Кіріспе

Германиядағы төменгі таулы аймақ

Эйфель (;) – Германияның батысында, Бельгияның шығысында және Люксембургтің солтүстігінде орналасқан төменгі таулы аймақ. Ол Солтүстік Рейн-Вестфалияның оңтүстік-батыс бөлігін, Рейнланд-Пфальцтың солтүстік-батыс бөлігін және Бельгияның неміс тілді қауымдастығының оңтүстік аймағын қамтиды. Эйфель Рейн массивінің құрамына кіреді; оның солтүстік бөлігінде Эйфель ұлттық паркі орналасқан. Геологиялық тарихтағы Эйфель кезеңі осы аймақтың атымен аталады, себебі сол кезеңге жататын тау жыныстары Эйфельдегі Веттелдорф Рихштшитт жартасында жер бетіне шығады. Эйфель тұрғындары Эйфлерлер деп аталады.

Орналасқан жері

Эйфель солтүстіктегі Ахен, оңтүстіктегі Трир және шығыстағы Кобленц қалаларының арасында жатыр. Ол солтүстік-шығыста Аахеннен Дюрен арқылы Боннға дейінгі сызық бойымен Төменгі Рейн шығанағына қарай төмендейді. Шығысы мен оңтүстігі Рейн және Мозель өзендерінің аңғарларымен шектеледі. Батысқа қарай Бельгия мен Люксембургте геологиялық тұрғыдан байланысты Арденн және Люксембургтік Ослингке ауысады. Солтүстігі Юлих-Зюльпихер Бордесімен шектеледі. Германия ішінде Рейнланд-Пфальц және Солтүстік Рейн-Вестфалия штаттарында, ал Бенилюкс аймағында Юпен, Сент-Вит және Люксембург аймақтарында орналасқан. Оның ең биік нүктесі – Хохе Ахт (746,9 м) жанартаулық конусы. Алғашқыда Каролингтер Эйфельгау тек Ахр, Килл, Урфт және Эрфт өзендерінің бастауларына жақын кішкентай аймақты қамтыды. Оның аты кейінірек бүкіл аймаққа берілді.

Топография

Эйфель Рейн массивінің солтүстік бөлігіне жатады, оның төртбұрышты жазықтығы пенеплайн таулы аймағы (Rumpfhochland) деп сипатталады, ол Вариска тау құрылысының ежелгі тауларының эрозиясы және одан кейінгі көтерілу нәтижесінде қалыптасқан. Шнайфель және Биік Фенс сияқты 700 метрге дейінгі жеке тау тізбектері жазықтықтың батыс бөлігімен созылады. Шығыс бөлігінде, Жоғары Эйфель және Вулканикалық Эйфельде, Үшінші және Төртінші кезеңдердегі жанартаулық белсенділіктің нәтижесінде жеке тефроволық конустар мен базальттық төбелер, мысалы, Хохе Ахт және Эрнстберг пайда болып, бедерлі жер бетінен биіктеп тұрады. Мозель, Рейн және Мёз өзендеріне құятын Our, Kyll, Ahr, Brohlbach және Rur сияқты өзендер Эйфельдің шетін терең ойып, кең далалар жасады. Эйфельдің ауданы 5300 км² және географиялық жағынан Солтүстік және Оңтүстік Эйфельге бөлінеді. Одан әрі ол бірнеше табиғи аймақтық ландшафттарға бөлінеді, олардың кейбіреулері тағы да бөлінген.

Ұлттық және табиғи парктер

2004 жылдан бері Солтүстік Эйфельдің бір бөлігі Эйфель ұлттық паркі деп жарияланды. Эйфельде төрт табиғат паркі бар (солтүстіктен оңтүстікке қарай): Рейнланд, Жоғары Фенс-Эйфель, Вулкандық Эйфель және Оңтүстік Эйфель, алайда біріншісі Эйфельдің солтүстік алқаптарына ғана ішінара жетеді.

Су айдындары

Ылғалды және қоңыр Атлант мұхиты климатының арқасында Эйфельді көптеген ағын мен кішкентай өзендер кесіп өтеді. Осы ағындарды, әсіресе Солтүстік Эйфельде тоқтату, Рурзе сияқты өте үлкен су қоймаларын құруға әкелді, ол көлемі бойынша Германияда екінші орында тұр, сондай-ақ Урфтзе де бар. Эйфельдің ерекшелігі – оның жанартау текті табиғи көлдері. Ең ірісі – Лахер көлі – суға толы құлаған кальдера, ал көптеген маарлар – суға толы жанартаулық жарылыс кратерлері. Ең үлкен маар көлі – Пулвермаар. Мёрфельдер-Маардың бассейні одан да ірі, бірақ оның үштен екі бөлігі тұнбаға толып қалған.

