдебиет, философия және, шамалы дәрежеде, ғылым салаларына қатысты құнды қолжазбаларды алып жүрді. 532 жылы парсы және Византия империялары арасындағы бейбіт келісім олардың жеке қауіпсіздігіне кепілдік бергеннен кейін, осы топтың бір бөлігі Эдессаға жақын орналасқан Харандағы бұтқа табынушылардың бекінісінде пана тапты. Бұл топтың соңғы көрнекті өкілдерінің бірі – Афина мектебінің соңғы басшысы Дамаскидің шәкірті Симплиций болды. Көшпен академияның студенттері тоғызыншы ғасырға дейін сақталған болуы мүмкін, бұл Бағдадта неоплатонизмнің түсіндірме дәстүрінің орта ғасырлардағы қайта жандануына жағдай жасады.
Испандықтардың яһудилерді қуып шығаруы (15-ғасыр)
Испанияны католиктер қайта басып алғаннан кейін, католик монархтары діни тұрғыдан біртекті мемлекет құруды көздеді. Сондықтан 1492 жылы еврейлер елден қуылды. Олар Испанияның қаржылық қызмет көрсету саласында басымдық танытқандықтан, оларды елден шығару келешектегі экономикалық қиындықтарға себеп болды, мысалы, Фуггерлер әулеті және басқа да Генуялықтар сияқты шетелдік банкирлердің қажеттілігі туды. 1492 жылдың 7 қаңтарында король Испаниядан – Кастилия және Леон корольдіктерінен (Галиция, Леон, Ескі Кастилия, Жаңа Кастилия немесе Толедо корольдіктері), Наварра және Арагоннан (Арагон, Каталония княздығы, Валенсия корольдіктері, Майорка және Руссильон, сондай-ақ екі Сицилия) барлық еврейлерді қуу туралы бұйрық берді. Осыған дейін королева оларды төрт Андалусия патшалығынан (Севилья, Кордова, Хаэн және Гранада) де қуған болатын. Олардың кетуі Испанияның кейбір аймақтарында экономикалық төмендеуге әкеп соқты. Осылайша консервативті аристократия осы жаңадан иеленген территориялардағы билігін нығайтып, олардың құлдырауына себепкер болды.
Гугеноттардың Франциядан кетуі (17-ғасыр)
1685 жылы Людовик XIV Нант жарлығын күштен шығарып, Фонтенбло жарлығы арқылы протестантизмді заңсыз деп жариялады. Осыдан кейін көптеген гугеноттар (шамамен 200 000-нан 1 миллионға дейін) айналасындағы протестант елдеріне қашып кетті: Англия, Нидерланды, Швейцария, Норвегия, Дания және Пруссия. Пруссияның кальвинисттік ірі сайлаушысы Фредерик Вильгельм оларды соғыстан қираған және халық азайып қалған елін қайта құруға көмектесу үшін құшақ жарып қарсы алды. Көптегендері Кап (Оңтүстік Африка) голланд колониясына көшіп, онда олар шарап өндірісін құруға зор үлес қосты. Кем дегенде 10 000 адам Ирландияға барды, онда олар плантациялар кезінде протестант азшылығына сіңіп кетті. Көптеген гугеноттар мен олардың ұрпақтары өркендеді. Анри Баснаж де Боваль Франциядан қашып Нидерландыға қоныс аударды, онда ол ықпалды жазушы және тарихшы атанды. Тағы бір белгілі жазушы Абель Бойер Лондонға қоныстанды және британ патшалық отбасының тәрбиешісі болды. Англияға гугенот қоныс аударғандардың ұрпағы Генри Фурдринье қазіргі заманғы қағаз өнеркәсібінің негізін қалады. Огастин Курто Англияға қашып, Эссекске қоныстанды және британдық жібек өнеркәсібін құрған әулетке негіз салды. Швейцарияның танымал математигі Габриэль Крамер Женевада гугенот босқындарының отбасында дүниеге келді. Англия банкісінің алғашқы губернаторы сэр Джон Хублон Лондонның гугенот отбасында туды. Ирландияға қоныс аударған гугеноттардың ұлы Исаак Барре ықпалды британ әскері мен саясаткері болды. Густав пен Питер Карл Фаберже гугенот босқындарының ұрпақтары болып, Ресейде әлемге әйгілі Фаберже компаниясын құрды, ол атақты Фаберже жұмыртқаларын жасады. Франциядан гугеноттардың кетуі «ақыл-ойдың ағылып кетуіне» әкелді, себебі гугеноттар елдегі кәсіпкерлік, шеберлік және техникалық мамандықтардың үлкен бөлігін құрады. Бұл техникалық білімді жоғалту – патшалықтың көп жылдар бойы толыққанды қалпына келмейтін соққысы болды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ пен КСРО-ның неміс ғалымдарын жалдауы
Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында және одан кейін, Америка және Кеңес үкіметтері мыңдаған бұрынғы нацистік ғалымдарды күштеп жұмысқа тартып, сол елдерде ғылыми жұмыстарын жалғастыру үшін АҚШ-қа және КСРО-ға тасымалданды.
