Кіріспе

Әлеуметтік құйрықтар туысы
барлық нағыз құйрықтар

Құйрықтар (Vespa туысына жататын жәндіктер) – әлеуметтік құйрықтардың ең ірілері, және сыртқы түрі жақын туыстары сары жеңдерге (yellowjackets) ұқсас. Кейбір түрлерінің ұзындығы шамамен жетеді. Оларды басқа құйрықтардан басының үстіңгі жиегінің салыстырмалы үлкендігімен ажыратуға болады. Әлем бойынша Vespa туысының 22 түрі анықталған. Көптеген түрлері Азияның тропиктерінде ғана кездеседі, бірақ еуропалық құйрық (V. crabro) Еуропа, Ресей, Солтүстік Америка және Солтүстік-Шығыс Азияда кеңінен таралған. Солтүстік Америкада өсетін Dolichovespula туысына жататын құйрықтарды көбінесе құйрықтар деп атайды (мысалы, ақбет құйрықтар), бірақ олардың барлығы шын мәнінде сары жеңдер. Басқа әлеуметтік құйрықтар сияқты, құйрықтар да ағаштарды шайнау арқылы қағаз тәрізді ұя салады. Әрбір ұяда бір патшайым болады, ол жұмыртқа салады және оған генетикалық тұрғыдан әйел болса да, құнарлы жұмыртқа туғыза алмайтын жұмысшылар көмектеседі. Көптеген түрлер ағаштар мен бұталарда ашық ұя салады, бірақ кейбіреулері (мысалы, Vespa orientalis) ұяларын жер астында немесе басқа қуыстарда салады. Тропиктерде бұл ұялар жыл бойы сақталуы мүмкін, бірақ қоңыржай аймақтарда ұя қыс бойы қырылады, ал жалғыз патшайымдар көктемге дейін жапырақтардың арасында немесе басқа жылу сақтайтын материалдарда қыстайды. Еркек құйрықтар мінезді, тістемейді. Құйрықтар көбінесе зиянкестер саналады, өйткені олар қауіп төнгенде ұя салу орындарын агрессивті түрде қорғайды және олардың шағуы ара шағуынан да қауіпті болуы мүмкін.

Жіктеу

Таксономиялық тұрғыдан жақсы анықталғанымен, құйрықтар мен Vespidae тұқымдасына жататын басқа құйрықтар арасындағы айырмашылықтар, әсіресе осы тұқымдасқа жататын сары құйрықтар (yellowjackets) туралы қандай да түсініспеушіліктер болуы мүмкін. Сонымен қатар, Азияда кездесетін түнгі құйрықтардың туысы – Provespa, "түнгі құйрықтар" немесе "түнгі шаяндар" деп аталады, бірақ олар нағыз шаяндар емес. Кейбір басқа ірі құйрықтар да кейде шаян деп аталады, ең әйгілісі – Солтүстік Америкада таралған ақ бет шаян (Dolichovespula maculata). Ол қара және ақ түстің үйлесімімен ерекшеленеді. Бұл түрге "шаян" деген атау, негізінен, жер астында емес, ауада ұя салу қабілетіне байланысты берілген (нағыз шаяндар сияқты). Тағы бір мысал – Австралия шаяны (Abispa ephippium), ол шын мәнінде тостаған құйрықтардың (potter wasps) бір түрі.

Тарату

Құсбегіштер негізінен Солтүстік жарты шарда кездеседі. Еуропалық бұғы (V. crabro) – ең танымал түрі, Еуропада кеңінен таралған (бірақ 63-ші параллельдің солтүстігінде ешқашан кездеспейді) және Еуропалық Ресейде (солтүстік аймақтардан басқа). Шығыста түрдің таралу аймағы Урал тауларынан батыс Сібірге дейін (Ханты-Мансийск маңында) созылады. Азияда еуропалық бұғы оңтүстік Сібірде, сондай-ақ Шығыс Қытайда кездеседі. Еуропалық бұғы 19 ғасырдың ортасында Солтүстік Американың шығысына кездейсоқ түрде әкелінді және содан бері Еуропадағыдай ендіктерде тіршілік етеді. Алайда, ол Солтүстік Американың батысында табылған емес. Азиялық алып бұғы (V. mandarinia) Ресейдің Приморский және Хабаров крайларында (оңтүстік бөлігі), еврей автономиялық облысында, Қытайда, Кореяда, Тайваньда, Камбоджада, Лаоста, Вьетнамда, Индокитайда, Үндістанда, Непалда, Шри-Ланкада және Таиландта қоныстанды, бірақ көбінесе Жапония тауларында кездеседі, онда оларға «алып көгершін арасы» деген ат берілген. Шығыс бұғысы (V. orientalis) Орталық Азияның жартылай құрғақ, субтропиктік аймақтарында (Азербайжан, Армения, Ресейдегі Дагестан, Иран, Ауғанстан, Оман, Пәкістан, Бангладеш, Түрікменстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Қырғызстан, оңтүстік Қазақстан) және Оңтүстік Еуропада (Италия, Мальта, Албания, Румыния, Түркия, Грекия, Болгария, Кипр) таралған. Азиялық бұғы (V. velutina) Франция, Испания, Португалия, Италия және Ұлыбританияға әкелінді.

