Рене-Робер Кавелье де Ла Саль: Солтүстік Американы зерттеушісі және саудагері

Кіріспе

17 ғасырдағы француз зерттеушісі және Солтүстік Америкадағы тері саудагері

Рене Роберт Кавельер, Сиер де Ла Саль (/l//ə/'/s//æ//l/; 22 қараша 1643 – 19 наурыз 1687), Солтүстік Америкада 17 ғасырдағы француз зерттеушісі және тері саудагері болған. Ол АҚШ және Канаданың Ұлы көлдер аймағын, сондай-ақ Миссисипи өзенін зерттеді. Ол 1682 жылғы экспедициясымен ең танымал, онда ол Иллинойс өзенінің сағасынан Мексика шығанағына дейін Миссисипи өзенінің төменгі ағысымен каноэмен жүзіп өтті; 1682 жылдың 9 сәуірінде ол Миссисипи өзенінің бассейінін Франция үшін Ла Луизиан деп атап, осылайша Францияға қарастырды. Бір деректе ол "Франция үшін Солтүстік Америка құрлығының ең құнарлы жартысын иелендірген" делінеді. Кейінірек Мексика шығанағының жағалауына (қазіргі АҚШ-тың Техас штаты) жасаған сәттік экспедиция 1803 жылы Франциядан Луизиананы сатып алғанда АҚШ-қа Техасқа талап ету құқығын берді. Ла Саль 1687 жылы сол экспедиция кезінде қаза тапты. Ла Саль Огайо өзенін, кейде Миссисипи өзенін де алғашқы болып жүзіп өткен еуропалық деп есептеледі. Жолиет және Маркетт 1673-74 жылдардағы саяхатында Миссисипидің жоғарғы ағысына одан бұрын жеткенімен, Ла Саль зерттеуді кеңейтіп, Францияның талап ету аумағын өзеннің сағасына дейін жеткізді. Алайда, қазіргі тарихи мәліметтер Ла Сальдың Огайо/Аллегени аңғарына жеткенін көрсетпейді.

Ерте өмір

Роберт Кавельер 1643 жылғы 22 қарашада Францияның Руан қаласында, Сент-Гербланд приходында, жақсы жағдайдағы отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы Жан Кавельер мен Кэтрин Гест болды. Ла Салл иезуиттер қатарына қосылғанда әкесінің мұрасын қабылдаудан бас тартуға мәжбүр болды, ал Солтүстік Америкаға болашақ отарлаушы ретінде сапар жасағанда, ол мүлде кедей болып қалды. Ол 1666 жылдың көктемінде Жаңа Францияға жол тартты. Оның інісі Жан бір жыл бұрын ол жерге көшіп кеткен еді. Ла Саллдың өтініші бойынша 1667 жылғы 27 наурызда, Канадада болғаннан кейін, ол "моральдық кемшіліктерін" айтқаннан кейін Иса қоғамынан босатылды. Ла Саллға Монреаль аралының батыс жағындағы жер иелігі берілді, ол Лашин деп аталды. Ла Салл дереу жер участақтарын бөліп беруді, ауыл құруды және осы аймақтағы ирокездердің бірнеше тайпалары сияқты, жергілікті халықтың тілдерін үйренуді бастады.