Шығыс Еуропаның Шығыс блогы
1922 жылға қарай Кеңес Одағы өз азаматтарының басқа елдерге эмиграция жасауын дерлік мүмкін емес ететін шектеулер енгізді. Кеңес Премьер-Министрі Никита Хрущев кейіннен: «Біз қатты қорқыдық, шынымен қорқыдық. Еріген мұз су тасқынына айналып, бізді батыра қояды деп қауіптендік. Ол бізді қалай батыра алады? Кеңес өзенінің жағалауын асып, қоғамның барлық тосқауылдарын мен қорғау қабырғаларын шайып жіберетін алып толқын тудырар еді». Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Шығыс Еуропаны Кеңес Одағы басып алғаннан кейін, Шығыс блогы елдерінің көпшілігі тәуелсіздікке ұмтылып, Кеңес әскерлерінің кетуін қалады. 1950 жылдардың басында КСРО-ның эмиграцияны шектеу саясатын Шығыс Германияны қоса алғанда, Шығыс блогының көптеген елдері қабылдады. 1952 жылы ішкі Германия шекарасы ресми түрде жабылуына қарамастан, Шығыс Берлин мен Батыс Берлин секторлары арасындағы шекара, қалған бөлігімен салыстырғанда, әлдеқайда қолжетімді болып қалды, себебі оны төрт оккупациялық держава бірлесіп басқарды. Берлин секторындағы шекара, іс жүзінде, Шығыс блогы азаматтарының эмиграция жасауына мүмкіндік беретін «қиындықтан шығу жолы» болды. Эмигранттар көбінесе жас және жақсы білім алған адамдар болды, бұл Шығыс Германия шенеуніктерінің қорқатын «ақыл-ойдың ағып кетуіне» алып келді. Андроповтың мәліметі бойынша, Шығыс Германия басшылығы олардың экономикалық себептермен кетіп бара жатқанын айтса да, босқындардың куәліктері себептердің материалдық емес, саяси сипатта екенін көрсетті. 1961 жылдың тамызында Шығыс Германия тікенді сыммен қоршауды орнатты, ол ақырында Берлин қабырғасына дейін кеңейтіліп, осы «қиындықтан шығу жолын» толығымен жапты.
Еуропа
Еуропадағы адам капиталының қашуы екі ерекше үрдіске сәйкес келеді. Біріншісі – жоғары білікті ғалымдардың Батыс Еуропадан, көбінесе АҚШ-қа ағылуы. Екіншісі – Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропадан Батыс Еуропаға, ЕО ішінде білікті жұмысшылардың көшіп кетуі. Кейбір елдерде бұл үрдіс бәсеңдесе бастағанымен, Италия сияқты Оңтүстік Еуропаның бірқатар елдері адам капиталының қашуының өте жоғары қарқынын сезінуде. Еуропалық Одақ жоғары білікті жұмысшылардың таза жоғалуын байқап, Американың «жасыл картасына» ұқсас «көк карта» саясатын енгізді, ол «келесі екі онжылдықта Азия, Африка және Америкадан қосымша 20 миллион жұмысшы тартуға бағытталған». Еуропалық Одақ қартайып бара жатқан халықтың салдарымен күресу үшін кең ауқымды иммиграция қажеттігін мойындағанымен, көптеген еуропалық елдерде иммиграцияны шектеуді талап ететін ұлттық популистік саяси партиялар қолдау жинауда. Иммигранттар мемлекетке салмақ түсіретін фактор ретінде де, қылмыс деңгейінің өсуі және маңызды мәдени айырмашылықтардың енгізілуі сияқты әлеуметтік проблемалардың себебі ретінде де қарастырылуда.
Батыс Еуропа
2006 жылы 250 000-нан астам еуропалық АҚШ-қа (164 285), Австралияға (40 455), Канадаға (37 946) және Жаңа Зеландияға (30 262) эмиграция жасады. Германияда ғана 155 290 адам елден шығып кетті (көбінесе Еуропа ішіндегі бағыттарға). Бұл – Германияның бірігуінен бергі жұмыс күшінің ең жоғары эмиграция деңгейі, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі көрсеткішпен тең. Португалия Батыс Еуропадағы ең ірі адам капиталының ағымын бастан өткерді. Ел сапалы кадрларының 19,5%-ын жоғалтты және Австралия, Канада, Швейцария, Германия, Ұлыбритания және Австрияға кеткен шығындарды толықтыру үшін жеткілікті білікті иммигранттарды тартуда қиындыққа тап болып отыр.
Орталық және Шығыс Еуропа
Орталық және Шығыс Еуропа елдері Шенген келісімінің құрылуынан кейін білікті жұмысшылардың Ирландия мен Ұлыбританияға кең көлемде көшіп кетуіне алаңдаушылық білдірді. Мысалы, Литва 2003 жылдан бері 100 мыңға жуық азаматын жоғалтты, олардың көпшілігі жас және жақсы білімді, әсіресе Ирландияға көшіп кетті. (Ирландияның өзі бұрын Америка Құрама Штаттарына, Ұлыбританияға және Канадаға «кельт жолбарысы» экономикалық бағдарламаларынан бұрын адам капиталының қашуының жоғары деңгейін бастан өткерген.) Польшада да осындай құбылыс Еуропалық Одаққа кіргеннен кейін орын алды. ЕО-ға мүше болған алғашқы жылы 100 000 поляк Англияда жұмыс істеуге тіркелді, бұл поляк тегіндес шамамен 750 000 тұрғынға қосылды. Алайда, Польшадағы жалақының жылдам өсуі, оның дамыған экономикасы, злотының құнының артуы және жұмыссыздықтың төмендеуі (2006 жылдың мамыр айында 14,2%-дан 2008 жылдың наурыз айында 8%-ға дейін төмендеді) поляк жұмысшыларының көші-қоны баяулады. 2008 жылы және 2009 жылдың басында елге оралғандардың саны елден кеткендердің санынан асып түсті. Дегенмен, бұл көш-қон жалғасуы мүмкін. Халықаралық валюта қорының (IMF) мәліметінше, жоғары білікті жұмысшылардың көші-қоны Шығыс Еуропадағы өсімге кері әсер етіп, жоғары және төмен кірісті ЕО елдері арасындағы жан басына шаққандағы табыстың жақындасуын (конвергенциясын) бәсеңдетті.
