Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын теологы, классикалық ғалым және лингвист (1666–1727)
English theologian, classical scholar and linguist (1666–1727)
Уильям Воттон (13 тамыз 1666 – 13 ақпан 1727) – ағылшын теологы, классикалық ғалым және лингвист. Ол негізінен тілдерді үйренудегі тамаша қабілетімен және ежелгілер мен заманауилер арасындағы пікір таласына қатысқаны үшін есте қалады. Уэльсте ол ежелгі уэльстік заңдарды жинаған және тұңғыш рет аударған адам ретінде танымал.
William Wotton (13 August 166613 February 1727) was an English theologian, classical scholar and linguist. He is chiefly remembered for his remarkable abilities in learning languages and for his involvement in the Quarrel of the Ancients and the Moderns. In Wales he is remembered as the collector and first translator of the ancient Welsh laws.
Алғашқы жылдар
Уильям Воттон – Генри Уоттон пастордың екінші ұлы, Суффолк графтығындағы Врентэмнің пасторы. Ол алты жасқа дейін ағылшын, латын, грек және иврит тілдерінде Киелі кітаптан өлеңдерді оқи алатын дарынды бала еді. 1676 жылдың сәуір айында, он жасқа толмағанда, Кембридждегі Катарина колледжіне оқуға жіберілді және 1679 жылы бітірді. Осы кезде Воттон араб, сирий және арамей тілдерін, сондай-ақ логика, философия, математика, география, хронология және тарих білімін меңгерді. Ол Кембриджде оқып жүргенде ата-анасы қайтыс болды, ал жасөспірім шағында кейіннен Солсбери епископы болған Гилберт Бернеттің үйіне тәрбиеге алынды. Ол Сент-Джон колледжінде стипендия алды, онда 1683 жылы магистр (MA) және 1691 жылы дінтану бакалавры (B.D.) дәрежесін алды. 1686 жылы Беркширдегі Бримптонның пасторы болып тағайындалды, ал келесі жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1689 жылдың қаңтар айында Уилтширдегі Лэкок шіркеуінің викарийі болып тағайындалды және 1693 жылы отставкаға шыққанға дейін осы лауазымда қызмет етті. Діни қызметке кіріскеннен кейін ол Нотингем графы Дэниел Финчтің жеке капелланы және оның отбасының тәрбиешісі болып тағайындалды. Финч 1693 жылы оған Бэкингемширдегі Милтон-Кейнс қаласының пасторлық лауазымын сыйлады.
William Wotton was the second son of the Rev. Henry Wotton, rector of Wrentham, Suffolk. He was a child prodigy who could read verses from the Bible in English, Latin, Greek and Hebrew before he was six. In April 1676, when he was not yet ten years old, he was sent to Catharine Hall, Cambridge, and graduated in 1679. By this time Wotton had acquired Arabic, Syriac, and Aramaic, as well as a knowledge of logic, philosophy, mathematics, geography, chronology, and history. His parents died whilst he was still at Cambridge, and as a teenager he was taken into the household of Gilbert Burnet, later bishop of Salisbury. He was awarded a fellowship at St John's College, from where he obtained an M. A. in 1683 and a B. D. in 1691. In 1686 he was appointed curate of Brimpton in Berkshire and the following year he was also elected a Fellow of the Royal Society. In January 1689 he was appointed vicar of Lacock in Wiltshire, which he held until his resignation in 1693. Soon after ordination he was also appointed chaplain to Daniel Finch Earl of Nottingham, and tutor to his family. Finch presented him with the rectory of Milton Keynes, Buckinghamshire, in 1693.
