Кіріспе

Құйрықтар түрі

Dolichovespula maculata – Dolichovespula туысына жататын және Vespidae әлеуметтік, бүкіл әлемге тараған отбасының мүшесі құйрықтардың бір түрі. Ол көптеген халықтық атаулармен белгілі, ең бастысы – ақбетті құйрық, сондай-ақ ақбетті желті жаға, ақбетті құйрық, ақбетті құйрық, ақбетті құйрық, қаражакет, аққұйрық құйрық, шырша құйрық және бұқа құйрық. Техникалық тұрғыдан алғанда, сары жағалы құйрықтардың түрі, ол Vespa туысына жататын нағыз құйрықтардың бірі емес. Колонияларда 400-ден 700-ге дейін жұмысшы құйрықтар болады, бұл оның туысы Dolichovespula-дағы ең ірі колония мөлшері. Ақбетті құйрық АҚШ-тың және Канаданың оңтүстігінің барлық аймақтарында таралған, бірақ ең көп Оңтүстік-Шығыс АҚШ-та кездеседі. Бұл түрдің аталықтары гаплоидты, ал аналықтары диплоидты. Сондықтан жұмысшы аналықтардың салған жұмыртқаларынан аталықтар өседі.

Таксономия және филогенетика

Балда қарашаның аты оның бетіндегі ерекше ақ іздерінен шыққан, өйткені "bald" сөзінің түбі "piebald" сөзімен байланысты. D. maculata орманды аймақтарда және қалалық жерлердегі өсімдіктерде кездеседі. Ұялары көбінесе ағаштар мен бұталарда орналасады, бірақ кейде тас тіреулердің астында немесе ғимараттардың қабырғаларында да табылады. Ұялардың тік бойымен таралуы жер бетінен бірнеше метр биіктікте тіркелген.

Мінез-құлық

Шаш бетті құйрықтар бәсенді жейтін, және олардың шыбықтар, гусеницалар және бұрышқыштарды жеуіне байланысты пайдалы деп есептеледі. Дегенмен, олардың агрессивті қорғаныш табиғаты адамдар үшін қауіпті, егер олар ұясына тым жақын келсе немесе ұясы адамдар тұратын жерге тым жақын салынса, қауіп тудырады. Олар ұяларын белсенді қорғайды, жұмысшылары қайта-қайта шағып, әлеуметтік аралар мен бұғыларда кең таралғандай. Шаш бетті құйрықтың ерекше қорғаныш механизмі бар – олар омыртқалы жануарлар ұяға кіргенде, шаншығынан уды тікелей көзге шаша алады. Удың әсерінен көздер дереу суланады және уақытша соқырлық пайда болады.

Колониялық цикл

Колонияның өмірлік циклын негізін қалау кезеңіне, даму кезеңіне және көбейту кезеңіне бөлуге болады. Колониялар жылдық циклды көрсетеді. Жаңа ұялар көбінесе көктем мен жаздың басында бір патшайыммен құрылады, бірақ нақты уақыты орналасқан жерге байланысты өзгереді. Вашингтонда ұя салу мамыр айының ортасында басталады, ал жұмысшылар маусым айының ортасында пайда болады. Ірі ұялар шілде айының ортасында салына бастайды, ал алғашқы ханышалар тамыз айының ортасында шығады. Колония қыркүйек айының ортасында тоқтатылады, өмірлік циклы шамамен 4 ай (122 күн) құрайды.

Көмірсутектер

Кютикулярлы көмірсутектер ылғалдың таралуына кедергі жасайды, осылайша бұзауларда сусызданудың алдын алады. Кютикулярлы көмірсутектердің профильдері түрлер мен ұялар бойынша өзгеше болады және олар ұядағы туысқандарды тану механизмі ретінде қарастырылады. Жұмысшы және патшайымның кютикулярлы липидтерінде ұқсас компоненттер кездеседі, бірақ олардың таралуы едәуір айырмашылыққа ие, бұл кютикулярлы көмірсутектердің касталық ерекшеленуде де маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.

Касталар арасындағы кутикулярлы көмірсутек профилі және диморфизм

Төмендегідей липидтік профильдер 1989 жылы Грузияның солтүстік-шығысында жаз және күздің басында алынған үлгілерден анықталды. Жұмысшылардың қабықшаларынан табылған басым көмірсутектер – n-алкандар және метил және диметил тармақталған алкандар, олардың тірекшесі C27 немесе C29 болды. Жұмысшылардағы негізгі липидтер мен олардың таралуы: n-гептакозан (28%), 11-13 метилгептакозан (15%), 3,13 диметилгептакозан (11%) және 13 және 15 метилнонакозан (10%). Нонакозен патшайымның қабықша липидтерінің 34% құрады. Табылған қабықша липидтерінің орташа тізбек ұзындығы патшайымдарда 28,0, жұмысшыларда 27,5-ке тең.

