Кіріспе
Шағын және орта мөлшердегі әскери кемелердің түрі. Жеңіл крейсер – шағын немесе орта мөлшердегі әскери кемелердің бір түрі. Бұл термин "жеңіл бронели крейсер" деген сөздің қысқартылған нұсқасы, бронели крейсер сияқты бронелі қабық пен палубасы бар кіші кемелерді сипаттау үшін қолданылады. Бұрынғы кіші крейсерлер қорғалған крейсерлер үлгісінде болды, оларда тек брондалған палубалар ғана болған. Олар заманауи кемелерге қарағанда жеңіл және кішірек болғанымен, әлемді шарлауға жеткілікті радиус пен дербестікке ие, нағыз крейсерлер болып саналды. Көптеген жеңіл крейсерлерге қарағанда ірі қару-жарақ пен салмақты бронясы бар крейсерлер ауыр крейсерлер деп аталды, бірақ "жеңіл" және "ауыр" крейсерлердің атауы әртүрлі елдердің теңіз күштерінде сәл өзгеше болды. Тарихта жеңіл крейсерлер түрлі міндеттерде қызмет етті, негізінен конвойларды сүйемелдеу және эсминецтерді басқару кемелері ретінде, сондай-ақ барлаушылар мен ұрыс флотының қолдау кемелері ретінде пайдаланылды.
A light cruiser is a type of small or medium sized warship. The term is a shortening of the phrase "light armored cruiser", describing a small ship that carried armor in the same way as an armored cruiser: a protective belt and deck. Prior to this smaller cruisers had been of the protected cruiser model, possessing armored decks only. While lighter and smaller than other contemporary ships they were still true cruisers, retaining the extended radius of action and self sufficiency to act independently around the world. Cruisers mounting larger guns and heavier armor relative to most light cruisers would come to be known as heavy cruisers, though the designation of 'light' versus 'heavy' cruisers would vary somewhat between navies. Through their history light cruisers served in a variety of roles, primarily as convoy escorts and destroyer command ships, but also as scouts and fleet support vessels for battle fleets.
Шығуы мен дамуы
Бірінші кішкентай бумен жұмыс істейтін крейсерлер 1878 жылы суға түсірілген HMS Mercury кемесімен Британ Корольдік Әскери-теңіз флоты үшін салынды. Мұндай екінші және үшінші сыныпты қорғалған крейсерлер бірте-бірте жылдамдап, қарулануы жақсарып, қорғанысы күшейді. Германия 1890 жылдары шағын крейсерлерді жобалауда көшбасшылыққа шығып, басқа елдер көшірген жылдам крейсерлер класын құрды. Мұндай кемелер көмірмен қыздырылатын қазандықтармен және поршеньді бу машиналарымен жабдықталған, ал олардың қорғанысы көмір бункерлерінің орналасуына да байланысты болды. Мұнаймен жұмыс істейтін су түтікшелі қазандықтар мен бу турбиналық қозғалтқыштардың пайда болуы ескі шағын крейсерлердің жылдам ескіруіне себеп болды. Сонымен қатар, жаңа құрылыс көмір бункерлерінің қорғанысына сүйене алмайтындықтан, қандай да бір жақтан брондалу қажеттігі туды. Британдық "Чатэм" тобындағы крейсерлер бұрынғы жобалардан ерекшеленді: турбиналық жетегі, көмір мен мұнайдың аралас отыны және 2 дюймдік қорғаныш белдеуі мен палубасы болды. Осылайша, олар 4800 тонна сусыруға ие болса да, анықтама бойынша броньды крейсерлер саналды; жеңіл броньды крейсер пайда болды. Алғашқы нағыз заманауи жеңіл крейсерлер – мұнаймен толық жұмыс істейтін және жеңіл эсминец типтес механизмдерді пайдаланатын кемелер болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін британдық жеңіл крейсерлерде көбінесе екі, кейде сегіз зеңбірек немесе шамамен 5000 тонналық кемелерде 6 дюймдік зеңбіректердің бірыңғай қарулануы