Геология

Эйфель аймағының қызықты геологиясына қарамастан, толық геологиялық сипаттама тек үш рет жарық көрді. Ол Variscan орогенезінде бүктеліп, үстіне жылжыған. Кембрий және ордовик кезеңдеріне жататын ескі тау жыныстары тек Эйфельдің солтүстік шетінде, Биік Фендерде және оның төңірегінде ғана көзге түседі. Карбон кезеңіне жататын тау жыныстары Эйфельдің өзінде кездеспейді, бірақ Ахен аймағындағы солтүстік шекарасында орналасқан. Девон кезеңінің тау жыныстары мұхит алабында шөгінді, онда эрозиялық қиыршықтар Силур дәуірінде Каледония тауларының құрылысы кезінде қалыптасқан Еврамериканың (Лаурсия немесе Ежелгі Қызыл континент) үлкен солтүстік материгінен солтүстікке қарай әкелінді. Төменгі карбон кезеңінің соңынан бастап теңіз алабы Variscan тауларының құрылыс процесіне тартылып, біріктіріліп, көтерілді, осылайша Жоғарғы карбон және ерте перм кезеңдерінде Еуропаның кең аумақтарын қамтыған Variscan тау жүйесінің бір бөлігін құрады. Эйфельдің геологиялық құрылымдары, мысалы, басты бүктелулер мен үстіне жылжулар Рейн алқабынан алысқа қарай Оңтүстік-Батыс – Солтүстік-Шығыс бағытында іздеуге болады.

Платформа

Осыдан бері Эйфель көбінесе құрлықтың бір бөлігі болып қала берді. Перм кезеңінде, көтерілу тоқтағаннан кейін, Вариск таулары күшті эрозияға ұшырап, салыстырмалы түрде тегіс, қиылып қалған үстірт қалды. Біраз уақытқа, және тек жартылай ғана, бұл аймақ теңіз суымен жабылған. Триас және Юра кезеңдерінің шөгінділері Эйфельдің солтүстік-оңтүстік аймағында сақталған. Бұл аймақ оңтүстіктегі Трир шығанағынан солтүстіктегі Төменгі Рейн шығанағына дейін созылатын шөгінді алабы болып табылады. Бұл аймақ арқылы бір кезде Орталық Еуропаның солтүстігі мен оңтүстігі арасында теңіз байланысы болған. Осы кезеңде қалыптасқан шөгінділердің қалдықтары солтүстіктегі Маубах-Мехерних триас үшбұрышында және Хиллесхайм мен Обербетинген маңындағы Обербетинген триас ойысында жақсы сақталған. Жоғарғы бор кезеңінде және үшіншілік дәуірде Эйфель негізінен солтүстіктен суға батқан. Бор тауларында бор кезеңінің қалдықтары табылды. Олигоцендік шөгінділердің шашыраңқы бөліктері сол жерде және Батыс Эйфельде кездеседі. Плиоценнен бастап Рейн массиві, оның ішінде Эйфель де көтерілді. Бұл нәтижесінде, ағыстар мен өзендер жұмсақ төбелі ландшафтты тіліп, қазіргі таулы аймақтың жазық үстірттері мен терең шатқалдарымен сипатталатын көрінісіне әкелді. Сан алуан жаңа зерттеулердің арқасында соңғы мұз дәуірінен бергі климат өзгерістерін Эйфель аймағында егжей-тегжейлі зерттеуге болады.

