Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құбыршаққанаттылар – аралар, егеуқұйрықтар, былдырықтар және қарапайым араларды қамтитын жәндіктер тобы. Құбыршаққанаттылардың 150 000-нан астам тірі түрі және 2000-нан астам жойылған түрі сипатталған. Көптеген түрлері паразиттер. Әйелдерде әдетте жұмыртқаларды иесіне немесе басқа қолжетімсіз жерлерге салуға арналған ерекше жұмыртқа салмалы құрал (ovipositor) болады. Бұл құрал көбінесе шаншыққа айналады. Жастар толық метаморфоз (голометаболизм) арқылы дамиды, яғни ересек күйге жеткенге дейін құрт тәрізді дернәсіл сатысынан және белсенді емес қуыршақ сатысынан өтеді.
Order of insects comprising sawflies, wasps, bees, and ants
Hymenoptera is a large order of insects, comprising the sawflies, wasps, bees, and ants. Over 150,000 living species of Hymenoptera have been described, in addition to over 2,000 extinct ones. Many of the species are parasitic. Females typically have a special ovipositor for inserting eggs into hosts or places that are otherwise inaccessible. This ovipositor is often modified into a stinger. The young develop through holometabolism (complete metamorphosis) — that is, they have a wormlike larval stage and an inactive pupal stage before they reach adulthood.
Этимология
Гименоптера атауы жәндіктердің қанаттарымен байланысты, бірақ бастапқы шығу тегі нақты емес. Барлық дереккөздер бұл атаудың қанатты білдіретін көне грекше πτερόν (птерон) сөзінен шыққандығына келіседі. Мембрана мағынасындағы көне грекше ὑμήν (hymen) сөзі терминдің ықтимал этимологиясын ұсынады, себебі бұл топқа жататын түрлердің қанаттары мембраналы болып келеді. Гименоптералар триас кезеңінде пайда болған, ал ең көне қазбалар Xyelidae тұқымдастығына жатады. Әлеуметтік гименоптералар бор кезеңінде пайда болды. Бұл топтың эволюциясын Алекс Расницын, Майкл С. Энгель және тағы басқалар терең зерттеді. Морфологиялық және молекулалық деректерге негізделген Гименоптералар ішіндегі филогенетикалық байланыстар 2000 жылдан бері жан-жақты зерттелді. 2023 жылы молекулалық зерттеу жүргізілді.
The name Hymenoptera refers to the wings of the insects, but the original derivation is ambiguous. All references agree that the derivation involves the Ancient Greek πτερόν (pteron) for wing. The Ancient Greek ὑμήν (hymen) for membrane provides a plausible etymology for the term because species in this order have membranous wings. Hymenoptera originated in the Triassic, with the oldest fossils belonging to the family Xyelidae. Social hymenopterans appeared during the Cretaceous. The evolution of this group has been intensively studied by Alex Rasnitsyn, Michael S. Engel, and others. Phylogenetic relationships within the Hymenoptera, based on both morphology and molecular data, have been intensively studied since 2000. In 2023, a molecular study
Жынысты анықтау
Гимноптерлердің көпшілігінде немесе барлығында жыныс дамуы жеке тұлғаның хромосомаларының санымен анықталады. Ұрықтандырылған жұмыртқалар екі жиынталған хромосоманы алады (әр ата-ананың сәйкес гаметаларынан біреуін) және диплоидты ұрғашыларға айналады, ал ұрықтандырылмаған жұмыртқалар тек бір жиынталған хромосоманы (анадан) қамтиды және гаплоидты еркектерге айналады. Ұрықтандыру процесі жұмыртқа салатын ұрғашының ерікті бақылауында болады, бұл оған ұрпағының жынысын анықтауға мүмкіндік береді. Гаплодиплоидияның бір салдары – ұрғашылардың орташа есеппен өз қыздарына қарағанда әпкелерімен көбірек ортақ гендері болады. Осы себепті, туысқан ұрғашылар арасындағы ынтымақтастық ерекше тиімді болуы мүмкін және бұл тәртіпте еусоциалдықтың көптеген пайда болуына себеп болуы мүмкін. Көптеген ара, құмырсқа және сұрқар құс колонияларында жұмысшы ұрғашылар басқа жұмысшылар салған жұмыртқаларды тікелей туысқандық байланыс күшті болғандықтан алып тастайды, бұл құбылыс жұмысшы полициясы деп белгілі. Тағы бір салдары – гимноптерлердің іштен туудың зиянды әсерлеріне төзімділігі жоғарылайды. Еркектер гаплоидты болғандықтан, кез келген рецессивті гендер автоматты түрде белсенді болады, оларды табиғи іріктеуге ұшыратады. Осылайша, зиянды гендердің генетикалық жүгі салыстырмалы түрде жылдам тазартылады.
Among most or all hymenopterans, sex is determined by the number of chromosomes an individual possesses. Fertilized eggs get two sets of chromosomes (one from each parent's respective gametes) and develop into diploid females, while unfertilized eggs only contain one set (from the mother) and develop into haploid males. The act of fertilization is under the voluntary control of the egg laying female, giving her control of the sex of her offspring. One consequence of haplodiploidy is that females on average have more genes in common with their sisters than they do with their daughters. Because of this, cooperation among kindred females may be unusually advantageous and has been hypothesized to contribute to the multiple origins of eusociality within this order. In many colonies of bees, ants, and wasps, worker females will remove eggs laid by other workers due to increased relatedness to direct siblings, a phenomenon known as worker policing. Another consequence is that hymenopterans may be more resistant to the deleterious effects of inbreeding. As males are haploid, any recessive genes will automatically be expressed, exposing them to natural selection. Thus, the genetic load of deleterious genes is purged relatively quickly.
