Кіріспе

Француз сарбазы Луи Жозеф де Монкальм Гозон, Маркиз де Монкальм де Сент-Веран (lwi ʒozɛf də mɔ̃kalm ɡʁozɔ̃; 28 ақпан 1712 – 14 қыркүйек 1759) – Солтүстік Америкадағы жеті жылдық соғыс кезінде (солтүстік америкалық майданы француз және үнді соғысы деп те аталады) күштердің бас қолбасшысы ретінде танымал француз сарбазы. Монкальм Францияның Ним қаласының жанында ақсүйек отбасында дүниеге келді және өмірінің басында әскери қызметке түсті. Ол Польша мұрагерлік соғысы мен Австрия мұрагерлік соғысында қызмет етті, ондағы еңбегі оны бригадир-генерал шеніне жеткізді. 1756 жылы король Людовик XV оны Жаңа Францияға жеті жылдық соғыста британдықтарға қарсы қорғанысты басқаруға жіберді. Монкальм 1756, 1757 және 1758 жылдары айқын табыстарға қол жеткізді, бірақ Жаңа Францияға қарсы британдық әскерлердің көп санын шоғырландыру 1758 және 1759 жылдары әскери жеңілістерге әкелді (қаңтарда генерал-лейтенант шеніне көтерілген кезде), бұл Монкальмның Абрахам жазығындағы шайқаста қаза табуымен аяқталды. Монкальмнің Жаңа Франциядағы қызметі колонияның генерал-губернаторы Пьер де Риго, маркиз де Водреюль Кавагняльмен арасындағы қақтығыстармен еректелді. Осы екі адам жеті жылдық соғыс кезінде Жаңа Франциядағы соғыс күшін басқарды. Монкальм Францияда, Квебек провинциясында, сондай-ақ Нью-Йорк пен Мичиган штатының төменгі бөліктерінде кеңінен еске алынды. Әскери тарихшылар оның Квебекті қорғаудағы шешімдерін мақтап, сынға да алды.

Ерте өмір

Луи Жозеф – Мари Тереза де Пьер мен Луи Даниэль де Монкальмның ұлы, Монкальм әулеті, Ним қаласының Noblesse de Robe ақсүйек отбасы, Францияның оңтүстігіндегі Ним қаласына жақын орналасқан Кандиак шатосының иесі. 1721 жылы француз корольдік армиясына Режимент д’Эно полкіндегі прапорщик болып қабылданды. 1735 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол Сент-Веран графы атанды, осы лауазымның құрметі, құқықтары мен міндеттерін мұра етті. Көп ұзамай Анжелика Луиза Талон дю Булайға үйленуі арқасында қаржылық жағдайы жақсарды. Некелері бастапқыда ақша мен ықпал үшін жасалған болса да, олар өте бір-біріне адал жұбайлар болды. Олар Кандиакта тұрып, көптеген бала сүйді, олардың бесеуі ересек жасқа жетті. 1729 жылы әкесі оған капитан шенін сатып алды, ол Польша мұрагерлік соғысында қызмет етті, 1733 жылы Кель қамалында және 1734 жылы Филипсбург қамалында қатысты. 1740 жылы Австрия мұрагерлік соғысы басталғанда, оның полкі Францияда дислокацияланғандықтан, Монкальм іс-қимыл іздеп Филипп Шарль де Ла Фардің көмекшісі болып қызметке түсті. Монкальм мен Франсуа Гастон де Левис (кейін Жаңа Францияда оның қолбасшылығында қызмет еткен) екеуі де Прага қамалына қатысты. 1743 жылы Осерруа полкінің полковнигі болып тағайындалды. Маршал де Майльбуаның Италия кампанияларында қатысып, 1744 жылы Сент-Луи орденімен марапатталды және 1746 жылы Пьяченца шайқасында бес қылыш жарақатын алғаннан кейін тұтқынға түсті. Бірнеше ай түрмеде отырғаннан кейін, шартты түрде босатылып, 1746 жылғы кампаниядағы ерлігі үшін бригадир шеніне көтерілді. Тұтқын алмасу оған қайтадан әскери қызметке оралуға мүмкіндік берді, ол 1747 жылы Италия кампаниясына қайта қосылды. Ассиетта шайқасында тағы да мылтық оғымен жараланды және қазан айында Вентимилья қамалын көтеруге көмектесті. Маршал Белль-Иль сол қыста зейнетке шыққанда, оның армиясы бригадирлердің, соның ішінде Монкальмның қолбасшылығында қалды. Соғыс 1748 жылы Экс-ла-Шапель шартының қол қойылуымен аяқталды. 1749 жылы ол бейбіт уақытта жаңа полк құруға сирек мүмкіндік алды; Монкальм полкі – Монкальм кейде тексеріп тұратын кавалериялық полк болды.

