Кіріспе
Француз генералы Шарль Виктория Эммануэль Леклерк (ʃaʁl viktwaʁ emanɥɛl ləklɛʁ; 17 наурыз 1772 – 2 қараша 1802) – француз революциясы кезінде Наполеон Бонапарттың қол астында қызмет еткен француз армиясының генералы. Ол Наполеонның қарындасы Паулина Бонапартқа үйленген. 1801 жылы ол Сен-Доминг (Гаити) елiне жiберiлдi, онда оның басқаруымен келген әскерлер гаитилік көшбасшы Туссен Лувертураны тұтқындап, елден қуды. Бұл Сен-Домингтегi императорлық үстемдiктi қайта орнату және жергiлiктi халыққа құлдықты қайта енгiзуге бағытталған сәтсiз әрекеттiң бөлiгi болды. Леклерк сәтсiз жорық кезінде сары қызбадан қайтыс болды.
Charles Victoire Emmanuel Leclerc (ʃaʁl viktwaʁ emanɥɛl ləklɛʁ; 17 March 1772 – 2 November 1802) was a French Army general who served under Napoleon Bonaparte during the French Revolution. He was husband to Pauline Bonaparte, sister to Napoleon. In 1801, he was sent to Saint Domingue (Haiti), where an invasion force under his command captured and deported the Haitian leader Toussaint Louverture, as part of an unsuccessful attempt to reassert imperial control over Saint Domingue and reinstate slavery on the local population. Leclerc died of yellow fever during the failed invasion.
1801 жылға дейін
Леклер өзінің әскери мансабын 1791 жылы Франция революциясы кезінде Сейн-э-Уаз департаментінің әскер еріктілерінің бірі ретінде бастады, содан кейін 12-ші кавалериядағы кіші лейтенант, ал кейін генерал Лапоптың жеке хатшысы болды. Тулонды қоршау кезінде ол капитан және дивизия штабының бастығы болып тағайындалды, сол кезде ол алғаш рет Наполеон Бонапартпен одақтасты. Революциялық жеңіске жеткеннен кейін, ол Рейн бойымен жорықтар жасады. Ол Наполеон Бонапарттың Альпі және Италия жорықтарында қызмет етті, Кастильоне-делла-Пеская және Риволи шайқастарында шайқасты және 1797 жылы бригада генералына дейін көтерілді. Оған француз Директориясына Леобендегі бейбіт келісімдерге қол қойылғаны туралы хабарлау міндеті жүктелді. Паулина Бонапарт сол кезде көптеген күйеулерден ұсыныс алып, ағасы Наполеон Бонапартқа оны тұрмысқа шығаруға қысым жасады. Леклерк отанына оралғанда, Бонапарттың Паулинаның қолынан ұсынысын қабылдады және 1797 жылы үйленді, олардың Дермид есімді бір баласы болды және Монгобер шатосын иеленді. Ол генералдар Бертье мен Бруннің штаб бастығы болды және 1798 жылы Жан Жозеф Амабль Юмберт басқарған Ирландияға жасалған француз армиясының екінші сәтсіз әскери экспедициясында қызмет етті. Бонапарт 1798 жылы Египет экспедициясынан оралғаннан кейін Леклеркті дивизия генералына тағайындады және оны Мороның Рейн армиясына жіберді. Осы шенде Леклерк 18 Брумердің (1799 жылдың қарашасы) төңкерісіне қатыса алды, нәтижесінде оның жекжаттысы Наполеон Францияның бірінші консулы болды. Мураттың қолдауымен ол кеңес залына гранадирлерді кіргізуге бұйрық берді. Ол Рейн жорығына және Хоэнлинден шайқасына қатысты, 17-ші, 18-ші және 19-шы әскери дивизиялардың жоғарғы қолбасшысы болды. Содан кейін ол бұл қызметтен Наполеон Португалияны Англиямен одағынан бас тартуға мәжбүрлеу үшін жібермек болған армия корпусының бас қолбасшысы болып тағайындалды, бірақ бұл экспедиция ешқашан өтпеді.