Сир де Ла Сал

Sieur de La Salle – француз атағы, шамамен «Мэнор иесі» деп аударылады. Sieur – француз дворяндық атағы, ағылшынның «Сэр» атағына ұқсас, бірақ француз сеньорлық жүйесінде атақ сатып алынады, емес, ол әскери міндетті білдірмейді. Роберт Кавелье 1667 жылы Виль-Маридегі сульпициан орденінен Лашин сатып алуымен бұл атақты алды. Бұл Руан маңындағы отбасылық эстате атын білдіреді, одан барлық тарихшылар өздерінің мәліметтерін алады. Ол «Қызыл теңіз» деп аталатын теңізге құйылды. Ол Қытайға батыс жолын табу үшін экспедицияларды жоспарлай бастады. Ол губернатор Даниэль Курсель мен интендант Жан Талоннан осы іске кірісуге рұқсат сұрады және алды. Бұл істі қаржыландыру үшін Лашиндегі үлесін сатты. Ла Сал 1669 жылдың 6 шілдесінде Лашиннен Сент-Лоуренс өзенімен 9 каноэ мен 24 адамнан тұратын флотилиямен, Сенека тайпасынан белгісіз санындағы жетекшілермен: өзі және 14 жалдамалы адам төрт каноэде, екі сульпициан – Дольер де Кассон мен Аббе Рене де Брехан де Галине – жеті жаңа адаммен үш каноэде және екі каноэде жергілікті тұрғындармен бірге жолға шықты. Сент-Лоуренс өзенімен жоғары қарай және Онтарио көлінен 35 күн саяхаттағаннан кейін, олар қазір Ла Салдың қондырғысы деп аталатын Онтарио көлінің оңтүстік жағалауындағы Ирондекуит шығанағына жетті. Сол жерде оларды жергілікті тұрғындар қарсы алып, келесі күні бірнеше лига қашықтықтағы ауылға шығарып салды, бұл сапар бірнеше күнге созылды. Ауылда Сенека тайпасы өз жаулары Алгонкиндердің жеріне барудан сақтандыруға тырысты, оларды қорқынышты тағдыр күтіп тұрғанын айтты. Сапардың келесі бөлігіне жетекшілерді табу қажеттілігі және Сенека тайпасының оларды беруден бас тартуы экспедицияны бір айға кешіктірді. Оңтүстіктегі жерлердегі жергілікті тұрғындар ирокез тілін жақсы білетін, бірақ француз тілін нашар білетін голландиялықты тұтқындады, оны белгісіз қылмыстары үшін өртеуге дайындалып жатқан еді. Бұл жағдай партияға голландиялықтың бостандығын вампуммен сатып алуға мүмкіндік берді. 1669 жылдың қыркүйегінде Ла Салға қатты қызба ұстап, Виль-Мариге қайту ниетін білдірді. Осы сәтте ол өзінің серіктерінен және иезуиттердің баяндамасынан бөлініп, Эри көлінің жоғарғы бөлігіне қарай жол тартты. Басқа деректерде Ла Салдың кейбір серіктері Жаңа Голландияға немесе Виль-Мариге оралғандығы айтылады.

Sieur de La Salle is a French title roughly translating to "Lord of the manor". Sieur is a French title of nobility, similar to the English "Sir," but under the French seigneurial system, the title is purchased rather than earned, and does not imply military duty. Robert Cavelier took the title with his seigneurial purchase of Lachine from the Sulpician order at Ville Marie around 1667. It refers to the name of a family estate near Rouen. from which all historians take their accounts. which flowed into the sea, the "Vermilion Sea". He began to plan for expeditions to find a western passage to China. He sought and received permission from Governor Daniel Courcelle and Intendant Jean Talon to embark on the enterprise. He sold his interests in Lachine to finance the venture. La Salle left Lachine by the St. Lawrence on July 6, 1669, with a flotilla of nine canoes and 24 men, an unknown number of Seneca guides: himself and 14 hired men in four canoes, the two Sulpicians Dollier de Casson and Abbé René de Bréhan de Galinée with seven new recruits in three canoes, and two canoes of Natives. Having travelled up the St. Lawrence and across Lake Ontario for 35 days, they arrived at what is called today Irondequoit Bay on the southern shore of Lake Ontario at the mouth of Irondequoit Creek, a place now commemorated as La Salle's Landing. There they were greeted by a party of Natives, who escorted them starting the next day to a village some leagues distant, a journey of a few days. At the village, the Seneca vehemently attempted to dissuade the party from proceeding into the lands of their enemies, the Algonquins, telling of the dire fate awaiting them. The necessity of securing guides for the further part of the journey, and the refusal of the Seneca to provide them, delayed the expedition a month. A fortuitous capture by the Natives in the lands to the south of a Dutchman who spoke Iroquois well but French poorly, and was to be burned at the stake for transgressions unknown, provided an opportunity to obtain a guide. The Dutchman's freedom was purchased by the party in exchange for wampum. While at the Native village in September 1669, La Salle was seized with a violent fever and expressed the intention of returning to Ville Marie. At this juncture, he parted from his company and the narrative of the Jesuits, who continued on to upper Lake Erie. Other accounts have it that some of La Salle's men soon returned to New Holland or Ville Marie.

