Кіріспе

Құртқа тәрізді жануарлар тобы

Ricinulei – құртқа тәрізді жануарлардың кішкентай тобы. Басқа көптеген құрттар сияқты, олар да жыртқыштар, кішкентай бунақты жануарлармен қоректенеді. Қазіргі кезде олар Батыс-Орталық Африкада (Ricinoides) және Америкада (Cryptocellus және Pseudocellus) Техас штатына дейін солтүстікке қарай кездеседі. 2021 жылға дейін әлем бойынша 91 тірі түр сипатталған, барлығы Ricinoididae тұқымдасына жатады. Ескі еңбектерде оларды кейде Podogona деп атайды. Олардың сирек кездесуіне байланысты, олардың жалпылама аты жоқ, бірақ ғылыми әдебиетте оларды кейде «капталды тырнақ құрттары» деп атайды. Қазіргі кезде сақталған үш туысқа қоса, Еуроамериканың жоғарғы карбон кезеңінен және Бор кезеңінің Бірма құмынан қазба түрлері табылды.

Сипаттама

Рицинулидтер анатомиясының ең маңызды толық сипаттамасы 1904 жылғы Ханс Якоб Хансен мен Уильям Соренсеннің монографиясы болып табылады. Мысалы, Питтард пен Митчелл, Джеральд Легг және Л. ван дер Хамменнің еңбектерінде қосымша пайдалы зерттеулерді табуға болады.

Денесі

Рицинулеилер әдетте шамалы ұзын болады. Рицинулейлердің ең ірісі – Кейі карбон дәуірінде өмір сүрген Куркулиоид богемонды, оның денесінің ұзындығы шамалы. Олардың аяқтары мен денесінің қабығы (немесе экзоскелеті) ерекше қалың. Олардың ең айқын ерекшелігі – бастың үстінен көтеріліп, түсірілетін "капюшон" (немесе кукулус). Төмен түсірілгенде, ол ауызды және хелицераларды жабады. Қазіргі замандағы рицинулеидтердің көздері жоқ, бірақ қазбаларда екі жұп бүйірлік көздерді көруге болады, тіпті тірі түрлерде де осы жерде қабықтың жарыққа сезімтал аймақтары сақталып қалған. Салмақты денелі ішек (немесе опистосома) тар педицельді немесе белді көрсетеді, осы арқылы ол просомаға бекітіледі. Қызығы, просома мен опистосома арасында күрделі байланыс механизмі бар. Опистосоманың алғы жиегі қабықтың артқы жағындағы сәйкес бүктемеге дейін жиырылады. Бұл ерекше жүйенің пайдасы әлі толыққанды түсініксіз, және өйткені жыныс ашылуы педицельде орналасқан (тағы бір ерекшелік), жануарлар жұптасу үшін өздерін "құлақтан шығаруы” керек. Ішек дорсальды жағынан ірі пластиналарға немесе тергиттерге бөлінеді, олардың әрқайсысы орталық және бүйірлік пластиналарға бөлінген.

Қосымшалар

Ауыз мүшелері, немесе келицералар, 2 бөліктен тұрады – қозғалмайтын және қозғалмалы саусақтар. Ауыз мүшелерімен байланысты сезім мүшелері де кездеседі, бәлкім, тамақты тату үшін. Келицераларды кері тартуға болады, ал тыныш күйде олар әдетте кукулл астына жасырылады. Рицинулеид педипальптері күрделі қосымшалар. Олар көбінесе тамақ заттарын манипуляциялау үшін қолданылады, бірақ сонымен қатар көптеген сезімдік құрылымдарды ұстайды және «жақын қашықтықтағы» сезім мүшелері ретінде қолданылады. Педипальптердегі қысқыштар денелеріне шаққанда кішкентай, ал скорпиондар мен псевдоскорпиондардың туысқан топтарына қарағанда одан да кішкентай. Өліп кеткен тригонотарбидалар отрядында (Қатынастар бөлімін қараңыз) педипальптердегі ұқсас қысқыштар табылған. Көптеген орақшылардағыдай, рицинулеидтерде екінші аяқ жұбы ең ұзын болады және бұл аяқтар жануардың алдындағы кеңістікті сезу үшін қолданылады, тіпті антенналар сияқты. Егер педипальптер «жақын қашықтықтағы» сезім мүшелері болса, екінші жұп аяқтар «алыс қашықтықтағы» сезім мүшелері болып табылады. I және II аяқтардың тарсилеріндегі (қоршаған ортаны сезу үшін жиі қолданылатын) сезімталдық белгілер III және IV аяқтардың белгілерінен өзгеше. Еркек рицинулеидтерде аяқтардың үшінші жұбы ерекше өзгеріске ұшырап, жұптасу мүшелерін құрайды. Бұл мүшелердің пішіні таксономия үшін өте маңызды және түрлі түрлердің еркектерін ажыратуға пайдаланылуы мүмкін.

Ішкі анатомия

Жаку Милло рицинулеидтердің ішкі анатомиясы туралы ескі шолу жариялаған. Орташа ішек сипатталған, ал шығару жүйесі Малпиги түтікшелері мен коксаль бездерінің жұбынан тұрады. Әйел рицинулеидтерде сперма сақтау үшін сперматека бар деп есептеледі. Еркектердің жыныс мүшелері, сперматозоидтар және сперма өндірісі де жан-жақты зерттелген. Газ алмасу трахея арқылы жүзеге асады және просомадағы бір жұп спиракулалар арқылы сыртқа ашылады. Бразилияның кем дегенде бір түрінде пластрон бар, ол оның ылғалдануын болдырмауға және суға батқанда да тыныс алуын жалғастыруға көмектеседі.

