Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Шошқалар туысы
Genus of wasps
Sphex туысына жататын шошқалар (әдетте қазушы шошқалар деп аталады) – жәндіктерді шағып, парализге түсіретін, дүние жүзінде кездесетін жыртқыштар. Sphex – Sphecidae (sensu lato) қазушы шошқалар тұқымдасының көптеген туыстарының бірі, алайда Sphecinae-ден басқа көптеген туыстар Crabronidae тұқымдасына көшірілді. Sphex-тің 130-дан астам түрі белгілі.
Wasps of the genus Sphex (commonly known as digger wasps) are cosmopolitan predators that sting and paralyze prey insects. Sphex is one of many genera in the old digger wasp family Sphecidae (sensu lato), though most apart from the Sphecinae have now been moved to the family Crabronidae. There are over 130 known Sphex species.
Мінез-құлық
Жұмыртқа салуға дайындалу үшін олар қорғалған "ұя" (кейбір түрлер топырақтан ұя қазып, ал басқалары бұрыннан бар тесіктерді пайдаланады) салады, содан кейін оны ұсталған жәндіктермен толтырады. Әдетте, олжа тірі қалдырылады, бірақ былтыршақ уларымен парализге түсіріледі. Былтыршақтар ұяға жұмыртқа салады, ал былтыршақ дернәсілдері даму кезеңінде парализге түсірілген жәндіктермен қоректенеді. Үлкен алтын қазғыш (Sphex ichneumoneus) Солтүстік Америкада кездеседі. Дамып келе жатқан былтыршақтар қыста ұяларында болады. Жаңа буын ересек былтыршақтар пайда болған кезде, оларда келесі маусымда ұя салу үшін қажетті генетикалық тұрғыдан бағдарламаланған мінез-құлық болады. Жаз бойы аналық былтыршақ бес-алтыға дейін ұя салады, әрқайсысының ішінде жұмыртқалары үшін бірнеше бөлімшелер болады. Ұя салу және оны жәндіктермен толтыру белгілі бір ретпен, қадам-қадаммен жүзеге асады. Спхекстің, Жан-Анри Фабрдың кейбір зерттеулерінде көрсетілгендей, ұясы үшін қанша шырыш жинағанын санамайтыны белгілі. Ол төрт шырыш іздесе де, жоғалған шырышқа, мысалы, құмырсқаларға, шыбықтарға немесе жай ғана қателікке назар бөлмейді. Спхекс шырышын мұрттықтарынан тартып, қуысына сүйрейді; егер шырыштың мұрттықтары кесілсе, былтыршақ аяқтарынан тартуды жалғастыруды ойламайды. Sphex-тің навигациялық қабілеттерін этолог Нико Тинберген зерттеді. Ричард Докинс және Джейн Брокман кейіннен Sphex ichneumoneus-те ұялау тесіктері үшін әйелдер арасындағы бәсекелестікті зерттеді.
In preparation for egg laying, they construct a protected "nest" (some species dig nests in the ground, while others use pre existing holes) and then stock it with captured insects. Typically, the prey are left alive, but paralyzed by wasp toxins. The wasps lay their eggs in the provisioned nest and the wasp larvae feed on the paralyzed insects as they develop. The great golden digger wasp (Sphex ichneumoneus) is found in North America. The developing wasps spend the winter in their nest. When the new generation of adults emerge, they contain the genetically programmed behaviors required to carry out another season of nest building. During the summer, a female might build as many as six nests, each with several compartments for her eggs. The building and provisioning of the nests takes place in a stereotypical, step by step fashion. Sphex has been shown, as in some Jean Henri Fabre studies, not to count how many crickets it collects for its nest. Although the wasp instinctively searches for four crickets, it cannot take into account a lost cricket, whether the cricket has been lost to ants or flies or simply been misplaced. Sphex drags its cricket prey towards its burrow by the antennae; if the antennae of the cricket are cut off, the wasp would not think to continue to pull its prey by a leg. The navigation abilities of Sphex were studied by the ethologist Niko Tinbergen. Richard Dawkins and Jane Brockmann later studied female rivalry over nesting holes in Sphex ichneumoneus.