Оңтүстік-шығыс Еуропа
Оңтүстік-Шығыс Еуропадан жоғары білікті жұмысшылардың жылдам, бірақ шағын көлемде кетуі, осы елдердің Еуропалық Одаққа тереңірек интеграциялануына қатысты алаңдаушылық тудырып отыр. Бұл, шетелге ағып кетуді тежеу мақсатында, білікті техниктер мен ғалымдарды аймақта қалып, халықаралық жобалармен айналысуға ынталандыратын бағдарламаларға жол ашты. Сербия – Югославияның тарауы және одан кейінгі азаматтық соғыстардың салдарынан адам капиталының қашуын бастан өткерген елдердің ішіндегі бірі. 1991 жылы адамдар Италия мен Грекияға эмиграциялай бастады, содан кейін Ұлыбритания, Канада және АҚШ-қа бет бұрды. Соңғы он жылда білімді адамдар мен мамандар елден шығып, өмір сүру үшін жақсырақ және тұрақтырақ мүмкіндіктерге қол жеткізе алатындай басқа елдерге көшіп кетіп жатыр. Бұл Албания үшін де маңызды мәселе, себебі ол да білікті жұмысшылар мен мамандарды жоғалтып отыр. Молдова мен Украина сияқты елдерде адам капиталының қашуының негізгі себебі – экономикалық мүмкіндіктердің жетіспеуі және жемқорлық. Елдің жоғары экономикалық тобы, жергілікті және ресейлік олигархтардан құралған, экономикалық жүйенің барлық саласын бақылайды. Жас, білімді адамдардың экономикалық мүмкіндіктері, жоғары топтағы тұлғалармен байланысы болмаса, шектеулі. Бұл оларды эмиграцияға және басқа жерде мүмкіндік іздеуге итермелейді.
Грекия, Ирландия, Италия, Португалия және Испания
Еуропадағы экономикалық дағдарыстан ең көп зардап шеккен елдердің көптеген азаматтары Австралия, Бразилия, Германия, Ұлыбритания, Мексика, Чили, Эквадор, Ангола және Аргентина сияқты елдерге эмиграция жасады.
Түркия
1960 жылдары Түркиядан көптеген білікті және білімді адамдар, оның ішінде көптеген дәрігерлер мен инженерлер эмиграцияға кетті. Бұл эмиграция толқынының себебі саяси тұрақсыздық, соның ішінде 1960 жылғы әскери төңкеріс болды деп саналады. Келесі онжылдықтарда, 2000 жылдарға дейін, көптеген түрік мамандары эмиграцияға кетті, ал шетелде білім алған студенттер жақсы экономикалық мүмкіндіктерге байланысты шетелде қалуды жөн көрді. Бұл адам капиталының қашуы ұлттық бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ілікті, және 2000 жылы үкімет «мидың қашуы» мәселесін зерттеу үшін арнайы топ құрды.
Ұлыбритания
Ұлыбританиядан басқа елдерге, әсіресе Австралия мен Америка Құрама Штаттарына көшіп кеткен адамдардың саны көп. Бизнес өкілдері Brexit-тің білікті мамандардың елден кетуіне елеулі қауіп төндіретінін білдірді.
Гана
Жас дәрігерлер мен медбикелердің жоғары жалақы мен жақсы жұмыс жағдайларын іздеуі, әсіресе Батыс елдерінде, Гананың денсаулық сақтау секторына елеулі әсер етіп жатыр. Қазіргі таңда Ганада шамамен 3600 дәрігер бар – 6700 тұрғынға бір дәрігер шарасымен. Бұл көрсеткіш АҚШ-та 430 адамға бір дәрігерге қарағанда төмендеу. Елдің көптеген білікті дәрігерлері мен медбикелері Ұлыбритания, АҚШ, Ямайка және Канада сияқты елдерде жұмыс істеу үшін кетіп жатыр. Бағалау бойынша, 1993-2000 жылдар аралығында елдің білікті медициналық қызметкерлерінің 68%-ы шетелге кеткен, ал Гананың ресми статистика институтының мәліметінше, 1999-2004 жылдар аралығында 448 дәрігер, яғни сол кезеңде бітіргендердің 54%-ы шетелде жұмыс істеу үшін кеткен.
Оңтүстік Африка
Көптеген африкалық елдер сияқты, Оңтүстік Африка да апартеид аяқталғанына 20 жыл болғаннан бері адам капиталының қашуын бастан кешіп келеді. Бұл аймақтық экономикаға зиян келтіруі мүмкін деп саналады және аймақтың кедей халқының әл-ауқатына зиянды әсер етеді, себебі олар ВИЧ/ЖҚС эпидемиясы салдарынан денсаулық сақтау инфрақұрылымына үлкен үміт артады. Оңтүстік Африкадағы білікті кадрлардың азаюы, көбінесе, Қара экономиканы дамыту саясатының нәтижесінде күшейген нәсілдік ерекшеліктермен байланысты, бұл шетелде үлкен санында оңтүстікафрикалық ақ халықтың қалыптасуына әкелді. Бұл мәселенің тағы бір дәлелі – Оңтүстік Африканың 2001 жылы Канададан дәрігерлер мен басқа да жоғары білікті медициналық қызметкерлерді жұмысқа алуды тоқтату туралы өтініші. Медициналық секторда Оңтүстік Африкадан эмиграциялаған дәрігерлерге жасалған инвестицияның жоғалуы 1,41 миллиард долларды құрайды. Ал көшіп алушы елдерге тиесілі пайда зор: Ұлыбритания үшін ғана 2,7 миллиард доллар, ешқандай өтемақысыз. Соңғы кезде, кері миграцияның бір мысалы ретінде, 2008-2013 жылдар аралығында бес жыл ішінде 359 000 жоғары білікті оңтүстікафрикалықтар шетелдегі жұмыстан Оңтүстік Африкаға оралды. Бұл 2007-2008 жылдардағы әлемдік қаржы дағдарысымен және олар алғаш көшіп келген елдерге қарағанда Оңтүстік Африкадағы өмір сапасының жоғары екендігі туралы қабылдаулармен байланысты. Болжам бойынша, оралғандардың шамамен 37% -ы заңгерлер, дәрігерлер, инженерлер және бухгалтерлер сияқты мамандық иелері.