Жұмысшы-патшашалық қақтығыс

D. maculata төмен аталық мұрагерлік, жұмысшылардың көбеюі және патшайым мен жұмысшы арасындағы қақтығыстармен сипатталады. Жұмысшылар мен олардың патшайымы арасындағы әртүрлі генетикалық мүдделер ұя ішінде басқару үшін күреске әкеледі, бұл әлеуметтік ұйымды бұзады. Гаплодиплоидияға байланысты жұмысшылар жұптаса алмайды, бірақ олардың ұрықтанбаған жұмыртқалары еркекке айналады. Жұмысшылар мен олардың патшайымдары өз ұлдарымен ең жақын туыс. Табиғи іріктеу өз ұлдарын өсіруге көбірек бейім жұмысшыларды жақсы көреді, патшайымның ұлын өсірудің орнына. D. maculata-ның жеті ұясынан алынған сынамада еркектердің 20,9%-ы жұмысшылардың өнімдері еді. Еркектердің жұмысшылардың ұлдары болу пайызы ұялар жиналған уақытқа немесе колонияның мөлшеріне байланысты емес. D. maculata-да жұмысшылардың туыстық байланысы өте жоғары болғандықтан, жұмысшылар патшайымның ұлдарына қарағанда басқа жұмысшылардың ұлдарымен жақын туыс, сондықтан жұмыртқа өндірісіне жұмысшылар бақылау жасамайды. Патшайымның еркек өндірісіне монополия құруының себебі жұмысшылардың өндірісі қымбатқа түседі, сондықтан отардың жалпы көбеюі төмендейді. Жұмысшылар өндірісіне кететін шығын жұмысшыларға таңдау қысымы ретінде әсер етеді, сондықтан олар көбеюді шектеуге бейім. Көбеюге қабілетті ұялардағы жұмысшылар көбейю үшін өз патшайымын өлтіруі мүмкін. Зерттеушілер D. maculata-ның 19 ұясын өмірінің көбею фазасында зерттегенде, 14 ұяда патшайымның жоқ екені анықталды. Ана өлтіру жеткілікті жұмысшылар өсірілгеннен және аналық жұмыртқалар салынғаннан кейін болуы мүмкін. Дегенмен, ана өлтіру тікелей байқалған жоқ және өлімнің басқа да себептері болуы мүмкін.

Диета

D. maculata-ның тамақтануы жеке дарабасының өмірлік айналымының кезеңіне және географиялық орналасуына қарай өзгеріп отырады. Ересек сары жакеттер, нағыз құйрықтары сияқты, етқоректілер және түрлі жәндіктермен қоректенеді. Олар ет, өрмекшілер, жемістер және жәндіктер жегендері байқалған. Ересектер гүл нектарын ішіп, оны личинкаларына тамақ етеді.

Паразиттер

Әйел бал аралары (Aphomia sociella) жұмыртқаларын қарабас араның (bald faced hornet) ұясына салады. Шыққан дернәсілдер кейін аралар қорғамай қалған жұмыртқаларымен, дернәсілдерімен және қуыршақтарымен қоректенеді. Бұл паразиттік шабуыл дернәсілдер тамақ іздеп ұяның ішінде тоннель қазғанда ұяның үлкен бөлігін жоя алады.

Өмірлік цикл

Әр көктемде алдыңғы маусымның соңында жетіліп, ұрықтанған аналықтары жаңа колониялар құрай бастайды. Аналық ұя салуға орын таңдайды, оны құрылыспен бастайды, алғашқы жұмыртқаларын салады және осы алғашқы дернәсілдер тобын тамақтандырады. Олар жұмысшыларға айналып, ұяны кеңейту жұмысын өз мойнына алады. Олар ағаш тілін шайнап, оны сілекейдегі крахмалмен араластырады. Содан кейін оны жамбас және аяқтарымен жайып, кептіріп, қағаз тәрізді құрылымға айналдырады. Жұмысшылар ұяны қорғайды және нектар, ағаш шырыны және жеміс (әсіресе алма) қабығымен қоректенеді. Олар сондай-ақ жәндіктер мен басқа да бунақденелілерге шабуыл жасайды, оларды шайнап, дернәсілдерге жем етеді. Олар шикі етпен де қоректенгені белгілі. Жаздың соңы мен күздің басында аналық ұшқындар мен жаңа аналықтар туатын жұмыртқаларды салады. Дернәсілденгеннен кейін, осы құнарлы аталықтар мен аналықтар жұптасу үшін ұшып кетеді. Ұрықтанған аналықтар қыстанып, келесі жылы жаңа колониялар құрады. Аталықтар мен жұмысшылар цикл аяқталысымен өледі. Егер ескі аналықты жұмысшылар өлтірмесе, ол күздің ортасында олармен бірге өледі.