Жанартаулық

Эйфельдегі жанартаулық белсенділік 50 миллион жыл бұрын басталып, геологиялық қазіргі уақытқа дейін жалғасуда. Ол көптеген жанартау құрылымдарын, лава ағыстарын және туф пен пемзадан тұратын, кең көлемдегі жанартаулық шығарындыларды (жанартау экзектасын) құрады. Бұл материалдар Рим дәуірінен бері құрылыс материалдарын өндіру үшін маңызды тау-кен өнеркәсібінің негізін қалады. Кейбір төбелер жанартаулық тетіктер болып табылады. Жанартау аймақтарындағы ерекше дөңгелек пішіндес көлдер (маарлар) жанартау кратерлерінде пайда болған. Алғашқы жанартаулық жарылыстар жоғары Эйфельде ерте терциар дәуірінде болды, тіпті Зибенгебирге мен Вестервальдтың жанартаулық белсенділігінен бұрын. Жоғары Эйфельдегі жанартаулық белсенділік шамамен 15-20 миллион жыл бұрын, Зибенгебиргемен бірге тоқтады. Батыс және шығыс Эйфельдегі жанартаулық белсенділік Жоғары Эйфельге қарағанда Зибенгебирге мен Вестервальдтағы белсенділіктен әлдеқайда жаңа. Бұл 700 000 жыл бұрын Даун, Хиллесхайм және Геролштейн аймақтарында басталды, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай күл жанартаулары, конус тәрізді шығарылымдар, маарлар мен кратерлер тізбегін құрады. Ең жас маарлар 11 000 жылдан сәл ғана үлкен. Шығыс Эйфельде вулканизм шамамен 500 000 жыл бұрын қазіргі Лахер көлі орналасқан жерде басталды, оңтүстікке қарай Нойвид бассейніне дейін созылып, шығысқа қарай Рейн арқылы өтті. Мұндағы вулкандардан шыққан базальт лавасы, пемза және күл туфтарының мөлшері батыс Эйфельге қарағанда әлдеқайда көп. Шығыс Эйфельдегі вулканизм үлкен жарылыспен аяқталды, нәтижесінде магма камерасы босып, құлап, кальдера пайда болды. Қазіргі Лахер көлі осы кальдерада қалыптасты. Жарылыстан қалған күлдің жұқа қабаты Орталық Еуропаның барлық аймақтарында және тіпті Борнхольмға дейін табылған. Вулканизм магманың нәтижесінде пайда болады, ол Жер мантиясының жоғарғы қабаттарынан тікелей Жер бетіне көтеріледі немесе, көбінесе, Жер қыртысының түбінде, бірнеше ондаған шақырым тереңдіктегі магма камерасында жиналады. Одан магма белгілі бір аралықтармен көтеріліп, жанартаулық жарылыстарға себеп болады. Эйфельдегі вулканизмнің себебін ішінара Эйфельдің ыстық нүктесі – мантияның терең қабаттарынан көтерілетін ыстық материалдың Жер бетіне шығуы, ал қалған бөлігі Жер қыртысының терең жарықтарында балқыған материалдың көтерілуі құрайды деп есептеледі. Зерттеулер көрсеткендей, вулканизм әлі де белсенді, Эйфель аймағы жылына 1-2 мм көтеріледі және газ шығарылымдары байқалады, мысалы, Лахер көлінде көмірқышқыл газы (CO2).

Климат

Эйфель Атлантикалық климат аймағында орналасқан, оның жауын-шашын мөлшері салыстырмалы түрде жоғары; қыстары орташа суық және қар жауатын кезеңдермен ұзақ; ал жаздары көбінесе ылғалды және салқын болады. Басты жел батыс-оңтүстік-батыс бағытынан соғады. Жоғары Эйфельдің жел мен жаңбырдан қорғалған бөлігінде салыстырмалы түрде құрғақ және жұмсақ климат басым. Эйфельдің жоғары биіктіктерінде Сібірден келген суық ауаның әсері ауа райына азырақ тиеді, себебі Атлант мұхитының Эйфельге жақын болуы қыста да жылы теңіз ауасын әкеледі. Ұзақ мерзімді орташа көрсеткіштерге сүйенсек, тіпті Қарлы Эйфельде де қыс айларында қар жамылғысы күнтізбелік тоғыз күнді ғана сақталады, себебі ұзаққа созылатын суық мерзімдер енді байқалмайды. Дегенмен, биік жерлерде қар жиі жауатындықтан, орташа есеп бойынша 70 күнге толық қар жамылғысы болады (салыстыру үшін: Битбург – 35 күн, Майфельд – 30 күн), бірақ қардың мөлшері жылдан жылға өзгеріп тұрады. Қардың биіктігі орташа есеппен 15 см мен 60 см аралығында болады. Ылғалды Атлантикалық климаттың салдарынан ауа райында күрт өзгерістер болуы мүмкін: 1987 жылдың 2 наурызында Вайссер Штайн аймағында Эйфельде 227 см қар тіркелді. Ең суық айда (қаңтар) жоғары биіктіктерде орташа температура 1,5 °C, ал тауалды аймақта +1,5 – 2 °C құрайды. Орташа есеппен 110 күн мұз болады, биік жерлерде температура 0 °C-тан төмен түседі, ал температура 0 °C-тан жоғары көтерілмейтін күндер саны 30-40 шамасында болады. Ең жылы айда (шілде) жоғары аймақтарда орташа температура 14 °C-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері батыстан шығысқа қарай азаяды, себебі жоғары таулар жаңбырдан қорғайды. Сондықтан Шнайфельде орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 1200 мм (Жоғары Фенс: 1400 мм-ден 1500 мм-ге дейін), ал Майфельдте – 600 мм-ден аспайды. Эйфель аймағының биоклиматтық жағдайы қолайлы. Жазда ыстықтан шаршау және ауаның ылғалдылығы сирек кездеседі. Эйфельдің ерекше сергітетін климаты бар; жоғары биіктіктер өте сергітетін деп есептеледі. Эйфель таза ауа аймағы болып табылады, онда ауаның химиялық ластануы өте төмен. Ыстық, күннөлті күндері жер бетіндегі озон концентрациясы кейде артады. Эйфельдегі елді мекендердегі бірнеше метеостанциялардың мысалдары төменде келтірілген.