болды, ал неміс жеңіл крейсерлері соғыс барысында зеңбіректердің саны жағынан дамыды. Ұлыбританияда крейсерлерді құрылысы 1904 жылы адмирал "Джеки" Фишердің Бірінші теңіз лорды болып тағайындалғанға дейін үздіксіз жалғасты. Фишер неміс теңіз флотының өндірісін ұстап тұрудың өсіп келе жатқан құнына байланысты артық шығындарды қысқарту қажеттігінен және осы типті ескірген деп есептегендіктен, жаңа крейсерлерді аз ғана бекітіп, 70 ескі крейсерді жойды. Фишердің коммерциялық кемелерді қорғау үшін жеңіл крейсерлердің орнын шайқас крейсерлері басады деген сенімі көп ұзамай дұрыс емес екенін көрсетті, себебі олардың құрылысының жоғары құны жеткілікті санда қолжетімді болуына мүмкіндік бермеді, ал эсминецтер барлау жұмыстары үшін тым кішкентай болды. 1910 жылы салынған 21 крейсердің тобы кез келген ауа райында барлауда өте тиімді болды және кеме жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жеткілікті отын мен оқ-дәрі тасымалдай алды. Үш жылдан кейін суға түсірілген «Ақ жол» жобасы да сәтті аяқталды. Британдық конструкторлар соғыс бойы крейсерлердің дизайнын кеңейтуді және жетілдіруді жалғастырды. C класындағы кемелер 1913 жылы қолға алынды, және олардың арасында HMS Caroline Ютландия шайқасынан аман қалған жалғыз кеме болып табылады. Немістер көп мақсатты кемелер деп есептеген жеңіл крейсерлерді көптеп салды. Британдықтардан айырмашылығы, олар сауданы қорғау үшін Town класы сияқты алысқа саяхаттай алатын крейсерлерді және флотты қолдау үшін жақын қашықтықтағы «барлаушы» крейсерлерді жасады, немістер екі функцияны орындайтын жеңіл крейсерлердің бірнеше сериясын құрды. Британдық «барлаушы» типімен салыстырғанда неміс кемелері үлкен, баяу және маневрлеуге қиын болды, бірақ бірнеше серияларды жасау арқылы теңізде жүзу қасиеттерін үнемі жақсартты. Алайда, немістер 5,9 дюймдік зеңбіректерді қабылдауға өте кеш кірісті (1913 жылға дейін осыны істемеді); Ұлы адмирал Альфред фон Тирпицтің бұл мәселеге қатысты қарсылығы неміс теңіз флотындағы басқалардың тілектерін қанағаттандырмады. Шамамен үш жыл бойы британдық Weymouth класы Town сериясынан кейін, 6 дюймдік зеңбіректермен жабдықталғаннан кейін, және неміс Pillau класынан бұрын, неміс жеңіл крейсерлері (мысалы, және ) британдық Town класымен салыстырғанда жылдам болды, бірақ 104 мм негізгі зеңбірегі жеңіл болды. Pillau және крейсерлерімен немістер британдықтардың ауыр зеңбіректерді қолдану үлгісін қабылдады. Бұрынғы неміс жеңіл крейсерлері 25 түйін жылдамдыққа ие, бірақ кіші 3 дюймдік 12 фунттық немесе 4 дюймдік зеңбіректермен жабдықталған британдық «барлаушы» крейсерлерімен бәсекелесті. Немістер 1906 және 1907 жылдары соңғы екі крейсерін аяқтады, содан кейін 1905 және 1908 жылдар аралығында төрт және екі крейсерді салды. Соңғы екі класс, Bremens-тен үлкен және жылдам, бірдей қаруланған (он 4,1 дюймдік зеңбірек) және аз палубалық броняға ие болды. Басқа ірі державалар соғыс кемелерін салуға көбірек назар аударды және аз ғана крейсерлерді салды. АҚШ, Италия және Австрия-Мажарстан әрқайсысы бірнеше «барлаушы» крейсерлерді ғана салды, ал Жапония мен Испания британдық жобаларға негізделген бірнеше үлгілерді қосты; Франция мүлдем ештеңе салмады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер 150 мм зеңбіректермен жабдықталған үлкен крейсерлерді салуды жалғастырды, ал британдық Arethusa класы және ерте жылдардағы флотты қолдау үшін жеңіл қаруланған конструкциямен жоғары жылдамдыққа баса назар аударды.