Ирак
Ирак соғысы кезінде, әсіресе соғыстың басындағы жылдары, негізгі қызметтердің жетіспеуі мен қауіпсіздіксіздік Саддам Хусейннің билігі тұсында басталған Ирактан кәсіби мамандардың қалпына айналды. Оның басқаруы кезінде шамамен төрт миллион ирактық елден кетіп қалған деп саналады. Атап айтқанда, Ирактағы зорлық-зомбылық осы көш-қонды күшейтті, нәтижесінде 2006 жылға дейін 89 университет профессоры мен доценттер қаза тапты.
Иран
2006 жылы Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) Иранды «61 дамыған және дамушы ел арасында мидың кетуі бойынша бірінші орынға» қойды. 1990 жылдардың басында 150 000-нан астам ирандық елден кетіп қалды, ал жоғары білімі бар ирандықтардың шамамен 25%-ы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінде тұрды. 2009 жылы ХВҚ жыл сайын 150 000–180 000 ирандықтың эмиграцияға кеткенін хабарлады, соның ішінде Иранның академиялық элитасының 62%-ы елден кеткен, ал жылдық эмиграция 50 миллиард долларлық капитал шығынына тең. Жұмыс нарығындағы жақсы мүмкіндіктер адам капиталының қашуына түрткіс болған негізгі себеп деп есептеледі, ал шамалы бөлігі әлеуметтік немесе саяси еркіндік іздеуді мақсат еткендерін айтты.
Израиль
Израиль тарихы бойында эмиграцияның әртүрлі деңгейлерін бастан өткерді, және ізраилдік экспаттардың көпшілігі АҚШ-қа көшкен. Қазіргі уақытта, шамамен 330 000 туған ізраилдік (оның ішінде 230 000 ізраилдік еврей) шетелде тұрады деп есептеледі, ал кейін Израильге көшіп келгендердің саны белгісіз. Қоғамдық пікір сауалнамаларына сәйкес, Израильден кетудің басты себептері саяси және қауіпсіздік жағдайы емес, сонымен қатар жоғары тұрмыс деңгейін қалау, жұмыс мүмкіндіктерін және/немесе кәсіби өркендеуді іздеу, және жоғары білім алу болып табылады. Көптеген ізраилдіктер ғылыми немесе инженерлік салаларда білім алып, көбінесе жұмыс орындарының жетіспеуіне байланысты шетелге эмиграциялады. Израиль 1948 жылдың мамырында құрылғаннан бастап 2006 жылдың желтоқсанына дейін шамамен 400 000 дәрігер мен ғалым елден кетіп қалды. 2009 жылы Израильдің Жоғары білім беру кеңесі Кнессеттің Білім беру комитетіне Израильдегі академиктердің 25%-ы шетелде тұратынын және Израильдегі білімді кадрлардың ағыны әлемде ең жоғары деңгейде екенін хабарлады. Алайда, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) бағалауынша, жоғары білімді ізраилдік эмигранттардың көрсеткіші 1000 жоғары білімді ізраилдікке шаққанда 5,3 құрайды, яғни Израиль басқа дамыған елдерге қарағанда жоғары білімді халқының көп бөлігін сақтап қалады. Сонымен қатар, эмиграциялаған ізраилдіктердің көпшілігі шетелде ұзақ уақыт өткеннен кейін қайтып оралады. 2007 жылы Израиль үкіметі шетелде тұратын ізраилдіктерді елге оралуға ынталандыру бағдарламасын бастады. Одан бері елге оралғандардың саны екі есеге артты, ал 2010 жылы академиктер, зерттеушілер, техникалық мамандар мен бизнес-менеджерлер сияқты ізраилдік экспаттар рекордтық санда орала бастады. Ел ғылыми салаларда жаңа мүмкіндіктер ашу үшін қосымша бағдарламалар іске қосты, осы арқылы шетелде тұратын ізраилдік ғалымдар мен зерттеушілерді елге қайтаруға тырысты. Бұл бастамалар көптеген ізраилдік ғалымдарды елге қайтаруға сәттік болды.
Араб әлемі
Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Араб Лигасының есептері бойынша, 2010 жылы араб елдері адам капиталының қашуын бастан кешірді. Дамыған елдерде шамамен бір миллион араб сарапшысы мен маманы тұрды, ал олардың елдеріне оралу деңгейі өте төмен болды. Мұның себептері Батыс елдерінің техникалық және ғылыми салаларындағы мүмкіндіктерге тарту, араб әлемінде жұмыс орындарының жетіспеуі, сондай-ақ көптеген араб елдерін ұрып-соққан соғыстар мен саяси тұрақсыздық болды. 2012 жылы адам капиталының қашуы кері үрдіске ұшырау белгілерін көрсетті, көптеген жас студенттер елде қалуды жөн көрді және шетелден көбірек адамдар оралып келді. Атап айтқанда, көптеген жас мамандар Батыс елдерінің компанияларында жұмыс істеудің орнына өз кәсіптерін ашуға бейімделді. Бұл, ішінара, Араб көктемінің нәтижесі болды, одан кейін көптеген араб елдері ғылымды дамудың басты күші деп қарастыра бастады және осыған байланысты ғылыми бағдарламаларын жақсартты. Тағы бір себеп – жалғасып жатқан әлемдік экономикалық дағдарыс болуы мүмкін.