Қосымша дәлелдер

Осыдан кейін Ла Салдың алғашқы экспедициясының фактілік мәліметтері аяқталып, құпиялылық пен өтірік үстемдік табады. Ол қысты Виль-Мариде өткізген болуы мүмкін. Ла Салдың келесі расталған көрінуі 1670 жылдың жазында Николас Перродан Оттава өзенінде, Рапиде-де-Шатсқа жақын жерде, ирокездер тобымен бірге аң аулап жүргенде болды. Бұл Огайо сарқырамасынан тікелей қашықтық бойынша 700 мильді құрайды, Огайо өзенінде ол жеткен нүкте деп кейбір адамдар есептейді. Ла Салдың экспедиция туралы жеке күнделігі 1756 жылы жоғалып кетті. 1677 жылы интендант Талонға жазған хатында ол Ұлы көлдердің оңтүстік-батысына құятын, (Огайоның солтүстігінде орналасқан) Бодран өзенін "жанында тапқандығын" мәлімдеді, ол Кент-Луиске (яғни Миссисипиге) құяды, мұндай гидрографиялық жүйе болған емес. Сол кезде карталар мен сипаттамалар байқауларға және естігендерге негізделген, қажеттілік туғанда. Бұл өзендердің бағыттарын, сағаларын және тоғысқан жерлерін шатастырды. Ла Салль түрлі уақытта Чукагоа, Бодран, Луизиана (ағылшын тілінде "Сент-Луис"), және Оуабанчи Арамони сияқты өзендерді ойдан шығарды. Фактілерді қиялмен шатастыру 1876 жылы Пьер Маргридің «Француздық ашылымдары мен қоныстанулары» еңбегі жарияланғанда басталды. Маргри француз архивисі және жақтас болды, ол француз архивтеріне жеке қол жеткізе алатын. Ол американдық тарихшы Фрэнсис Паркманның агентіне айналды. Маргридің тоғыз томдық еңбегі бұрын жарияланған, бірақ көбісі жарияланбаған құжаттар жиынтығын қамтиды. Онда ол кейде құжаттың толық көшірмесін, ал кейде тек үзіндісін немесе қорытындысын жариялады, оларды ажыратып көрсетпеді. Ол кейбір жағдайларда басқалар бұрын өңдеген, алынған немесе өзгертілген түпнұсқа құжаттардың көшірмелерін пайдаланды, қайсысы түпнұсқа, қайсысы көшірме екенін немесе көшірме ертерек пе, кешірек пе екенін нақтыламады. Көшірмелер тараулар бойынша шашырап орналастырылды, сондықтан құжаттың толықтығын оның бөліктерінен анықтау мүмкін емес еді. Тарау тақырыптары мазмұнын жасыру үшін икемсіз және сенсациялық болды. Ағылшын және американдық ғалымдар бірден осы еңбекке күмәндана бастады, өйткені кейбір түпнұсқа құжаттардың толық және адал басылымы бұрыннан бар еді. Жағдай күмәндан толы болғандықтан, 1873 жылы АҚШ Конгресі 10 000 доллар бөлді, Маргри бастапқы құжаттардың фотосуретін түсіру үшін, мұны аванс ретінде қалаған, және оның шындығына қатысы жоқ тараптар куә болып тұрғанда.