Соғыс аралығы
1918 жылы АҚШ жеңіл крейсерлерді қайта құрылыс жасауды бастауының басты себебі, сол кездегі кемелердің ескіріп қалғандығы еді. Олардың алғашқысы – он кеме – 7050 тонна салмақтағы және он екі зеңбірекпен қаруланған. Осы зеңбіректердің сегізін екі қабатты казематтарға орналастырды, бұл АҚШ-тың соғысқа дейінгі жағдайдағы алдыңғы бөлігінен күшті атуға басымдық бергенін көрсетеді. Жылдам және маневрлі болғандықтан, олар қатты ауа райында суға толып тұрғанмен, теңіз кемелері ретінде жақсы бағаланды. 1930 жылғы Лондондық теңіз келісімінде «жеңіл крейсер» терминіне жаңа анықтама берілді. Жеңіл крейсерлер 6,1 дюймдік (155 мм) немесе одан кіші калибрлі зеңбіректермен жабдықталған крейсерлер деп, ал ауыр крейсерлер 8 дюймдік (203 мм) зеңбіректерге дейін жабдықталған крейсерлер деп белгіленді. Екі жағдайда да кемелердің салмағы 10 000 тоннадан аспауы керек еді. 1930 жылдан кейін көптеген теңіз державалары жеңіл крейсерлерді салуға көбірек назар аударды, себебі олар Вашингтон келісімі бойынша ауыр крейсерлерге рұқсат етілген ең жоғары шектеуге жеткен еді. Жапония 1931-1934 жылдар аралығында өзінің төрт «С» классындағы кемелерін жасады. 1936-1939 жылдар аралығындағы саяси ахуал жеңіл крейсерлерді қайта құрылыс жасауға қосымша себеп болды. Осы кезеңде британдықтар 11 кеме салды, соның ішінде 12 зеңбірекпен қаруланған екі кеме болды. Жаңа кемелер басқа британдық келісім-шарт крейсерлеріне қарағанда үлкен және жақсы брондалған, қалаларда белдеулік қорғанысымен және 32,5 теңіз шақырымы жылдамдыққа ие болды, бірақ көбінесе бұрынғы келісім-шарт шектеулерінде қалуға тырысты. АҚШ-та 1938 және 1939 жылдың қыркүйегі аралығында өзінің тоғыз «С» классындағы кемелерінің жетісін аяқтады, сондай-ақ келісімнің шектеулерін сақтауға тырысты. Бұл кемелер Жапонияның «Могами» кемелеріне жауап ретінде салынды және Тынық мұхиты аймағындағы шиеленістің күшеюінің белгісі болды. Жапония енді өзіне ешқандай шектеулердің жоқ екенін есептеп, «Могами» кемелерін 10 зеңбірекпен қайта қаруландыруды бастады. Осылайша олар ауыр крейсерлерге айналдырылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіл крейсерлердің қарулары 5 дюймдік (127 мм) және британдық 5,25 дюймдік зениттік крейсерлердің 6,1 дюймдік қаруларына дейін жетті, бірақ ең көп таралған мөлшері 6 дюймдік болды – Лондондық теңіз келісімі кемеге жеңіл крейсер санатуға рұқсат еткен ең ірі мөлшер. Көптеген жапон жеңіл крейсерлері 5,5 дюймдік зеңбіректермен жабдықталған, оларды АҚШ Әскери-теңіз күштерінің екі есе үлкен және екі еседен астам оттық қуаты бар жеңіл крейсерлерімен бір классқа жатқызу қиын болды. «Атланта» мен «Дидос» ұшақ тасымалдағыштарды, линкорларды және конвойлерді әуе шабуылынан қорғау қажеттілігінен туындады. АҚШ Кливленд классының жеңіл крейсерлерін жаппай өндіріске көшті, олардың 27 данасы салынды. Өндірісті баяулатуға мүмкіндік бермей, АҚШ осы класс кемелерін қалыпты салмақтан асырып салуға рұқсат берді. Олар жылдам тасымалдаушыларға зениттік қорғауды, жағалауға шабуыл жасауды және АҚШ флотына қарсы эсминецтерден қорғауды қамтамасыз етті. «Бруклин» класына қарағанда, олар негізгі зеңбірек мұнарасын қосымша зениттік қаруларға, отты басқару жүйелеріне және радарлық құрылғыларға алмастырды.
Бүгінгі жеңіл крейсерлер
Перу әскери-теңіз флотының BAP Almirante Grau кемесі 2017 жылы қызметтен шығарылған, ал 2022 жылдың шілдесінде металл тескісіне сатылған соңғы жеңіл крейсер болды. Төртеуі мұражай кемелері ретінде сақталған: Лондондағы HMS Belfast, Белфасттағы HMS Belfast, Буффалодағы Little Rock, Нью-Йорк және Новороссийсктегі Михаил Кутузов. Ұқсас кемелерге қорғалған крейсерлер – Ресей крейсері Аврора (Санкт-Петербург) және Олимпия (Филадельфия, Пенсильвания), сондай-ақ Пульяның (Гардон Ривьера) мұрын бөлігі жатады.
АҚШ Әскери-теңіз флотының жіктелуі
АҚШ Әскери-теңіз күштерінде жеңіл крейсерлер CL корпустық жіктеу белгісімен белгіленеді. 1931 жылдан кейін ауыр және жеңіл крейсерлердің екеуі де ортақ CL/CA жіктемесіне енгізілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ Әскери-теңіз күштері бірнеше жеңіл крейсердің қосалқы түрлерін құрды: Hunter Killer крейсері (CLK), зениттік крейсер (CLAA), жеңіл басқару крейсері (CLC) және жеңіл басқарылатын зымырандық крейсер (CLG). Осы кемелердің барлығы қолдан алынған.