Индонезия
Индонезиядан адам капиталының қашуы туралы эмпирикалық деректер жоқ болса да, Индонезиядағы мидың кету құбылысы 5%-ға жетеді деп есептеледі. 1998 жылғы мамырдағы Индонезиядағы тәртіпсіздіктерден кейін көптеген қытайлық индонезиялықтар Сингапур, Малайзия, Тайвань, Австралия, Нидерланды және АҚШ сияқты басқа елдерге қашуға шешім қабылдады, бұл елдегі мидың кетуіне елеулі үлес қосты. 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысынан кейін Индонезия ғарыш-авиация компаниясы жұмыс күшінің үштен екі бөлігін қысқартып, көптеген жұмысшыларды шетелде жақсы мансап іздеуге мәжбүр етті. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, Boeing және Airbus компанияларында жергілікті немесе шетелдік университеттерді бітірген кемінде 60 индонезиялық жұмыс істейді, олардың жартысы орта буын басшылары болып табылады. 2023 жылы 2019 мен 2022 жылдар аралығында 4000-нан астам индонезиялық Сингапур азаматтығын алғаны хабарланды. Олардың көп бөлігі жас адамдар, 25-35 жас аралығындағы студенттер мен жоғары білімді түлектер. Басты себептер: жақсы жұмыс перспективалары, стипендиялар, сапалы денсаулық сақтау, жоғары жалақы және дамыған қоғамдық көлік жүйесі. Сонымен қатар, мемлекеттік және салық қаражатымен қаржыландырылатын Индонезияның Білім беру қорынан (LPDP) 35 536 грант иесінің арасында 413-і 2013 және 2022 жылдар аралығында Индонезияға оралмады. Олар білім алғаннан кейін бірнеше жыл бойы елге оралып жұмыс істеуге міндетті болды.
Малайзия
Малайзиядан адам капиталының қашуы жоғары деңгейде болды. Басты тартымды факторлар шетелдегі жақсы мансап мүмкіндіктері мен еңбекақы болса, итергіш факторлардың қатарында жемқорлық, әлеуметтік теңсіздік, білім алу мүмкіндіктері, сондай-ақ үкіметтің Бумипутераға арналған қолдау саясаты сияқты нәсілдік теңсіздіктер тұрды. 2011 жылы Бернама агенттігінің хабарлауынша, шетелде жұмыс істейтін бір миллион талантты малайзиялық азамат бар. Соңғы кезде адам капиталының қашуы күшейді: 2008 жылдың наурызынан 2009 жылдың тамызына дейін 305 мың малайзиялық шетелге көшті, ал 2007 жылы бұл көрсеткіш 140 мыңды құрады. Бұл статистикада Бумипутера емес азаматтар, әсіресе Малайзия үндістері мен Малайзия қытайлары көптеп кездесті. Көшпендердің танымал бағыттары Сингапур, Австралия, АҚШ және Ұлыбритания болды. Бұл Малайзияның экономикалық өсім қарқынын 2000-ші жылдары жылына орташа 4,6%-ға дейін төмендеткені хабарланды, бұл көрсеткіш 1990-шы жылдары 7,2% болған.
Филиппиннің колониялық дәуірі
1946 жылы Филиппиндегі отаршылдық Мануэль Роксастың сайлануымен аяқталды. Филиппиннің инфрақұрылымы мен экономикасы Екінші дүниежүзілік соғыстан қатты зардап шегіп, ұлттық денсаулық сақтау саласындағы мәселелерге және байлықтың тең емес таралуына себеп болды. Жаңа тәуелсіз мемлекетті қайта құру жұмыстарының бір бөлігі ретінде, 12 000 филиппин азаматына бір медбике шарасымен шешілген төмен көрсеткішті түзету және ұлттық денсаулық сақтау деңгейін көтеру мақсатында медбикелерді оқытуға басымдық берілді. Алайда, Роксас өзінің соңғы үш жылын қаржы министрі және Ұлттық экономикалық кеңестің төрағасы, сондай-ақ бірқатар филиппин компанияларының басшысы ретінде өткізгендіктен, елдің қаржылық (денсаулыққа қарағанда) мәселелеріне көбірек мән берді. 1965 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономика жаңарып, жұмыс күшінің жетіспеушілігі байқалған кезде, АҚШ Иммиграциялық заңға жаңа кәсіптік талаптарды енгізді. Бұл талаптар жұмыс күшінің тапшылығын сезінетін салаларға білікті жұмысшылардың көшіп кетуіне мүмкіндік берді. Филиппин үкіметі мұны жұмыс күшін жаппай экспорттау мүмкіндігі ретінде қарастырып, мемлекеттік және жеке медбикелік білім беру бағдарламаларының қарқынды дамуына ықпал етті. АҚШ үкіметінің қолдауымен іске асырылған «Айырбас бағдарламасы» (EVP) арқылы жұмысшылар шетелге барып, жаңа білім мен дағдыларды меңгеріп, жоғары жалақы табуға және туған елдеріне ақша жіберуге ынталандырылды. Медбике мамандығының әйелдер арасында кең таралғандығына байланысты, 1980-жылдардың басына дейін еңбек мигранттарының басым бөлігі әйелдер мен жастар (25-30 жас аралығы) болды. Инфрақұрылымды қаржыландыру мен жақсартуға қарағанда еңбек миграциясы арқылы экономикалық пайда табуға бағытталған Филиппин 1970 және 1980 жылдары да экономикалық өсімнің баяу қарқынын сезінді. Халықаралық қызмет көрсету саласында және шетелде медбикелерге деген сұраныс үздіксіз өсіп келе жатқандықтан, Филиппин үкіметі сол кездегі президент Фердинанд Маркостың басшылығымен білім беру бағдарламаларын белсенді түрде дамытты. Нақты статистикалық мәліметтерді алу қиын болғанымен, 1970 жылдары жүргізілген зерттеулер 13 500 медбике (немесе барлық филиппин медбикелерінің 85%) жұмыс іздеу үшін елден кеткенін көрсетті. Сонымен қатар, 1950 жылы 17 медбикелік мектеп болса, 1970 жылы олардың саны 140-қа жетті.