Жаңа Франция қорғанысы

Жеті жылдық соғыс Жаңа Францияға тараған кезде, король Людовик XV бригадалық генерал Монкалмды колонияларға Бас қолбасшы ретінде жіберді, ал полковник Шевалье де Левис енді оның бірінші орынбасары, ал капитан Луи Антуан де Бугенвилл – жаңа көмекшісі болды.

Форт-Освего шайқасы

Монкальм Монреальға келгеннен кейін, оған Британдық Солтүстік Америкамен шекарадағы жағдай туралы дереу хабарланды. Шекараға жақын жиналған британдық әскерлердің санына алаңдаған Монкальм, қорғанысын тексеру үшін Форт-Кариллонға барып, ал генерал-губернатор Пьер де Риго, Водреюль Кавагняль маркизі, Форт-Фронтенакта әскерлерді Онтарио көлінің арғы жағындағы британдық Освего фортына шабуыл жасауға дайындауға кірісті. Монкальмның Форт-Кариллон фортында әскер жинауы британдықтардың назарын аударды. Барлаушылардан жағымды хабар алғаннан кейін, Водреюль мен Монкальм фортты басып алуға шешім қабылдады. Монкальм Форт-Фронтенакқа оралғанда, 3500 адамнан тұратын күш жиналғанын көрді: француздың тұрақты әскерлері, канадалық милиция және үндістер. 9 тамызда әскерлер көлден өтіп, британдық фортты қоршауға алды. 13 тамыз таңында француздар тоғыз зеңбірек орнатып, фортқа атыс бастады, ал күшейту әскерлері қарсы жақтан қоршады. Шабуыл кезінде британдық командир қаза тапты, ал форт жақын арада берілді. Монкальмның үндістандық одақтастары форт берілгеннен кейін 100-ден астам тұтқынды өлтірді. Монкальмның Солтүстік Америкадағы алғашқы жеңісі салыстырмалы түрде жылдам және оңай болды, бұл британдықтарға француздардың қабілетті генерал басқаратын армиясы бар екенін көрсетті. Жеңіске қарамастан, Монкальм Водреюльдің шабуыл стратегиясына күдікпен қарады және канадалық милицияның әскери құндылығына көңілі толмады. Бұл Водреюль мен Монкальм арасындағы қарым-қатынастың ушығуының бастауы болды, бұл кейінірек маңызды рөл атқарды.

Уильям Генри форты шайқасы

Келесі жылы Монкалм Форт-Уильям Генриді басып алу арқылы өзінің ең үлкен әскери жетістігіне қол жеткізді. Водрейл Монкалмға оңтүстікке қарай жорық жасап, Шамплейн көлінің оңтүстігіндегі британдық базаларды – Форт-Уильям Генри мен одан бірнеше шақырым оңтүстіктегі Форт-Эдвардты алуды тапсырған жоспарлар жасады. Форт-Кариллоннан Монкалм 6200 тұрақты әскер мен жасақ, сондай-ақ 1800 жергілікті тұрғынмен бірге 1757 жылдың 3 тамызында Форт-Уильям Генриге шабуыл жасады. Британдық әскерлердің рухсыздық танытуына және форттың жақын орналасқандығына қарамастан, Монкалм ауыр артиллериясы үшін жолдың жарамсыз екенін және гарнизон олар келгенге дейін күшейтіліп алатынын айтып, Форт-Эдвардқа шабуыл жасаудан бас тартты. Бұл шешім Водрейлді ашуландырып, олардың қарым-қатынасын одан әрі уландырды. Сондықтан Людовик XV колонияға қорғаныс шеңберін Сент-Лоуренс өзенінің аңғарына дейін қысқартуды бұйырды, Огайодағы және Онтарио мен Шамплейн көлдері маңындағы барлық форттарды эвакуациялады. Француз соғыс министрі, алайда, Монкалмға толық қолдау білдірді, ол қарсылықтарға қарамастан, Карлион фортындағыдай, жаудың жоспарларын тойтарыс ететініне сенімді болды. Бұл жаңалық, сонымен қатар британдықтардың жақын арада шабуылдау қаупі Монкалмның рухын құлатты, ол қоршауда қаланы ұстап тұруға үмітін жоғалтты. Вулфтың әскерлері 1759 жылдың маусым айының соңында Квебекке жетіп, қарсы жағалауда бекініп, 12 шілдеде қаланы бомбалауды бастады, екі айдың ішінде оны қиратуға айналдырды. Монкалм көптеген рет британдық әскерлердің қону әрекеттерін тойтарыс берді, ең ірісі – 1759 жылдың 31 шілдесіндегі Бопорт шайқасы. Тамыз айында ауылды тонап-талқандағаннан кейін, Монкалмның ең үлкен қатесі саналған шешім қабылдады. Генерал қолда бар күштерімен британдықтарға шабуыл жасауға шешім қабылдады, оның орнына жағалаудағы гарнизон күштерінің келіп, оның санын арттыруын күтудің орнына. Маркиз, егер ол британдықтарға өздерінің позицияларын нығайтуға рұқсат берсе, оларды жеңе алмайтынына сенді, сондықтан шабуылды кешіктіруге болмайды. Одан кейін болған Абрахам жазығындағы шайқаста француз әскерлері жеңілді.