Биология

Рицинулеидтер жаңбырлы ормандардың жапырақ төсеніштерінде және үңгірлерде тіршілік етеді, онда олар ұзын, сезімтал екінші аяқ жұптарымен жем іздейді. Рицинулеидтер басқа ұсақ омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді, бірақ олардың табиғи жемі туралы мәліметтер шектеулі. Олардың құдалану және жұптасу әдеттері туралы көп мәлімделмеген, бірақ аталықтарының ұрғашыға сперматофорды беру үшін өзгертілген үшінші аяқ жұбын қолданғаны байқалған. Жұмыртқалары аналықтың қалқаншасының астында көтеріледі, одан алты аяқты дернәсілдер шығады, кейіннен олар сегіз аяқты ересек нысандарға айналады. Алты аяқты дернәсіл – бұл олардың Акаримен ортақ ерекшелігі (Қарым-қатынастар бөлімін қараңыз). Бұл топтың биологиясы туралы зерттеулердің саны аз болғанымен, соңғы зерттеулер олардың түнгі мінез-құлқы туралы және жұптасудан өзгеше жеке тұлғалар арасындағы жаңа өзара әрекеттесулерді анықтады. Рицинулеидтер көбінесе үлкен топтарда кездеседі, олардың нақты мақсаты әлі белгісіз.

Алғашқы жұмыстар

1665 жылы Роберт Гук микроскоп арқылы байқаған, крабқа ұқсас үлкен кенесін сипаттады және оның сипаттамасын өзінің "Микрография" кітабында жариялады. Линей таксономиясы қолданылып сипатталған алғашқы тірі рицинулидті 1838 жылы Феликс Эдуард Герин Менэвилл Батыс Африкадан тапты, бұл алғашқы қазбадан бір жыл кейін болды. Одан кейін Генри Уолтер Бейтс Бразилияда тағы бір тірі мысалды жинады, ал Джон Обадия Вествуд оны 1874 жылы сипаттады, сондай-ақ үшіншісін 1892 жылы Тамерлан Торелл Сьерра-Леонеден тапты. Бұл алғашқы зерттеулерде рицинулидтер ерекше орақшалар (Opiliones) тобынан саналды, ал Торелл 1892 жылғы мақаласында осы жануарлар үшін "Ricinulei" деген атауды орақшалардың кіші тобы ретінде енгізді. Кейіннен 1904 жылы Хансен мен Сёренсеннің монографиясында рицинулидтер жеке арахидалар отряды ретінде танылды. Бұл авторлар құрғақ денесі мен қуыс денесі арасындағы байланысы өте тар және қуыс денесінің соңында шағын "құйрық" болатын, мойынқұмырсқалар, қамшы мойынқұмырсқалар, қамшы шаяндар және рицинулидтерді қамтитын "Arachnida micrura" деп аталатын топты анықтады.

Рицинулеидтер мен талшықтар

Арахнидтердің арақатынастарын зерттеудің морфологиялық тұрғысы рицинулеидтердің Акаримен (кенелер мен қоңыздар) ең жақын туыс екенін көрсеткенімен, жақындағы филогеномдық зерттеулер бұл тұжырымды жоққа шығарды. Л. ван дер Хаммен рицинулеидтерді тек анактинотрих кенелерімен бірге "Cryptognomae" тобына жатқызды. Питер Вейгольдт пен Ханнес Паулюс рицинулеидтер мен барлық кенелерді "Акариноморфа" деп атады, ал Джеффри Шульц "Акароморфа" деген атауды қолданды. Бұл гипотеза рицинулеидтер мен кенелердің арахидтердегідей әдеттегі сегіз емес, алты аяқпен личинка сатысында дүниеге келетінін ескереді. Қосымша аяқ жұбы даму кезеңінде пайда болады. Кейбір авторлар сондай-ақ, ауыз мүшелерін ұстайтын дененің жеке бөлігі – гнатозоманың рицинулеидтер мен кенелерге тән ерекше белгі екенін ұсынады. Алайда, бұл ерекшелік өте күрделі және түсіндіруге қиын, ал басқа авторлар гнатозоманың болуын тек кенелермен ғана байланыстырады.

Рицинулеидтер мен тригонотарбидтер

1892 жылы Фердинанд Карш рицинулеидтердің жойылып кеткен арахнидтер тобының – Тригонотарбиданың соңғы тірі ұрпақтары екенін ұсынды. Бұл гипотеза кеңінен назардан тыс қалды, бірақ 1996 жылы Джейсон Данлоп оны қайта қарастырды. Рицинулеидтер мен тригонотарбидтердің ортақ белгілері – опистозомадағы тергиттердің орталық және бүйірлік бөліктерге бөлінуі және дене екі жартысының арасындағы ерекше "құлыптау механизмі". Соңғы зерттеулер рицинулеидтер мен тригонотарбидтердің педипальптерінің ұшы ұқсас кішкентай тырнақпен аяқталатынын көрсетті. Рицинулеидтердің тригонотарбидтерге жақын туыс топ екендігі 2002 жылы Гонсало Жирибет және оның әріптестері жүргізген зерттеуде де расталды.

Филогеномдық зерттеулер

Соңғы филогеномдық зерттеулер бұрынғыдан өзгеше туыстық байланыстарды көрсетті. 2019 жылдың басында жасалған талдау рицинулеидтердің ең жақын туысы Xiphosura, яғни атқұйрықты шаяндар тобына жататын бунақденелілер болуы мүмкін екенін ұсынды.