Ақша аударымдары
Зерттеулер көрсеткендей, Филиппин мен АҚШ және Ұлыбритания сияқты дамыған елдер арасындағы жалақы айырмашылығы айтарлықтай. Бұл Филиппин үкіметінің өкілдеріне елге жіберілген ақшаның жергілікті жұмыс іздеуден гөрі экономикалық тұрғыдан құндырақ болуы мүмкін екенін көрсетті. 20-ғасырдың басында Филиппиндегі медбикелердің орташа айлық жалақысы 550–1000 песоны құрады (сол кезде шамамен 70–140 АҚШ доллары). Ал салыстыру үшін, АҚШ-та жұмыс істейтін медбике айына 800–400 АҚШ доллары табатын еді. Сондықтан, бұл мемлекет үшін үлкен экономикалық серпіліс болып саналады. Филиппиндегі жұмыссыздық деңгейі жоғарылап келеді (1990 жылы 8,4%, 2003 жылы 12,7% дейін өсті). Дегенмен, білікті оқытушылар мен қызметкерлерді сақтап қалу, медбикелерді ұстап қалумен бірдей қиындық тудырып отыр, бұл емтихан нәтижелерінің төмен болуына әкеледі (2005 жылы 175 мектептің тек 12-сі 90% немесе одан жоғары нәтиже көрсетті, ал 2006 жылы елі бойынша орташа көрсеткіш 42% болды). Жеке мектептер лицензиялық емтиханға дайындық орталықтарын басқара бастады, халықаралық біліктілік емтихандарына қосымша дайындық ұсынады, бірақ табысқа кепілдік берілмейді және қосымша төлем талап етіледі. 2005–2010 жылдар аралығында Филиппин медбикелерінің елінде және шетелдегі жалақысын салыстырған зерттеулер көрсеткендей, елінде жұмыс істейтін медбикелер айына 170 АҚШ доллары немесе жылына 2040 АҚШ доллары табады, ал АҚШ-тағы медбикелер айына 3000–4000 АҚШ доллары немесе жылына 36000–48000 АҚШ доллары табады. Филиппин дәрігерлерінің еліндегі жалақысы да бәсекеге қабілетті емес; олар айына орташа есеппен 300–800 АҚШ доллары немесе жылына 3600–9600 АҚШ доллары табады. Соңғы жаңалықтарға сәйкес, «мидың қайта оралуы» процесі жүзеге асуы мүмкін. 2016 жылғы зерттеу көрсеткендей, шетелдегі мамандардың 70%-ы Вьетнамға қайта оралуға ниетті, ал мыңдаған адам бұған дейін де оралған.
Үндістан
Үндістан 1980-жылдардан бері үлкен көші-қонды бастан өткізіп келеді, ал көптеген үнді ғалымдары жақсы мүмкіндіктер үшін шетелде қоныс табуға тырысады. Басты себептер: зерттеу базасының жетіспеуі, бизнестің қарапайымдығының төмендігі, біліктілік пен жаңарудың жетіспеуі салдарынан мүмкіндіктердің азаюы. Зерттеулер көрсеткендей, 2014 жылдан бері 23 мың миллионер, ал 2019 жылдан бері шамамен 7 мың миллионер (сол кездегі Үндістанның жоғары кірісті адамдарының 2 пайызы) елден кетіп қалған. Үндістанның жалпы санатқа жататын көптеген азаматтары касталық квоталарға байланысты елдерін тастап кетеді, себебі касталық бөлініс салдарынан оларға мемлекеттік жұмыс табу және колледждерге түсу қиын.
Непал
Жыл сайын 250 мың жас түрлі себептермен Непалдан кетіп бара жатыны хабарланады. Олар әртүрлі мүмкіндіктерді іздейді – жоғары тұрмыс деңгейін, жұмыспен қамтуды, жақсы табыс пен білімді, сондай-ақ батыс өмірінің тартымдылығын, тұрақтылықты және қауіпсіздікті. 2015 жылдың 25 сәуірінде болған құрылыс қиратушы жер сілкінісі салдарынан бұл көрсеткіштің артуы күтілуде.
Шри-Ланка
Шри-Ланка зиялыларының маңызды бір бөлігін жоғалтты, бұл негізінен азаматтық соғыс пен 2009 жылы соғыс аяқталғанға дейін елде сақталып келген отыз жылдық белгісіздік салдарынан болды. Олардың көпшілігі АҚШ, Австралия, Канада және Ұлыбритания сияқты елдерде пана тапты. Соңғы жылдары көптеген эмигранттар Шри-Ланкаға оралуға ниет білдірді, бірақ экономиканың жай өсуі және саяси тұрақсыздық олардың жолын тосқауылдады. Үкімет және жеке ұйымдар мамандарды Шри-Ланкаға қайта оралуға және елдегі зиялылар мен мамандарды сақтап қалуға күш салуда.