Өлім және жерлеу

Қалаға қайтып бара жатқанда генерал Монкальмның арқасына мылтықтан оқ тиді. Үш сарбаздың көмегімен ол қалаға қайта оралды, онда оны дәрігерге алып барды, ол Монкальм түнге жетпей қайтыс болады деп хабарлады. Күндіз генерал соңғы күштерін жинап, Канададағы француз армиясының қолбасшысы ретіндегі соңғы ресми құжатына қол қойды. Ол, өзі білмейтіндей, шайқаста қаза тапқан генерал Вулфқа жолдаған хатында қаланы беруге тырысты, бірақ оның мұндай билігі болмады. Ол 1759 жылдың 14 қыркүйегінде таңғы сағат 5 шамасында қайтыс болды. Таңғы сағат 8-де оны Урсулин шіркеуінің ғибадатханасы астындағы снарядтан пайда болған шұңқырға жерледі. Тарихшы Кристиан Краучтың сөзіне қарағанда, "Жекелеген ведомстволар – жеке мансаптық байланыстар, билікке желудің әртүрлі жолдары және жеке демеушілер. Өз ықпал аймақтарын қорғаған соғыс жетекшілері тез арада келіспей кетті". Осылайша, Монкальм мен Водрейль арасындағы алғашқы жанжалдың себебі жеке бастық мәселелерге байланысты болды.

Қоғамдық қақтығыстың тұлғасы

Алайда, тарихшы Гай Фрего Монкалм мен Водрейль арасындағы қақтығыс туралы былай деді: «Бұл қақтығыс көп талқыланды. Бірақ жоғары басшылықты екіге бөлген дау жеке бастың ренішінен гөрі артық болды. Ол қоғамдарды және қоғамдардың өзін қорғау үшін қарулануына не себеп болатынын қамтыды». Осылайша, Монкалм мен Водрейль арасындағы қақтығыстың екінші себебі – олардың өкілдік ететін әртүрлі қоғамдар мен соғыс мәдениеттері болды. Монкалм француз метрополиясы офицерінің мәдениетін, ал Водрейль – канадалық отарлық офицердің мәдениетін бейнеледі. Француз метрополиясы офицерінің мәдениеті Монкалмды және оған ұқсас адамдарды Жеті жылдық соғысты Жаңа Франция үшін маңызы қандай болса да, өздерінің және олардың патшалығының абыройын қорғау тұрғысынан қарастыруға баулыды. Түсініктердегі айырмашылықтар соғысты қалай жүргізу керек деген пікірлердің қақтығысына әкелді. Монкалм «колониялық әдістер өзінің уақытын өткерді, енді соғыс еуропалық үлгіде, жоспарланған науқандармен, армиялармен, артиллериямен, қоршаулармен, шайқастармен» жүргізілуі керек деп есептеді. Соғысты осылай жүргізу француз әскери абыройының сақталуын және кеңеюін қамтамасыз ететін еді, бұл патша мен оның үкіметі үшін, соғыстың басында Бофор бекінісін жоғалтқаннан кейін ерекше маңызды болды. Керісінше, Водрейль соғысты орнықтырылған «колониялық әдістерге» сүйене отырып жүргізу керек деп ойлады, яғни британдық шабуылдарды үнемі тойтарып, бекіністерді нығайту, «жаудан шекарамыздың топырағын аяқтап қорғау», қорғанысқа басу, кең ауқымда шабуыл жасау және (ең бастысы) жергілікті халықтың қатысуын қамтамасыз ету және оларға сену. Монкалм соңғы әдіс француз абыройын төмендетуі мүмкін деп есептегендіктен, оны айқын сынады. Кейбір француз метрополиясы офицерлері жергілікті халықтың соғыс тактикасын шексіз қатыгездік деп санады, ал басын алуды – өте жағымсыз деп таныды. Монкалм мен Водрейль арасындағы қақтығыс 1758 жылы біріншісінің генерал-лейтенант шеніне көтерілуімен, екіншісінен жоғарылауымен және әскери стратегияны анықтауда дербестік алуымен ірі жайлы шешілді немесе кемінде маңызсыз болды.