Телекөпір
Кейбір гименоптерлер партеногенезді пайдаланады, яғни ұрықтандырусыз эмбриондарды жасайды. Телитокия – партеногенездің ерекше түрі, онда әйел эмбриондары (ұрықтандырусыз) пайда болады. Гименоптерлердегі телитокия – автомиксистің бір түрі болып табылады, онда бір мейоздың екі гаплоидты өнімі (протожұмыртқалар) бірігіп, диплоидты зиготаны құрайды. Бұл процесс анадан қызына геномның берілуінде гетерозигостықты сақтауға көмектеседі. Ол бірнеше құмырсқа түрлерінде кездеседі, оның ішінде шөл құмырсқасы Cataglyphis cursor, клоналды шабуылшы құмырсқасы Cerapachys biroi, жыртқыш құмырсқа Platythyrea punctata және электр құмырсқасы (кішкентай от құмырсқасы) Wasmannia auropunctata. Бұған қоса, ол Кап арасы Apis mellifera capensis-те де кездеседі. Орталық бірігу арқылы автомиксиске түсетін ооциттерде көбінесе кроссоверлік рекомбинация деңгейі төмендейді, бұл гетерозигостықты сақтауға және инбридинг депрессиясын болдырмауға мүмкіндік береді. Кроссоверлік рекомбинация деңгейі төмен орталық бірігуді көрсететін түрлерге Platythyrea punctata құмырсқалары жатады.
Some hymenopterans take advantage of parthenogenesis, the creation of embryos without fertilization. Thelytoky is a particular form of parthenogenesis in which female embryos are created (without fertilisation). The form of thelytoky in hymenopterans is a kind of automixis in which two haploid products (proto eggs) from the same meiosis fuse to form a diploid zygote. This process tends to maintain heterozygosity in the passage of the genome from mother to daughter. It is found in several ant species including the desert ant Cataglyphis cursor, the clonal raider ant Cerapachys biroi, the predaceous ant Platythyrea punctata, and the electric ant (little fire ant) Wasmannia auropunctata. It also occurs in the Cape honey bee Apis mellifera capensis. Oocytes that undergo automixis with central fusion often have a reduced rate of crossover recombination, which helps to maintain heterozygosity and avoid inbreeding depression. Species that display central fusion with reduced recombination include the ants Platythyrea punctata
Диета
Гименоптерлердің әртүрлі түрлері тамақтану әдеттерінің кең спектрін көрсетеді. Ең алғашқы түрлері көбінесе өсімдік жегіштер болып табылады, гүлдермен, тозаңмен, жапырақтармен немесе сабақтармен қоректенеді. Құдалар – жыртқыштар, және олардың дернәсілдерін қозғалмайтын жеммен қамтамасыз етеді, ал аралар нектар мен тозаңмен қоректенеді. Дернәсіл кезінде көптеген түрлер паразиттер болып табылады. Ересектер жұмыртқаларын қожайынға салады, олардың шайқауынан кейін оны жей бастайды. Мысалы, жойылу қаупі төнген Papilio homerus жұмыртқаларының 77 пайызы, негізінен, гименоптерлер түрлерімен паразиттік қатынаста болады. Кейбір түрлері тіпті гиперпаразиттер, олардың қожайыны – өзі басқа паразит жәндік. Кейбір гименоптерлерде өсімдік жегіштер мен паразиттердің арасындағы аралық әдеттер кездеседі, олар басқа жәндіктердің ісікшелерінде немесе ұяларында тұрып, олардың тамағын ұрлап, соңында оларды өлтіріп жейді.
Different species of Hymenoptera show a wide range of feeding habits. The most primitive forms are typically phytophagous, feeding on flowers, pollen, foliage, or stems. Stinging wasps are predators, and will provision their larvae with immobilised prey, while bees feed on nectar and pollen. A huge number of species are parasitoids as larvae. The adults inject the eggs into a host, which they begin to consume after hatching. For example, the eggs of the endangered Papilio homerus are parasitized at a rate of 77%, mainly by Hymenoptera species. Some species are even hyperparasitoid, with the host itself being another parasitoid insect. Habits intermediate between those of the herbivorous and parasitoid forms are shown in some hymenopterans, which inhabit the galls or nests of other insects, stealing their food, and eventually killing and eating the occupant.
Апокрита
Асектер, аралар және құмырсқалар бірге Апокриталар субтартымын (және клады) құрайды, олардың бірінші және екінші құрсақ сегменттері арасындағы тарлықпен сипатталатын, "асе бел" (петиоль) деп аталатын құрылымға ие, сондай-ақ бірінші құрсақ сегментінің кеудеге бірігуін қамтиды. Барлық Апокриталардың дербилерінде аяқтар, жалған аяқтар немесе оқшелер болмайды. Дербилердің артқы ішегі даму кезінде жабық күйде қалады, нәжіс дене ішінде жиналады, бірақ кейбір ара дербилерінде дамудың кері процесі арқасында дербилік анус қайта пайда болады. Әдетте, анус дерби өсуі толыққаннан кейін ғана ашылады.
The wasps, bees, and ants together make up the suborder (and clade) Apocrita, characterized by a constriction between the first and second abdominal segments called a wasp waist (petiole), also involving the fusion of the first abdominal segment to the thorax. Also, the larvae of all Apocrita lack legs, prolegs, or ocelli. The hindgut of the larvae also remains closed during development, with feces being stored inside the body, with the exception of some bee larvae where the larval anus has reappeared through developmental reversion. In general, the anus only opens at the completion of larval growth.