Білім беру мәселесі
Уоттон өзінің ғылыми жолын Луи Дюпеннің "Дини жазушылардың жаңа тарихы" (13 томдық, 1692–99 жж.) кітабын аударушы ретінде бастады. Алайда, ол көбінесе ежелгі және қазіргі білімнің артықшылықтары туралы дау-жанжалға қатысқандығы үшін еске алынады. Ол өзінің "Ежелгі және қазіргі білім туралы ойлар" (1694 ж., және қайта 1697 ж.) еңбегінде әділ және объективті көзқараспен, қазіргі заманғылардың жағын алды. Жозеф Левиннің айтуынша, "ағылшын немесе француз тілінде осы дауға қатысты жарық көрген барлық еңбектердің ішінде оның еңбегі ең орындысы болды". Ол "Кітаптар шайқасы" және "Ваннаның әңгімесі" атты шығармаларында Свифт тарапынан педанттыққа шабуылға ұшырады, бірақ оның кітабы "Уоттон жай ғана педант емес, ежелгі және қазіргі білімді толық меңгерген, кең ойлы зиялы болған" екенін көрсетті. Уоттон Свифттың "Ваннаның әңгімесін" "Иса Мәсіхтің дінін қорлайтын ең әдепсіз әзілдердің бірі" деп атады. Сондай-ақ, ол химик Роберт Бойльдің өмірбаянын жазуға кірісті, бірақ оның жазбалары жоғалып, жұмысы аяқталмады. Уоттон Рим тарихын (1701 ж.) епископ Бернеттің өтініші бойынша жазды, кейін оны тарихшы Эдвард Гиббон пайдаланды. Бұл еңбегін мойындаған Бернет 1705 жылдан бастап оны Солсберидің пребендігіне тағайындады. 1707 жылы Уоттонға архиепископ Томас Тенисон Англия шіркеуін деистерге қарсы жақтаған жазбалары үшін құдайтану докторының "Ламбет дәрежесін" берді. 1713 жыл шамасында Уоттон тілдердің байланысы туралы идеяларды дамытты, исланд, роман тілдері мен грек тілін байланыстыра отырып, ерте прототілдің тұжырымын енгізді. Бұл Сэр Уильям Джонстың санскритті классикалық тілдермен салыстырған әйгілі лекциясынан жетпіс жылдан астам бұрын болды. Бұл теориялар Уоттонның өлімінен кейін "Бабилдегі тілдердің шатасуы туралы хабарлама" (1730 ж.) деген атпен жарияланды.
Wotton began his scholarly career as the translator of Louis Dupin's A new history of ecclesiastical writers, (13 vols. 1692–99). However, he is chiefly remembered for his share in the controversy about the respective merits of ancient and modern learning. In his Reflections upon Ancient and Modern Learning (1694, and again 1697) he took the part of the moderns, although in a fair and judicial spirit. According to Joseph Levine, 'of all the works in the controversy that had yet appeared in English or French his was easily the most judicious.' He was attacked for pedantry by Swift in The Battle of the Books and A Tale of a Tub, but his book proved that 'Wotton was no mere pedant, but a wide ranging intellect with a thorough command of learning, both ancient and modern.' Wotton responded calling Swift's A Tale "one of the profanest banters upon the religion of Jesus Christ, as such, that ever yet appeared." He also began to write a biography of the chemist Sir Robert Boyle, but his notes were lost and the work was never completed. Wotton wrote a History of Rome in (1701) at the request of Bishop Burnet, which was later used by the historian Edward Gibbon. In recognition, Burnet appointed him as a prebend of Salisbury from 1705. In 1707 Wotton was awarded a "Lambeth degree" of Doctor of Divinity by Archbishop Thomas Tenison in recognition of his writings in support of the established Church of England against the Deists. Around 1713 Wotton also developed ideas concerning the relationship between languages introducing the concept of an early proto language by relating Icelandic, the Romance languages and Greek. This pre dated Sir William Jones' famous lecture comparing Sanskrit with the Classical languages, by more than seventy years. These theories were later published after Wotton's death, as A discourse concerning the confusion of languages at Babel (1730).
"Ашулы, жезөкше жан"
Өмірінің басынан бастап Уоттон "тамаша уағыздаушы, бірақ мас және әдепсіз мінезді адам" ретінде танымал болды. Ол сондай-ақ, өте жомарт болды және пасторлық үйін 32 бөлмелі үйге айналдырды. Дегенмен, сол кездегі Линкольн епискобы Уильям Уэйкпен жақын қарым-қатынаста болғандықтан, болашақта шіркеу қызметіне тағайындалу үмітімен қаржы алуға мүмкіндік алды. 1711 жылдың жазынан 1712 жылдың көктеміне дейін Уоттон орта жастағы дағдарысқа ұшыраған сияқты. Ол көптеген жағдайларда қоғамдық жерлерде мас күйде ұсталды немесе жергілікті жезөкшелер үйлерінде ұзақ уақыт өткізгені белгілі болды. Осының салдарынан, Уэйк бастапқыда оны мінез-құлқы үшін ескертті, бірақ кейіннен олардың достығын үзді және Букингемширдегі қосымша қызметке берілген уәдесінен бас тартты. Пастордың үміті күйрегені белгілі болған соң, жергілікті саудагерлер қарыздарын талап ете бастады. 1714 жылдың мамырында Уоттон кредиторларынан қашу үшін Милтон-Кейнстегі пасторлық үйін тастап кетуге мәжбүр болды және жеті жыл бойы Оңтүстік Уэльстегі Кармартенде доктор Уильям Эдвардс деген атпен өмір сүрді.