Сан-Доминго
1791 жылы Кариб теңізіндегі Сент-Доминг колониясындағы қара нәсілді құлдар француз иелеріне қарсы көтеріліп, Гаити революциясын бастады, бұл француз революциясымен бір уақытта болды. 1793 жылдың тамызында француз республикалық комиссары Легер Фелисите Сонтонакс, жаңа француз республикасының жағына бүлікші құлдарды тарту мақсатымен, Сент-Домингдегі құлдықты ресми түрде жойды. Бұрынғы құл болған көтерілісшілердің көрнекті басшысы Туссен Лувертюр көп ұзамай француз республикалықтарға қосылды. 1801 жылы Лувертюр бүкіл Испаньола аралына, соның ішінде Сент-Доминг колониясына билігін бекітті. 1801 жылдың шілдесінде Лувертюр колонияның жаңа конституциясын жариялады, ол өзін өмір бойы губернатор етіп тағайындады, сонымен бірге колонияның «француз империясының бөлігі» ретіндегі мәртебесін қайта растады. 1801 жылдың қазан айында бұл жаңалықты естіген Наполеон Лувертюрдің жаңа конституциясын француз императорлық билігіне қарсы қабылдауға болмайтын туыссыздық деп түсіндірді және кейіннен Леклеркті Сент-Домингіні қайта басып алу үшін әскери экспедицияның командирі етіп тағайындады. Бонапарт алғашқы нұсқауларында Леклеркке Лувертюрдің қара нәсілділер басқаратын үкіметін қарусыздандыруды және әскери офицерлерін Францияға депортациялауды тапсырды, сонымен бірге Сент-Домингдегі құлдықты жоюды ашық түрде сақтауды бұйырды. Бонапарт Лувертюр жақында басып алған көршілес испан Санто-Домингода құлдықты қайта орнату ниетін жариялады. Наполеон Лувертюр тұтқындалғаннан кейін Сент-Домингде құлдықты қайта орнатуды жоспарлады. Леклерк 1801 жылдың желтоқсанында Бресттен шығып, 1802 жылдың ақпанында Кап-Франсуаға басқа соғыс кемелерімен және барлығы 40 000 сарбазбен (күштерді ескергенде, Леклерктің науқаны кезінде Сент-Домингке 80 000-ға дейін сарбаз жіберілді) келді, Бонапарттың «Сент-Доминг халқының барлығы француз» және мәңгілік бостандыққа ие екенін уәдесін қайталады. Лувертюрдің қатал тәртібі оған көптеген жауларды жасады, ал Леклерк Лувертюрдің жас және маңызды офицерлерінің амбицияларын бір-біріне қарсы пайдаланды, оларға француз армиясындағы шендерін сақтайтындарын уәде етіп, оларды Лувертюрден бас тартуға итермеледі. Француздар бірнеше жеңіске жетіп, үш айдан кейін қызыл дауылды шайқастан кейін бақылауды қайта алды, Лувертюр құрметті капитуляция туралы келісімге келуге және үй қамауында плантациясын күтіп ұстауға мәжбүр болды. Алайда Наполеон Леклеркке Лувертюрді тұтқындау туралы құпия нұсқау берді, сондықтан Леклерк Лувертюрді кездесу кезінде тұтқындап, Францияға депортациялады, онда ол 1803 жылы Жура тауларындағы Форт-де-Жукс түрмесінде қайтыс болды. Жоғары жақтағы ескертулеріне қарамастан, Леклерк Лувертюрдің ескі офицерлерін қарусыздату арқылы жеңісін консолидациялай алмады. Көптеген Лувертюр офицерлерін өз күштеріне қосып алғаннан кейін, Леклерк 1802 жылдың екінші жартысында әскерлердің жаппай дезертирлігінен зардап шеге бастады. Сол әскерлер, сондай-ақ колонияның қара және креол халқы Гваделупада құлдық қайта орнатылған деген жаңалыққа жауап ретінде көтерілді. Сент-Домингде осындай қалпына келтіру перспективасы француздың бақылауды қайта орнату үмітіне қарсы болды, өйткені Леклерк күдікті заговоршыларды жаппай жазалай бастады. 1802 жылдың қазанында Леклерк Бонапартқа жойқын соғыс туралы ұсынды, «Біз таулардағы барлық қара адамдарды – ерлер мен әйелдерді жоюымыз керек және 12 жасқа дейінгі балаларды ғана қалдыруымыз керек. Біз жазықтағылардың жартысын жоюымыз керек және колонияда эпаулет киген бірде-бір түсті адамды қалдырмауымыз керек» деді. Бонапартқа жазған хатында Леклерк өзінің міндеттемесіне өкініш білдіріп: «Жаным құрғап қалды, және ешқандай қуанышты ой осы қорқынышты көріністерді ұмыта алмайды». Осы аралықта Жан Жак Дессалин, Александр Петион және Анри Кристоф сияқты қара және мулат офицерлері дезертир болды. Кристоф Порт-де-Пайкте бірнеше жүз поляк сарбазын өлтіргеннен кейін, Леклерк Ле-Капта қалған барлық қара колониялық әскерлерді тұтқындауға бұйрық берді және олардың 1000-ын мойнына ұн қаптарын байлап, кеменің жағына итеріп өлтірді.
Өлім
1802 жылдың қараша айында Леклерк сары қызбадан қайтыс болды, бұл оның басып кіру әскерін қырып салған еді. Оның әйелі Полина Еуропаға қайтып оралды, кейін итальян ақсұлуы Камилло Боргезеге тұрмысқа шықты. Леклерктің орнын генерал Рошамбо басты, оның қатыгез нәсілдік соғысы көтерілісшілер қатарына одан да көп басшыларды қайтарды. 1803 жылдың 18 қарашасында Франсуа Капуа Вертьер шайқасында Рошамбо әскерін жеңді. Дессалин 1804 жылдың 1 қаңтарында Гаитидің тәуелсіздігін жариялады және оған жаңа ат берді. Ал осы уақыт аралығында Леклерктің денесі жесірімен бірге Францияға жеткізіліп, оның бірінші мүлігінде жерленді.
Ескерткіштер
Понтуаздағы мүсіні оны Наполеондық формада, қыны жерге тиеуде көрсетеді. Оны маршал Даву мен оның екінші әйелі Луиза Эми Жули (Леклерктің қарындасы) 1869 жылы Франсуа Лемо салған баспалдақтың үстіне орнатқан. Шамамен 3 метр биіктіктегі мүсін, алтын әріптермен жазылған өмірбаяны бар шаршы тас тұғырға қойылған. Ол қала соборының оңтүстік жағымен жалғасқан. Париж Пантеонында Жан Гийом Муаттің одан жасаған тағы бір мүсіні де бар.