Кіріспе
Маркаға жабысатын желім түрі
Филателияда желім – марканы хатқа немесе басқа пошта жөнелтілімдеріне жабыстыру үшін марканың артқы жағына жағылатын зат. Бұл термин жалпылама, және дәстүрлі түрлеріне, мысалы, арабика желіміне, сондай-ақ синтетикалық заманауи құралымдарға да қолданылады. Желім – филателияда маңызды мәселе.
Тарих
Пошта маркалары пайда болғанға дейін хат алған адамдар оған ақы төлеуге міндетті болды. Төлем хаттың ішіндегі қағаз санына және хаттың қанша қашықтықтан келгеніне байланысты еді. Роуленд Хилл алдын ала төлеу мәселесін шешуді ұсынды. Осының нәтижесінде 1837 жылы ол марканы жабыстыруға арналған желімді ойлап тапты. Әлемдегі алғашқы жабысқақ пошта маркасы "Пенни Блэк" деп аталды. Дегенмен, көптеген ерте маркалар желімделмеген, ал кейбіреулерін желімдеуге мүмкіндік болмады, себебі желім жетіспеді (мысалы, 1895 жылғы Уганда Cowry маркалары). Кюрасао және Суринам үшін де ыстық тропикалық климат мәселе тудырды. Кейбір маркалар, тек марка коллекционерлеріне сату үшін шығарылды, мысалы, 1933 жылғы Farley's Follies ескерткіш парақтары. Ұлыбританияның алғашқы маркаларындағы желім "цемент" деп аталды және картоп крахмалы, бидай крахмалы және акация желімінің қоспасынан жасалған.
Өзін-өзі желімдейтін мөрлер
Соңғы жылдары, өздігінен жабысатын мөртабандар, яғни қысымға сезімтал мөртабандар кеңінен қолданысқа кірді. Бұл салыстырмалы түрде жаңа мөртабандардың түрі, жылтыраған, балауыз немесе полимер жабынмен қапталған, арқалық тасымалдағышпен жабдықталған. Бұл арқалыққа мөртабанның жабысқақ бөлігі қағазға қарағанда нашар жабысады. Сондықтан мөртабандарды арқалықтан оңай бөліп алып, пошталық конвертке жабыстыруға болады. Алғаш рет 1964 жылы Сьерра-Леонеде қолданылған, ал АҚШ 1974 жылғы Рождестволық мөртабанында сынап көрген, бірақ ол сәтсіз деп танылды және 1989 жылға дейін қайта қолданылмады, содан кейін оның қолданысы біртіндеп кеңейді. 1990 жылдары АҚШ поштасы су негізді мөртабандардан өздігінен жабысатын мөртабандарға көшуді бастады. 1995 жылы пошта жыл сайын шығаратын 35 миллиард мөртабанның бар болғаны 20 пайызы өздігінен жабысатын болса, 2013 жылға қарай АҚШ-та шығарылған барлық мөртабандар өздігінен жабысатын болды.
Денсаулыққа қауіп төндіреді
1965 жылғы британдық зерттеу бактериялар мен вирустардың желімделген қағазда арқылы таралуын қарастырып, "Патогенді бактериялар мен вирустар әртүрлі көздерден алынған конверт үлгілерінен оқшауланбаса да, өндірісте қолданылатын желім бактериялар мен вирустардың құрғап қалудан қорғалуына көмектеседі" және пошта маркаларын жасау үшін қолданылатын желімде бактериялардың көбеюі мүмкін екенін көрсетті. Авторлар "Пошта маркалары дүкенде берілген кезде көбінесе салғырт ұсталады, бірақ сатып алушы оларды ойланбастан жалайды. Осы зерттеу желімделген қағаздың бетіне бактериялардың қаншалықты оңай жабысатынын көрсетеді; ал саусақ – ылғалдың және бактериялық жұқпаның ыңғайлы көзі" деп ескертті. 1996 жылы танымал "Сайнфелд" ситкомының эпизодында (Сьюзан Росс) кейіпкері көптеген желімделген конверттерді жалап уланған. Бұл эпизод желімделген қағазды жалаудың денсаулыққа қаупі туралы алаңдаушылықты күшейткені туралы әңгімелерге байланысты, және бұл, кем дегенде АҚШ-та, өздігінен жабысатын маркалардың танымалдылығының өсуіне әсер еткен болуы мүмкін деп болжанады.