Beyond that, the factual record of La Salle's first expedition ends, and what prevails is obscurity and fabrication. It is likely that he spent the winter in Ville Marie. The next confirmed sighting of La Salle was by Nicolas Perrot on the Ottawa River near the Rapide des Chats in early summer, 1670, hunting with a party of Iroquois. That would be 700 miles as the crow flies from the Falls of the Ohio, the point supposed by some that he reached on the Ohio River. La Salle's own journal of the expedition was lost in 1756. In a letter to the intendant Talon in 1677, he claimed "discovery" of a river, the Baudrane, flowing southwesterly below the Great Lakes (well north of the Ohio's location) with its head on Lake Erie and emptying into the Saint Louis (i. e. the Mississippi), a hydrography which was non existent. In those days, maps as well as descriptions were based part on observation and part on hearsay, of necessity. This confounded courses, mouths and confluences among the rivers. At various times, La Salle invented such rivers as the Chucagoa, Baudrane, Louisiane (Anglicized "Saint Louis"), and Ouabanchi Aramoni. Confounding fact with fiction started with publication in 1876 of Pierre Margry's Découvertes et Établissements des Français. Margry was a French archivist and partisan who had private access to the French archives. He came to be the agent of American historian Francis Parkman. Margry's work, a massive nine volumes, encompassed an assemblage of documents some previously published, but many not. In it, he sometimes published a reproduction of the whole document, and sometimes only an extract, or summary, not distinguishing the one from the other. He also used in some cases one or another copies of original documents previously edited, extracted or altered by others, without specifying which transcriptions were original, and which were copies, or whether the copy was dated earlier or later. Reproductions were scattered in fragments across chapters, so that it was impossible to ascertain the integrity of the document from its fragments. Chapter headings were oblique and sensational, so as to obfuscate the content therein. English and American scholars were immediately skeptical of the work, since full and faithful publication of some of the original documents had previously existed. The situation was so fraught with doubt, that the United States Congress appropriated $10,000 in 1873, which Margry wanted as an advance, to have the original documents photostated, witnessed by uninvolved parties as to veracity.

Аралық жылдар

Ла Салль 1671 - 1673 жылдар аралығында тағы да бірнеше шағын, белгісіз экспедициялар жасады. 1673 жылдың 12 шілдесінде Жаңа Франция губернаторы Луи де Буаде де Фронтенак Катаракви өзенінің сағасына келіп, Ирокездердің Бес Руының басшыларымен кездесіп, оларды француздермен сауда жасауға ынталандырды. Топтар кездесіп, сыйлықтар алмасып жатқанда, Ла Салл басқаруымен Фронтенак әскері жағалаудағы тыныш, қорғалған шығанақтың тұсында ағаштан жасалған шикі қоршау салды. Алғашқыда бұл қамал Катараки қамалы деп аталды, бірақ кейіннен Ла Салл оны өзінің демеушісінің құрметіне Фронтенак қамалы деп атады. Фронтенак қамалының мақсаты – батыстағы Ұлы көлдер аймағындағы құнды тері саудасын бақылау еді. Бұл қамал сонымен қатар, тері саудасын бақылау үшін француздермен бәсекелескен ағылшындар мен голландтарға қарсы бекініс ретінде де қызмет етті. 1673 жылы Ла Салл қамалдың басшылығына тағайындалды. Оның күшті қолдаушысының арқасында, 1674-75 жылдары Францияға жасаған сапарында ол Катараки қамалын өзіне беруге қол жеткізіп, өзі мен әулеті үшін дворяндық құқықтарын алды.

Ұлы көлдердегі бекіністер

1678 жылы қыркүйекте Төменгі Канададан шыққаннан кейін Ла Салл мен оның лейтенанты Анри де Тонти Форт-Фронтенакқа (қазіргі Кингстон, Онтарио) және одан кейін Ниагараға сапар шекті, онда 1678 жылы желтоқсанда олар Ниагара шарлауығын көрген алғашқы еуропалықтар болды; олар Ниагара өзенінің сағасында Форт-Контиді салды. Олар азық-түлікті кішігірім қайықтарға (каноэ немесе батейк) тиеп, Ниагара өзенінің төменгі ағысына қарай, қазіргі Нью-Йорк штатының Льюистон қаласына дейін жол тартты. Бұл жерде ирокездердің жылдам ағыстарды және кейін Ниагара шарлауығы деп аталған катарактаны айналып өтетін жақсы дамыған портреттік жолы болды. Ла Сальдің алғашқы кемесі, «Фронтенак» деп аталған, 10 тонналық бір палубалы бригантин немесе барка, 1679 жылғы 8 қаңтарда Онтарио көлінде жоғалып кетті. Содан кейін Ла Салле жеті зеңбірекпен, 45 тонналық «Гриффон» атты кемесін салды. 1680 жылғы наурыз айында Ла Салле азық-түлік алу үшін Форт-Фронтенакқа жаяу аттанды. Оның кеткеніне бір ай өткен соң, Мартин Шартье басқарған Кревекуэр фортындағы сарбаздар көтеріліс жасап, фортты қиратты және ол сеніп тапсырған Тонтиді елден қуды.

