Кіріспе

Румын өнертапқышы (1886–1972)

Анри Мари Коанда (7 маусым 1886 – 25 қараша 1972) – румын өнертапқышы, аэродинамиканың негізін қалаушы және Коанда 1910 эксперименталды ұшағының құрастырушысы, ол ешқашан ұшпады. Ол көптеген құрылғыларды ойлап тапты, "ұшақ тәрелкесін" жобалады және сұйықтық динамикасының Коанда әсерін ашты. 1950 жылдары Коанда авиация тарихындағы өз маңыздылығын жоғарылатып, ауамен жұмыс істейтін реактивтік қозғалтқышты өзі ойлап тапқандығын және осы жобаны Коанда 1910 ұшағына енгізгендігін бұрмалап баялады. Дегенмен, оның арналы қозғалтқыш дизайны, "турбо жетегі", патентында су немесе ауа арқылы бірдей жұмыс істейтіні сипатталған.

Ерте өмір

Бухарест қаласында туған Коанда көп балалы отбасының екінші баласы еді. Оның әкесі – Ұлттық көпірлер мен жолдар мектебінің математика профессоры, генерал Константин Коанда. Анасы Аида Дане, француз дәрігері Густав Данедің қызы, Бретаньде дүниеге келген. Коанда кейін өмірінде бала кезінен желдің құдіретіне қызығатынын есіне алды. Коанда Бастауыш мектепті Бухаресттегі Петраке Поенару коммуналдық мектебінде оқыды, содан кейін (1896) орта мектепке Лицей Сф. Сава (Санкт-Сава ұлттық колледжі) колледжіне түсті. Үш жылдан кейін (1899), әскери мансапты қалаған әкесі оны Яссыдағы әскери орта мектебіне ауыстырды, онда орта білімін аяқтауға тағы төрт жыл кетті. 1903 жылы сержант-майор шенімен бітіріп, Бухаресттегі Артиллерия, әскери және теңіз инженерлік мектебінде оқуын жалғастырды. 1904 жылы артиллерия полкімен Германияға жіберілді, онда Берлиндегі Шарлоттенбург Техникалық жоғары оқу орнына қабылданды. Коанда артиллерия офицері болып бітірді, бірақ оны ұшудың техникалық мәселелері көбірек қызықтырды. 1905 жылы Румыния армиясы үшін зымыран-ұшақ жасады. Оқуын 1907-08 жылдары Бельгияның Лиеж қаласындағы Монтефиоре институтында жалғастырды, сол жерде Джанни Капронимен танысты. 1908 жылы Коанда Румынияға оралып, Екінші артиллерия полкінің белсенді офицері болып қызмет етті. Оның өнертапқыш рухы әскери тәртіпке үйлеспеді, сондықтан ол әскерден кетуге рұқсат алды, сосын пайда болған еркіндігін пайдаланып Исфахан, Тегеран және Тибетке ұзақ автомобиль сапары жасады.

Франциядағы авиациялық қызмет

1909 жылы отанына оралғаннан кейін ол Парижге сапар шекті, онда жаңадан құрылған Эколь-Националь-Супьер-д'Инженер-ан-Конструкция-Аэронаутикасына (қазіргі Эколь-Националь-Супьер-де-Л'Аэронаутика-ан-Л'Эспэйс, сондай-ақ SUPAERO деп аталады) оқуға түсті. Бір жыл өткен соң (1910) ол авиациялық инженерлердің алғашқы түлегінің біріншісі болып бітірді. 1910 жылы Джанни Капронидің шеберханасында ол Coandă 1910 деп аталған ұшақты жобалап, құрастырды және сол жылы Парижде өткен екінші Халықаралық аэронавтикалық салонда көпшілік назарына ұсынды. Ұшақ 4 цилиндрлі поршенді қозғалтқышпен жабдықталған, ол роторлық компрессорды итермеледі, мақсаты – ұшақты алдыңғы жағынан сору және артқы жағынан ауа ағыны арқылы итеру болған, бұл қанатты ұшу үшін қанаттарды пайдаланудың орнына жасалған. Заманауи дереккөздер Coandă 1910 ұша алмағанын көрсетеді. Бірнеше жыл өткен соң, реактивтік технологияны басқалар жетілдіргеннен кейін, Коанда оның реактивтік ұшақ екенін және ол шындығында ұшқанын айта бастады. Басқа авиация жазушылары Коанданың Coandă 1910 ұшағымен жасаған сынақ ұшулары туралы айтқандарын қабылдады. Коанданың Huyck Corporation-дағы әріптесі, Г. Гарри Стин – ракета ғалымы, жазушы және «американдық модельдік ракеталардың әкесі» – өзінің «Үміткер болашақ» атты кітабында: «алғашқы кезде бірнеше реактивтік ұшақтар болды, соның ішінде Coandă 1910 және 1938 жылғы Caproni Campini N.1, ал таза реактивтік ұшақтың алғашқы рейсі 1938 жылы Германияда жасалды» деді. Дрезден Технологиялық университетінің профессорлары Рольф Соннеман мен Клаус Круг 1987 жылы жарық көрген «Тарихтағы технология және техникалық ғылымдар» (Technik und Technikwissenschaften in der Geschichte) кітабында Coandă 1910 әлемдегі алғашқы реактивтік ұшақ болғанын айтқан. 1911-1914 жылдары ол Бристоль ұшақ компаниясының техникалық директоры болып жұмыс істеді. Толық масштабты нұсқасы ешқашан құрастырылмады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Коанда Екінші дүниежүзілік соғысты оккупацияланған Францияда өткізді, онда ол нацистерге олардың соғысқа жәрдемдесу үшін жұмыс істеді, 1910 жылғы екіұшағынан турбовинтоцилді (турбовинтоцилді) жетек жүйесін жасап, оны қарға сырғанатын шаналарға арналған қозғалтқыш жүйесіне айналдырды. Германиямен жасалған келісім бір жылдан кейін аяқталды, өндіріс жоспарлары болған жоқ.

Кейінгі жұмыстар

Коанданың Коанда әсері жөніндегі зерттеулері соғыстан кейін қызығушылық тудырып, араласқан немесе күшейтілген ағын туралы бірнеше зерттеулердің бастауы болды.

Құрметтер мен марапаттар

1965: Нью-Йоркте өткен Халықаралық автоматтандыру симпозиумында Коанда Гарри Даймонд Лабораториясы сыйлығын алды. 1971 жылы ол Корольдік авиациялық қоғамның құрметті мүшелігіне ие болды – бұл конфигурация қозғалтқыштардың күшін теңестірді. Ол құрылыста қолданылатын жаңа әсемдік материалы, бетон буа (beton bois) ойлап тапты; оның ең танымал мысалы – Яссыдағы Мәдениет сарайы. 1926 жылы Румынияда жұмыс істеген Коанда жер астындағы сұйықтықтарды анықтауға арналған құрылғы жасады, ол мұнай іздеуде өте пайдалы болды. Содан кейін, Персия шығанағы аймағында ол теңізде мұнай бұрғылау жүйесін жобалады. Коанданың ең белгілі ашылуы – Коанда эффектісі. Осы құбылысты әріптестерімен бірге 20 жылдан астам зерттегеннен кейін, Коанда Альберт Метрал кейіннен «Коанда эффектісі» деп атаған құбылысты сипаттады. Бұл эффект көптеген авиациялық өнертабыстарда қолданылған. Қараңыз: Коанда эффектісі#Қолданбалар. Күн энергиясын пайдаланатын, теңіз суын тұщыландырып, оны таза суға айналдыратын модульдік жүйе – таза, экологиялық және бейімделетін жүйе.