Пайдаланылмаған мөртаңбалардың жағдайы
Маркаға жағылатын желім коллекционерлер үшін маңызды элемент болып табылады, бірақ оның болуы сирек кездесетін және сирек маркаларды ерекшелеуде көбінесе пайдалы болмайды, ал марканың артқы жағында ол көрінбейді. Дегенмен, оның жағдайы қолданылмаған маркалардың бағасына әсер етеді. Жалпы, келесі жағдайлар ажыратылады:
Жаңа: пошта бөлімшесінде сатылған, толық, зақымдалмаған түпкілік желіммен жабдықталған маркалар. Бұл жағдай (сондай-ақ «жаңа», «ілмексіз» деп те аталады) ең жоғары бағаланады. Қолданылмаған: түпкілік желімі зақымдалған маркалар, мысалы, марка ілмектерін пайдалану немесе басқа да факторлардың әсерінен. Желімсіз қолданылмаған: түпкілік желімін жоғалтқан маркалар. Марка каталогтарында бұл жағдайлар сәйкесінше **, *, және (*) белгілерімен қысқартылады. Кейбір маркалар материалдың жетіспеуіне байланысты немесе (әсіресе тропикалық елдерде) марка парақтарының біріне бірі жабысу қаупін болдырмау үшін мүлдем желімсіз шығарылған. Мұндай маркалар тек (*) жағдайында ғана табалады. Дәстүр бойынша, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, маркалар қолданылған немесе қолданылмаған болса да, марка ілмектерімен альбомдарға орнатылған. Сондықтан, кейбір сарапшылар 19 ғасырдан бері қолданылмаған маркалардың көпшілігі өмірінің бір сәтінде ілмекпен бекітілгенін айтады. Бұл ескі, қолданылмаған маркалардың, көбінесе «жаңа» деп саналатындардың, қайта желімделген болуы мүмкін деген күдік тудырады, ал қайта желімделген маркаларды анықтау филателиялық сараптаманың маңызды бөлігі болып табылады. Қайта желімделген маркалар желімсіз қолданылмаған маркалардан жоғары бағалана алмайды. Кәсіби филателистер марканың түпкілік желімін сақтауға тырысады, өйткені мұндай маркалар желімі жоқ маркалардан бағалырақ деп есептеледі. Желімге жабысқан қағаз қалдықтарын желімді бұзбай, алып тастау қажет. 1906 жылы маркалардың төменгі жағындағы желімге байланысты үнемі мәселелер туындады. Маркалар «қатты» желіммен дайындалатынын және олардың жазғы немесе ылғалды маусымда ерте жабысуын немесе кітап түріндегі парафин қағазына жабысуын болдырмау үшін қолданылуға арналғандығын көрсететін ресми хабарлама жарияланды.
Mint: stamps with full, undamaged original gum, as sold by the post office. This condition (also called mint, never hinged) is valued highest. Unused: stamps whose original gum has been damaged, e. g. through use of stamp hinges, or other influences. Unused without gum: stamps which have lost their original gum. In stamp catalogues, these conditions are abbreviated with the signs **, *, and (*), respectively. Some stamps have been issued without any gum at all, either due to a lack of materials, or (in particular in tropical countries) to avoid the risk of stamp sheets sticking together. Such stamps cannot be found other than in (*) condition. Traditionally, in particular before World War II, stamps were mounted in albums with stamp hinges no matter whether they were used or unused. Hence some experts claim that very few unused stamps from the 19th century have not been hinged at some point in their existence. This means that old unused stamps in supposedly mint condition often come under suspicion of having been regummed, and the detection of regummed stamps is an important part of philatelic expertisation. Regummed stamps cannot be valued any higher than unused stamps without gum. Dedicated philatelists strive to maintain the integrity of the backing gum, because such stamps are considered more desirable than stamps without their backing gum. The removal of any paper residue that has collected on the gum without removing the gum itself. In 1906, trouble had constantly arisen due to the gum on the under face of the stamps. There was an official notice that stated that stamps were going to be prepared with 'hard' gum, and were intended for use in the summer or humid season to prevent the premature sticking together of the stamps, or the sticking to the paraffin paper when in book form.
Түрлері
Жазу, сандар немесе символдар жабысқақ бетке басылған маркалар ерекше қызығушылық тудырады. Мысалы, тематикалық коллекционерлерге, егер басылым марканың шығарылуының мәнімен байланысты болса, АҚШ-тың 1909 жылғы Хадсон-Фултон мерекесіне арналған маркаларындағыдай. Қателікпен желімделген жағына басылған маркаларды сирек кездесетін түрлеріне қызығушылық танытатын коллекционерлер іздейді. Ескі маркалардың желімі көбінесе қолданылмаған маркалардың иілуіне себеп болады. Мұны болдырмау үшін кейбір почта органдары, мысалы, 1930 және 1940 жылдардағы Германияда, желімді роликтермен сылап, оның бұзылуына әкелді. Бұл тігістің бағыты әртүрлі өндіріс кезеңдерін ажырату үшін қолданылады.
Таңбаның желімдеуі арқылы қағаздың зақымдануы
Өндіріс кезінде, әсіресе табиғи материалдардан жасалған жабыстырғыш, артық қышқыл қамтымауына назар аудару керек. Ондай қышқыл уақыт өте келе марка қағазын жояды. Мысалы, 1935 жылы Германияда шығарылған Остропа естелік парағы және 1936 жылғы неміс Zeppelin әуе почта маркалары. Кейбір ескі маркалардың, атап айтқанда Австрия-Мажарстанның шығарылымдарындағы қалың жабыстырғыш, ауаның ылғалдылығы мен температурасының өзгеруіне байланысты сынғыш болады. Мұндай сынықтар марка қағазына да зиян келтіріп, маркалардың тозуына әкелуі мүмкін. Ондай жағдайларда марка каталогтары маркалардың одан әрі зақымдануын болдырмау үшін жабыстырғышты алып тастауды ұсынады.