Миссисипи экспедициясы

Кейіннен топ Иллинойс өзені бойымен саяхаттап, 1682 жылдың ақпан айында Миссисипи өзеніне жетті; олар сол жерде каноэлер жасады. Барлау жұмыстары қазіргі Мемфис, Теннесси штатына жетіп, Ла Салл шағын форт салып, оны Форт Пруддом деп атады. 1682 жылдың сәуірінде экспедиция Мексика шығанағына жетті. Ол жерде Ла Салль Миссисипи бассейніне Луи XIV құрметіне «Ла Луизиана» деген ат қойды және оны Франция үшін деп жариялады. 1682–83 жылдары Ла Салль Генри де Тонтимен бірге Иллинойс өзенінің бойындағы Аштық таста Иллинойс штатының Сент-Луи фортын салғанда, аймақты Франция үшін қорғап, бекітті. Ла Салль содан кейін Монреальге, одан кейін Францияға қайтты.

Жеке өмір

Ла Салле ешқашан үйленбеген, бірақ Жаңа Францияның алғашқы отарлаушысы Мадлен де Ройбон д’Алоннемен байланысы болған.

Мұра

Белімдермен қатар, Ла Салдың Иллинойс және басқа да жергілікті тайпаларға жасаған сапарлары ирокездердің ықпалын және ағылшын-американдық отарлауды шектеудегі ортақ мақсаттармен жергілікті тұрғындармен одақтасу саясатын нығайтты. Ол Франция үшін талап еткен Солтүстік Американың ішкі аймағына Луизиана (La Louisiane) деген ат берді, бұл ат бүгінде АҚШ штатының атында сақталған. "Британника" энциклопедиясы Ла Салдың жетістіктерін былайша сипаттайды: "Франция үшін Луизиананы иелену туралы талабы, сол кездегі бекер мақтану болғанымен, кейіннен басқа адамдар салған француз отаршыл империясының жолын көрсетті". Пьер Бертон: "Ешбір адам бір өмір бойында осылай көп оқиғаларға, қызығушылыққа, жеңістерге және қайғыға толы болған емес. Ол Мексика шығанағының қамыс тоңбалы жерлерінде өзара таласқан ізбасарларының қолынан қаза тапса да, ол негізінен Онтарио, Эри, Хьюрон және Мичиган көлдерінің адамы болды" деп жазды.

Де Ла Салдың мүсіні Нотр-Дам университетінің кампусындағы Кнут Рокн ескерткішінің оңтүстік жағында орналасқан. Оның тағы бір мүсіні Чикаго қаласындағы Линкольн саябағында тұр.