Throughout his adult life, Wotton was known to be "a most excellent preacher, but a drunken whoring soul". He was also very extravagant, transforming his rectory into a 32 roomed mansion. He was, however, able to borrow money against future expectations of ecclesiastical preferment as a result of his close friendship with William Wake, then bishop of Lincoln. Between the summer of 1711 and the Spring of 1712, Wotton appears to have experienced a mid life crisis, and he scandalised the neighbourhood on many occasions by being found drunk in public, or else was known to have spent prolonged periods in local brothels. As a result, he was initially warned about his behaviour by Wake, who later broke off their friendship and rescinded his promise of providing an additional living in Buckinghamshire. As soon as it became known that the rector's expectations had been dashed, local tradesmen began to press for the payment of their debts. In May 1714, Wotton was forced to abandon his rectory at Milton Keynes to avoid his creditors, and for seven years he lived at Carmarthen in south west Wales under the assumed name of Dr. William Edwards.
Уэльстегі зерттеулер
Кармартенде болған кезінде Уоттон мінезін түзеп, оқуға қайта оралды. Сонымен қатар, ол 1715 жылдың желтоқсанында Кентербери архиепископы болған Уэйкпен достығын жаңартты. Уоттон валли тілін үйрене бастады және досының өтінішімен Hywel Dda-ға жатқызылатын ортағасырлық валли заңдарының валли және латын тілдеріндегі маңызды екі тілді салыстырмалы басылымын жасады. Ол үшін, ең алдымен латын немесе ортағасырлық валли тіліндегі он бес шамасындағы қолжазбалардың көшірмелерін тауып, мәтінін анықтау қажет болды, содан кейін латын және валли нұсқаларында кездесетін ортағасырлық валли терминологиясын аударудың қиын жұмысын бастады, бірақ оның мағынасы 18 ғасырда жоғалып кеткен еді. 1721 жылдан бастап валли ғалымы Мозес Уильямс Уоттонға көмектесті. Уоттон аударманы аяқтады, бірақ қайтыс болған кезде қосымша сөздік дайындап жатқан еді. Бұл жұмысты Уильямс аяқтады, ал толық еңбек 1730 жылы оның күйеу баласы Уильям Кларк «Leges Wallicae» деген атпен үлкен фолио түрінде жарияланды. Кармартенде болғанда ол сондай-ақ Сент-Дэвид және Лландафф соборларын зерттеді, олардың нәтижелері 1717 және 1718 жылдары досы Браун Уиллис жариялады. Ол "Жазбашылар мен парызшылдардың дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарына қатысты әртүрлі әңгімелерді" жариялады, оған 1718 жылы Мишнаның бір бөлігінің аудармасы енді.
Whilst at Carmarthen, Wotton reformed his character and returned to his studies. He was also able to re establish his friendship with Wake, who had become Archbishop of Canterbury in December 1715. Wotton began to study Welsh, and produced an important bilingual parallel text edition of the Welsh and Latin texts of the medieval Welsh laws traditionally attributed to Hywel Dda at the request of his friend. To do this he had first to identify and obtain transcripts of a fifteen or so known manuscripts in either Latin or Mediaeval Welsh, and establish a text, and then begin the difficult task of translating the Mediaeval Welsh terminology which appeared in both the Latin and Welsh versions, but the meaning of which had been lost by the 18th century. From 1721 Wotton was assisted by the Welsh scholar Moses Williams. Wotton lived to complete the translation but was working on an accompanying glossary when he died. This was completed by Williams, and the whole work was published in 1730 by his son in law William Clarke in a large folio edition under the title Leges Wallicae. Whilst at Carmarthen he also conducted surveys of the cathedrals of St David's and Llandaff which were published by his friend Browne Willis in 1717 and 1718. He published Miscellaneous Discourses relating to the Traditions and Usages of the Scribes and Pharisees which included a translation of part of the Mishnah in (1718).
Өлім
Уоттон кредиторларын төлегеннен кейін 1721 жылдың қазан айында Батқа, ал 1722 жылдың маусым айында Лондонға орала алды, бірақ денсаулығы өте нашар болды. Ол әлі де Leges Wallicae еңбегін аяқтамай тұрғанда, 1727 жылдың 13 ақпанында Суссекс округіндегі Бакстедте сусыраудан қайтыс болды.
Wotton had repaid his creditors and was able to return to Bath in October 1721 and London in June 1722 but was in very poor health. He was still working on his Leges Wallicae, when he died of dropsy at Buxted, Sussex, on 13 February 1727.