Тарих барысында қолданылуы

Рим империясы кезінде Рейн, Мез және Мозель өзендері арасындағы бүкіл тау тізбегі Ардуэнна сильва ("биік орман") деп аталды. "Эйфель" атауының ең ерте жазбасы ерте орта ғасырларда ғана кездеседі. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, қазіргі Франция және Батыс Германия аумағында Франк империясы құрылды. Ол гауэ (лат. : pagi) деп бөлінді. Олардың бірі – Эйфельгау, Ерфт, Урфт, Килл және Аhr өзендерінің бастау аймақтарын қамтыды, яғни, негізінен, қазіргі Эйфельдің солтүстік және солтүстік-батыс етегі, римдіктердің Ардуэнна сильвасының шығыс жартысында. Эйфельгаудың батысында Арденненгау орналасқан, оның атауы Ардуэнна сильвадан шыққан. Франк империясының ыдырауынан кейін ескі гауэ атаулары халық арасында қолданыла берді. Ғасырлар бойы аумақ кеңейіп, Эйфель деп аталды. Бүгінде Рейн, Мез және Мозель өзендері арасындағы таулы аймақтың барлық бөлігі Эйфель деп аталады (Германиядан тыс аймақтар да бар, → Бельгиялық Эйфельді қараңыз), ал Бельгия мен Франциядағы француз тілді бөлігі Арденн деп аталады.

Мағынасы

Мюллер/Шнец (1937) дифтонг пен сөз тіркесімінің арасынан n әрпінің түсіп қалғанын болжайды. Нәтижесіндегі түбір сөз – Anfil немесе Anfali, ол «жазық емес аймақ» дегенді білдіреді. Бұл жағдайда «an» префикстің, ал «fali» сөзінің славян тіліндегі «polje» («дала») сөзімен байланысы бар, ол «жайлау» немесе «сала» деген мағынаны білдіреді. W. Касперс (1938) «pago aquilinse» түрінде сақталған нұсқадан «aku ella», «akwella» түбір сөздерін шығарып, оның «Eifel» атауына келесі тізбек бойынша дамығанын көрсетеді: «aquila» > «agfla» > «aifla» > «eifla» > «Eifel». «Akuella» – герман тіліне дейінгі сөз, ол «беткейлі жер» немесе «шыңды жер» дегенді білдіреді. Екі ұсыныс та, басқалары сияқты, күдік тудырады. Ең сенімді ұсыныс Генрих Диттмайерге (1961) тиесілі. Диттмайер бастапқыда оны герман тіліндегі «Ai fil» сөзінен шығарды. Екінші компонент бүгінгі күні Эрфт, Свист және Рейн өзендері арасындағы қыратты білдіретін «Ville» сөзімен сәйкес келеді. «Vele», «Vile» және «Viele» нұсқалары «Veler Weg» немесе «Veler Pfad» сияқты жер-атауларда жиі кездеседі. Қазіргі «Ville» сөзінен айырмашылығы, «Eifel» аталымындағы фрикативті дауыс қатаң. Бұған «ai» мен «fil» арасындағы дыбыс әсер еткен болуы мүмкін, ол «f», мүмкін «f», «k», «ch», «d», «t» әріптерімен сіңірілген. Диттмайер жоғалған дыбыс «k» немесе «ch» болғанын айтады, сонда «Eifel» бастапқыда «Aik fil» түрінде болған. «Aik/Aich» – еменнің (Eiche) атауы, ол «ville» түбір сөзін сипаттайды. Емен ағаштарымен қапталғандықтан, «Eifel» (= «Eich Ville») басқа «Ville» аталымынан, ол әлі күнге дейін Эрфтте қолданылады, ерекшеленген. Алайда, қазіргі «Ville» аймағының өсімдігі негізінен емен аралас орманнан тұрады. «Ville» сөзінің мағынасы да даулы. Диттмайер үш мүмкін түсіндірме келтіреді: «батпақты аймақ», «дала, жазық» және «жазықтық», олардың барлығы геология мен өсімдіктерді үйлестіреді. Тағы бір ұсыныс бойынша, бұл атау одан да көне және кельт текті болуы мүмкін. Кёльн қаласының жанынан су ағындарына құдайларға арналған кельт алтары табылды. «Eifel» атауы осы көзден шыққан деген гипотеза толыққанды емес, бірақ ықпалды; «Eifel» «сулы жер» немесе «сулы таулар» дегенді білдіреді.