Тітіркендіргіш

Құсқарлар жемтігін өлтіру және ұяларын қорғау үшін тікенектерін пайдаланады. Құсқар шағуы адамға қарапайым бұзау шағуынан ауыррақ тиеді, себебі құсқардың уында ацетилхолиннің мөлшері жоғары (5%). Жеке құсқарлар бірнеше рет шағуға қабілді. Бал араларынан өзгеше, құсқарлар шаққаннан кейін өлмейді, өйткені олардың тікенектері өте ұсақ тісті (тек жоғары ұлғайтуда көрінеді) және оңай тартылып алады, сондықтан денесінен ажырағанда қалмайды. Құсқар уының күші құсқар түріне қарай өзгереді; кейбіреулері тек қана жәндіктерге тән уды береді, ал енді біреулері белгілі жәндіктердің ішіндегі ең улылары саналады. Жеке құсқар шағуының өзі, аллергиясы бар адамдардан басқа, өлімге алып келмейді. Азия алып құсқарының (V. mandarinia) шағуы ең улыларының бірі болып табылады, оның уы аллергиялық реакцияларды және көптеген органдардың жұмысын тоқтатуға себеп болып, өлімге әкелуі мүмкін, бірақ гемодиализ арқылы уды қаннан шығаруға болады. Басқа бұзаулар сияқты, теріге бір рет шағудан өлім тек аллергия болған жағдайда ғана орын алады, ал Қытай мен Жапониядағы Азия алып құсқарының шағуынан туындаған ауыр салдарлар көптеген шағулар немесе аллергияға байланысты анафилактикалық шок жағдайында ғана тіркелген. Жалпы, Vespa тұқымдас бұзаулардың шағуы, олардың құрамындағы әртүрлі мастопарандардың әсерінен гистаминнің бөлінуіне ықпал етеді. Бұл түр үшін 2 пентанол, изоамил спирті және 1 метилбутил-3 метилбутаноат сияқты үш биологиялық белсенді химиялық зат анықталған. Лабораториялық сынақтарда 2 пентанол ғана жеңіл алаңдаушылық пен қорғаныс мінез-құлқына себеп болды, бірақ қалған екі қосылысты қосу синергиялық эффект арқылы агрессияны арттырды. Егер құсқар ұяның жанында өлтірілсе, ол феромондарды бөліп, басқа құсқарларды шабуылға итермелейді. Бұл феромондарға тиген киім, тері, өлген жем немесе құсқарлар, сондай-ақ банан және алма хош иісі сияқты кейбір тағамдық дәмдеуіштер, және С5 спирттері мен С-эстерлері бар парфюмерия да шабуылға себеп болуы мүмкін.

Жыртқыш стратегиялар

Құйрық құрттарының бал араларын аулау қабілеті бірнеше бейімделулердің нәтижесінде қалыптасқан. Vespa-ның денесі өз жеміне қарағанда ірі, ара шабуылдарына қарсы тұру үшін қалың экзоскелеті, күшті жауырыны және улағы бар. Құйрықтардың аулау стратегиясына келсек, V. tropica және V. velutina сияқты түрлер бал арасы колонияларын қашықтықтан анықтау үшін визуалды және иіс сигналдарын пайдалана алатыны дәлелденді. V. tropica-ның жем іздеушілері түс пен пішін арасындағы байланысты оңай орната алады және түстерді жалпылау қабілетін көрсетеді. V. velutina жем іздеушілері ара иісімен өңделген ара тәзіртегіш және мақта тобы тәзіртегішін визуалды түрде ажыратады, ара тәзіртегішін артық көреді. Жем іздеуші құйрықтар бал арасы колониясының иісіне, әсіресе бал мен тозаңға, сондай-ақ бал арасының феромондарына таңдамалы түрде тартылады, бұл жоғары жем тығыздығын көрсетеді. Лабораториялық сынақтарда V. velutina жұмысшылары бал арасы жұмысшыларының феромонының құрамындағы гераниолға ерекше бейімделді, ол құйрықтар үшін шындық сигнал бола алады. Мінез-құлықтық, химиялық және электрофизиологиялық талдаулар Vespa bicolor-дың (Z) 11 eicosen 1 ol-ға тартылатынын көрсетті, бұл Азия (Apis cerana) және Еуропа (Apis mellifera) бал араларының дабыл феромонындағы басты қосылыс, ал оның антенналары осы қосылысқа жауап береді. Қызығы, Dendrobium christyanum орхидеясы да осы құйрықтың бал арасы феромонына деген тартымдылығын пайдаланады, гүлдерінің иісімен бал арасының дабыл феромонын имитациялап, гүлдерге келіп тозаңдандыратын құйрықтарды тартады. Сондықтан, ара аулайтын құйрықтар жем іздеу үшін гүлдерге де барады.

Түрлер

Көптеген Веспа түрлерінде түршелерді мойындау тарихы болғанымен, осы тудың ең соңғы таксономиялық шолуы Веспа туындағы барлық түрше атауларын синонимдер деп қарастырады, осылайша оларды аймақтық түс түрлерінің ғана бейресми атаулары деңгейіне төмендетіп жібереді.