Қытай
ЖІӨ-нің қарқынды өсуі және әлемге ашылу деңгейінің артуы салдарынан, қытай азаматтарының Батыс елдеріне, әсіресе АҚШ, Канада және Австралияға көшіп кетуі күрт өсті. 2013 жылы әлемдік көші-қон ағынының 4% Қытайдан болды. Қытайдың ресми ақпарат құралдарының мәліметінше, 2009 жылы 65 мың қытайлық АҚШ-та, 25 мың адам Канадада және 15 мың адам Австралияда иммигрант немесе тұрақты тұрушы мәртебесін алды.
Жаңа Зеландия
1990 жылдары жыл сайын 30 000 жаңа зеландиялық елден көшіп кетіп жатты. 2005 жылы жарияланған ЭЫДҰ есебінде жоғары білімі бар жаңа зеландиялықтардың 24,2%-ы Жаңа Зеландиядан тыс, көбінесе Австралияда тұратыны анықталды. 2007 жылы шамамен 24 000 жаңа зеландиялық Австралияға қоныс аударды. 2008 жылғы сайлау науқанында Ұлттық партия биліктегі Лейбористік партияның жаңа зеландиялықтарды өз елінде ұстай алмауына сын жасады, соның салдарынан "Жоғары салықтармен емес, жақындарыңызбен қоштасыңыз" деген үгіт тақталарын орнатты. Бірақ Ұлттық партия сол сайлауда жеңіске жеткеннен кейін төрт жыл өткен соң, Австралияға көшіп кету қарқыны күшейіп, 2012 жылы жылына 53 мыңнан асты. Премьер-министр Джон Кей осы құлдыраудың себебін әлемдік қаржы дағдарысына байланыстырды. 2012 жылдың желтоқсанында Кью үкіметі 2008 жылдың соңында билікке келгеннен бері 170 000 жаңа зеландиялық Австралияға кеткені есептелді. Алайда, бұл таза көші-қон көп ұзамай өзгерді, 2016 жылы 1 933 адамның таза көші-қоны қамтамасыз етілді. Экономист Пол Блоксам Жаңа Зеландияның сол кездегі мықты экономикасын, тұрғын үй және құрылыс саласындағы өркендеуін атап өтті. Осы кезеңде Австралияның экономикасының әлсіреуі және тау-кен өнеркәсібіне инвестицияның азаюы да маңызды факторлар ретінде көрсетілді. Жаңа Зеландия білікті шетелдіктердің көшіп келуіне мүкіндік береді, бұл білікті кадрлардың таза артуына әкелуі мүмкін. Дегенмен, Жаңа Зеландияның иммиграцияны жыл сайын халықтың 1%-ы деңгейінде ұстауға тырысуының себебі – жоғары эмиграция деңгейі, ол елдің көші-қон балансын тең немесе сәл оң жаққа қарай жылжытады.
Канада
Канададағы отарлық әкімшілік 1860 жылдардың өзінде АҚШ-қа адам капиталының ағылып кетуінің үрдісін байқады, сол кезде Квебек қаласына келген иммигранттардың көп бөлігі АҚШ-қа жол тартқандығы анық болды. Квебектегі үкіметтік агент Александр Буканан болашақ эмигранттарға Канадада қалуы үшін тегін жер ұсынылуы керек деп ұсынды. Дұрыс иммигранттарды тарту және сақтап қалу мәселесі Канаданың иммиграция тарихында маңызды орын алған. 1920 жылдары университеттерді инженерлік және ғылыми мамандықтар бойынша бітірген түлектердің 20 пайызынан астамы АҚШ-қа эмиграциялады. Үкіметтер мүдде көрсетпеген кезде, 1927 жылы алаңдаған өнеркәсіпшілер «ақыл-ойдың ағылып кетуіне» қарсы күресу үшін Техникалық қызмет кеңесін құрды. Практикалық шара ретінде кеңес түлектерге тегін жұмысқа орналастыру қызметін ұсынды. 1976 жылға қарай кеңес 16 мыңнан астам ер және әйелді жұмысқа орналастырды. 1960-1979 жылдар аралығында 17 мыңнан астам инженер мен ғалым АҚШ-қа эмиграциялады. Дегенмен, техникалық білімі бар канадалықтардың эмиграциясы 1927 жылы бітірушілердің 27 пайызынан 1951 жылы 10 пайыздан төмен, ал 1967 жылы 5 пайызға дейін төмендеді. Бүгінде Канадада АҚШ-қа «ақыл-ойдың ағылып кетуі» идеясы кейде ішкі саяси мәселе болып табылады. Кейде «ақыл-ойдың ағылып кетуі» табыс салығын төмендетуді негіздеу үшін қолданылады. 1990 жылдары кейбір адамдар Канададан АҚШ-қа, әсіресе бағдарламалық жасақтама, ғарыш, денсаулық сақтау және ойын-сауық салаларында «ақыл-ойдың ағылып кетуі» болғанын мәлімдеді, бұл АҚШ-тағы жалақының жоғарылығы және табыс салығының төмендігімен байланысты болды. Кейбір мамандар инженерлер мен ғалымдарды жұмыс орындарының әртүрлілігі және Канададағы ғылыми-зерттеу қаржыландыруының жеткіліксіздігі тартып алғанын айтады. Деректер 1990 жылдары Канада өз талантының бір бөлігін АҚШ-қа жоғалтқанын көрсетеді. Алайда, Канада бұл шығынды шетелден білікті жұмыс күшін тарту арқылы өтеді. Бұл елге келетін маман мамандардың саны шығып кеткендерден көп болғандықтан, «ақыл-ойдың таза табысын» қамтамасыз етті. Канаданың экономикалық жетістіктері тіпті АҚШ-тың кейбір үздік мамандарын солтүстікке көшіруге ықпал етті. Сонымен қатар, 2001 жылдың 11 қыркүйегінен кейін АҚШ-та енгізілген қатаң қауіпсіздік шаралары Канададағы «ақыл-ойдың ағылып кетуі» туралы пікірсайыстарды азайтуға көмектескенін көрсетеді.