Археология

1995 жылы Матагорда шығанағының лайында Ла Сальдің бас кемесі «Ла Белл» табылған. Ол археологиялық зерттеулердің нысаны болды. 1996–1997 жылдары кеме жанындағы аймақты іздеу кезінде 17 ғасырға тән көптеген артефакттар табылды. Халықаралық шарт бойынша, «Ла Белл» кемесінен қазылып алынған артефакттар Францияға тиесілі және Техас тарихи комиссиясының қорқынышында сақталады. Коллекция Корпус Кристи ғылым және тарих мұражайында сақталады. «Ла Белл» артефакттары Техас штатындағы тоғыз мұражайда көрсетіледі. Оның кемесі «Л’Аймабл» апатының қалдықтары әлі табылмаған. 1998 жылы Ұлттық су асты және теңіз агенттігі Матагорда шығанағында апат орнын тапқанын мәлімдеді, бірақ Техас тарихи комиссиясы апат орнының жақында болғанын айтты. «Ле Гриффонның» болуға мүмкіндігі бар қалдықтары 1898 жылы маяк күзетшісі Альберт Каллис тарапынан табылған, ол солтүстік Мичиган көліндегі Манитулин аралының батыс жағалауында орналасқан. Кейбір артефакттарды тексеру нәтижелері даулы болды. Табылған көптеген артефакттар жоғалып, апат орны 1942 жылы суға кетті. 2001 жылы Ұлы көлдерді зерттеу тобының өкілі Стив Либерт Мичиган көлінің солтүстігіндегі Грин-Бэйге кіреберісіндегі Кедейлік аралының жанында «Ле Гриффонның» болуға мүмкіндігі бар кеме апатын тапты. Ұйым 2012 жылы Мичиган штатына қарсы артефакттарға иелік ету үшін сотқа жүгінді, ал 2013 жылы апат орнын қазуға рұқсат алды. Тек бір артефакт – ағаш тіреуі табылды, және ол кеме апатынан шыққан-болмағаны белгісіз. 2019 жылы Discovery Channel телеарнасы кеме туралы баяндама жасады. Тергеуге қатысқан су асты жүзушілер «Ле Гриффон» Миссисаги бұғазында батқанына сенімді болды. Тарихшылар Ла Сальдің «Форт Сент-Луис» колониясының орны туралы пікірталас жүргізді, ол Гарситас ағысының жанындағы Лавака шығанағында орналасқан деп есептелді және Техастың француз отарлау тарихының маңызды бөлігі болды. 1996 жылдың маусымында дұрыс деп саналған жердегі қазба жұмыстары сегіз француздық зеңбіректің табылуына әкелді. Бұл археологтарды 1996–2002 жылдары аймақтағы Киран ранчосының жерін қазуға итермеледі; олар испандық Президио Ла Баия бекінісі «Ла Саль қонысында салынған» деген қорытындыға келді. Қайтарылған артефакттардың шамамен 10 пайызы Франциядан шыққан деп саналады.

In 1995, La Salle's primary ship La Belle was discovered in the muck of Matagorda Bay. It has been the subject of archeological research. A search of the wreck and surrounding area during 1996 to 1997 yielded numerous artifacts from the 17th century. Through an international treaty, the artifacts excavated from La Belle are owned by France and held in trust by the Texas Historical Commission. The collection is held by the Corpus Christi Museum of Science and History. Artifacts from La Belle are shown at nine museums across Texas. The wreckage of his ship L'Aimable has yet to be located. In 1998, The National Underwater and Marine Agency claimed that it had found the wreck in Matagorda Bay but the Texas Historical Commission stated that the wreck was much more recent. The possible remains of Le Griffon were found in 1898 by lighthouse keeper Albert Cullis, on a beach on the western edge of Manitoulin Island in northern Lake Huron. Results of testing some of the artifacts were disputed. Many of the recovered artifacts were lost and the wreck was washed away in 1942. A possible shipwreck of Le Griffon near Poverty Island at the entrance to Green Bay in northern Lake Michigan was located by Steve Libert of the Great Lakes Exploration Group in 2001. The organization prevailed in a lawsuit against the state of Michigan over ownership of artifacts in 2012, and in 2013 was issued a permit to excavate the wreck. Only one artifact, a wood pole, was recovered, and it is indeterminate whether it was from a shipwreck. In 2019, the Discovery Channel featured the story of the ship; divers who were involved in the investigation were convinced that Le Griffon sank in the Mississagi Strait. Historians debated the site of La Salle's "Fort St Louis" colony, which had been said to be near Lavaca Bay at Garcitas Creek, and was a significant part of the history of French colonization of Texas. A June 1996 dig at the site that was believed to be the correct location revealed eight French cannon. This led archeologists to excavate the Keeran Ranch site in the area, during 1996–2002; they concluded that the Spanish Presidio La Bahía fort "was built on the La Salle settlement". Some 10 percent of the artifacts recovered are believed to have originated in France.