Америка Құрама Штаттары
2000 жылғы АҚШ халық санағы үй шаруашылығы қызметкерлерінің көші-қонына арналған арнайы есеп дайындады, онда жас, отбасы құрмаған, жоғары білімі бар көшіп келушілердің қозғалысына ерекше назар аударылды. Деректер мұндай адамдардың «Қызыл белдеуден» және Ұлы жазықтың солтүстік аймағынан АҚШ-тың Батыс жағалауына, Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік-Шығысқа қарай жылжу тенденциясын көрсетеді. Жас, отбасы құрмаған, жоғары білімі бар адамдардың ең көп таза ағыны Сан-Франциско шығанағы аймағына бағытталды. АҚШ-тың Аппалач аймағындағы көптеген ауылдық қауымдастықтар жұмыс іздеу, саяси себептер және қалалық аймақтар ұсынатын мүмкіндіктерге байланысты, Аппалачтың ішінде де, сыртында да жас студенттердің қалаларға көшіп кетуінен «ақыл-ойдың ағылуына» ұшырады, ал ауылдық қауымдастықтар қазіргі уақытта мұндай мүмкіндіктерге қол жеткізе алмайды. Елдің жалпы алғанда, басқа елдермен салыстырғанда, адам капиталының кең ауқымды қашуы байқалмайды, эмиграция деңгейі 1000 білімді адамға 0,7 ғана құрайды, бірақ ол әлемнің басқа бөліктерінен келген білікті жұмысшылардың көбінесе бағытталған жері болып табылады. АҚШ-та білім алып, өз елдеріне оралған шетелдік ғалымдар туралы Массачусетс технология институтының өкілі Даниэль Гишард Эшбрук: «Біз оларды біліммен қамтамасыз етеміз, бірақ олардың қалуын жеңілдетпейміз» деген пікір білдірді.
Колумбия
Соңғы жылдары көптеген жас ұрпақ өкілдері (1994 жылдан бастап туғандар) Колумбиядан көшіп кетіп жатыр. Олардың көпшілігі соңғы онжылдықтардағы саяси жағдайдың тұрақсыздығына байланысты басқа елдерде жақсы жұмыс мүмкіндіктерін іздеп отыр. Көп жағдайда Колумбиядан білімді адамдардың кетуіне экономикалық ресурстардың жетіспеуі және спорт сияқты қосымша білім беру салаларында мемлекеттік қолдаудың болмауы себеп болады. Колумбияда жақында ICFES (елдегі барлық орта мектеп бітірушілеріне міндетті ұлттық емтихан) емтиханында жоғары ұпай жинағандарға арналған ICETEX (Instituto Colombiano de Crédito Educativo y Estudios Técnicos en el Exterior) стипендиясы сияқты бағдарламалар енгізілгеніне қарамастан, осы емтиханды жоғары баллмен тапсырған көптеген адамдар жоғары білім алу үшін басқа елдерге көшіп барады. Кейбір адамдар, тіпті ICFES-те жоғары балл алғандардың өзі, олардың ICETEX стипендиясын алуға лайық, оны қажет ететін және пайдаланатын мүмкіндігі шектеулі адамның орнын басып алғанын айтуы мүмкін.
Куба
1997 жылы кубалық шенеуніктер 61 елде 31 000 кубалық дәрігер жұмыс істеп жатыр деп мәлімдеді. Көптеген дәрігерлер Оңтүстік Америкада тәжірибе жинап жүр. 2007 жылы Венесуэлада 20 000 дәрігер күніне шамамен мұнайдың белгілі бір көлеміне айырбас алды. Дегенмен, Венесуэла мен Боливияда тағы 1700 дәрігер жұмыс істейтін еді, ал 2007 жылға дейінгі жылдары шамамен 500 дәрігер миссиялардан қашып, көрші елдерге өткен болуы мүмкін деп хабарланды.
Венесуэла
Уго Чавестің президент болып сайлануы және Боливариан революциясын орнатуы нәтижесінде миллиондаған адам Венесуэладан эмиграция жасады. 2009 жылы Уго Чавестің президенттік лауазымға келгеннен бері 1 миллионнан астам венесуэлалық елден кеткен деп есептелді. Венесуэланың Орталық университетінің "Шетелдегі венесуэлалық қауымдастық. Жаңа түрдегі эмиграция" атты зерттеуіне сәйкес, венесуэлалық босқындар дағдарысының себебі "экономика мен әлеуметтік құрылымның нашарлауы, қылмыстың өрбуі, белгісіздік және жақын арада билікке өзгеріс енгізілуіне үмітсіздік" болды. "The Wall Street Journal" басылымында көптеген "ақ жағалы венесуэлалықтар елдегі жоғары қылмыс деңгейінен, шарықтап өскен инфляциядан және кеңейіп келе жатқан мемлекеттік бақылаудан қашқандары" айтылған. Зерттеуге қатысқан бұрынғы венесуэлалық азаматтар елден кету себептері ретінде бостандықтың болмауы, жоғары деңгейдегі қауіпсіздіксіздік және елде мүмкіндіктердің жетіспеуін атады. Жоғары білімі бар ямайкалықтардың 80% астамы шетелде тұрады. Дегенмен, олар елге құнды ақшалай аударымдар жібереді. Ямайкадағы ақша аударымдарының үлесі ЖІӨ-нің 18% құрайды.