Кіріспе

Музыкалық аспаптар туралы ғылым және олардың жіктелуі, анатомиялық органдарды зерттеу. Органология (көне грекше ὄργανον – ‘құрал’ және λόγος – ‘зерттеу’) – музыкалық аспаптар мен олардың жіктелуін зерттейтін ғылым. Ол аспаптар тарихын, түрлі мәдениеттерде қолданылатын аспаптарды, аспаптардың дыбыс тудыру техникалық ерекшеліктерін және музыкалық аспаптарды жіктеуді қамтиды. Органология, этномузыкатану (музыкатанудың салалары) және музыкалық аспаптарға арналған акустика ғылымының бір саласы өзара байланысты.

Тарих

Бірқатар ежелгі мәдениеттер музыкалық аспаптар мен олардың қоғамдағы рөлі туралы егжей-тегжейлі құжаттарды қалдырды; бұл құжаттар кейде сыныптау жүйесін қамтиды. Алайда, батыстағы тақырып бойынша алғашқы маңызды құжаттар 16 ғасырдан басталады, мысалы, Себастьян Вирдюнның «Musica getuscht und ausgezogen» (1511) және Мартин Агриколаның «Musica instrumentalis deudsch» (1529) сияқты еңбектері. 17 ғасырдағы ең маңызды органологтардың бірі – Михаэль Преториус. Оның «Syntagma musicum» (1618) сол кездің ең көп сілтеме жасалған еңбектерінің бірі және Ренессанс дәуіріндегі музыкалық аспаптар туралы білетініміздің көп бөлігі осы еңбекте кездеседі. Преториус «Theatrum instrumentorium» (1620) еңбегінде еуропалық басылымда африкалық аспаптардың алғашқы суреттерін ұсынады. 18 және 19 ғасырлардың көп бөлігінде органология саласында аз жұмыс істелді. Дегенмен, зерттеушілер әртүрлі мәдениеттерден аспаптармен Еуропаға оралды, сондықтан 19 ғасырдың соңына қарай кейбір музыкалық аспаптар жинақтары өте кеңейді. Бұл тақырыпқа жаңа қызығушылықты тудырды. 20 ғасырдағы ең маңызды органологтардың бірі – Курт Сакс, ол «Real Lexicon der Musikinstrumente» (1913) және «Музыкалық аспаптар тарихы» (1940) еңбектерін жазды, сондай-ақ Эрих фон Хорнбостельмен бірлесіп 1914 жылы «Zeitschrift für Ethnologie» журналында алғаш жарияланған аспаптарды жіктеу схемасын жасады (Hornbostel–Sachs). Бұл жүйе музыкалық аспаптарды төрт ерекше санатқа бөледі: идиофондар, мембранофондар, хордофондар және аэрофондар. Сакс және Хорнбостель бұл сыныптама жүйесін бірнеше рет жаңартты және ол әлі де мерзімді түрде жаңартылуда. 1940 жылы Сакс жүйеге 5-ші санат – электрофондарды қосты, ол электронды түрде дыбыс шығаратын аспаптарды қамтиды. Сакстың 1940 жылғы «Музыкалық аспаптар тарихы» кітабы көптеген мәдениеттердегі аспаптардың толық сипаттамаларын және олардың қоғамдағы атқаратын қызметтерін қамтитын жан-жақты жинақ болды. Кітап негізінен аспаптардың төрт хронологиялық кезеңіне бөлінген: ертедегі аспаптар, ежелгі заман, орта ғасырлар және қазіргі заманғы Батыс. Бұл кезеңдер аймақтарға, содан кейін осы аймақтардағы маңызды уақыт кезеңдеріне бөлінеді. Андре Шаффнер дыбыс шығару механизміне байланысты заттың күйіне негізделген жүйені енгізді, нәтижесінде екі жоғары деңгейлі санат пайда болды: қатты (ішек және соққылы аспаптарды қамтиды) және газ (ағаштан жасалған және мыс үрмелі аспаптарды қамтиды). Гидраулофонның пайда болуымен физикаға негізделген органология қатты, сұйық және газды пайдалануға кеңейтілді, мұнда жоғары деңгейлі санат – дыбыс шығаратын материалдың күйі. Музыкалық аспаптарды зерттеуге арналған бірнеше қоғамдар бар. Олардың ішінде Ұлыбританияда орналасқан Галпин қоғамы және АҚШ-та орналасқан Америка музыкалық аспаптар қоғамы ең танымалдары.

Хорнбостель-Сакс жіктелу жүйесіне сыртқы көзқарастар

Оксфорд университеті жариялаған Генри М. Джонсонның бір мақаласында, "Хорнбостель мен Сакстың музыкалық аспаптар негізінде құрылған, барлық жерде қолданылатын жіктеу жүйесі көптеген мәдениеттерде органологияның үлгісіне айналды" делінген. Сонымен қатар, Элиот Бейтс этномузыкология қоғамы журналында жарияланған мақаласында, "Хорнбостель-Сакс жүйесі жеке аспаптардың ерекшеліктерін жіктеу үшін емес, әлемдік аспаптардың ортақ белгілерін көрсету үшін жасалған" деп айтады.

Музыкалық аспаптарды жіктеудің баламалы көзқарастары

Маргарет Картоми, Мельбурн қаласындағы Монаш университетінің Музыка кафедрасының профессоры және меңгерушісі, 1990 жылы музыка аспаптарын түрлі мәдениеттерде қалай жіктеу керектігін түсіну ниетімен музыка аспаптарын жіктеу тақырыбына көшті. Бұл тәсілдің дұрыстығын оның мына байқауымен түсіндіруге болады: белгілі бір мәдениеттің музыка аспаптарын сырттан зерттеуші жіктеуі, сол мәдениеттің өкілдері өз аспаптарын жіктеу тәсілінен мүлдем өзгеше болуы мүмкін. Оның кітабы музыка аспаптарын жіктеу процесінің күрделілігін ерекше атап көрсетеді, себебі жіктеу жүйесі көбінесе "әлеуметтік жағдайлардың ықпалымен қалыптасқан немесе құрылымдалған идеялар мен сенімдер жүйесімен" анықталады.

Этномузыкологиямен байланысы

1990 жылы жарық көрген UCLA-ның "Этномузыкологиядағы таңдамалы есептер" басылымының 8-ші нөмірі органология мәселелеріне арналған. Журналдағы алғашқы мақала Сью Кароль ДеВейлдің "Органологияны ұйымдастыру" атты еңбегінде, әсіресе этномузыкология контекстінде, органологияны зерттеуді анықтау үшін жан-жақты жүйе құруға бағытталған. ДеВейл органологияны "дыбыс аспаптары туралы ғылым" деп анықтайды. Бұл анықтамадағы сөз таңдауының маңызы зор. ДеВейл "музыка" немесе "музыкалық" терминдерін пайдаланудан аулақ болып, керісінше "дыбыс" сөзін қолданады, себебі кейбір аспаптардың функциясы, мысалы, балилік тілімделген барабан, музыкалық орындауға көмектеспей, белгілі бір оқиғаны хабарлауға қызмет етеді. Ол сондай-ақ органологияны зерттеудің негізі болып табылатын классификациялық, талдамалық және қолданбалы үш негізгі саланың анықтамасын береді. Классификациялық сала музыкалық аспаптарды жіктеудің барлық түрлерін қамтиды, олар мәдени және мәдени ерекшеліктеріне қарай жіктеледі. Талдамалық сала дыбыс аспаптарының нақты аспектілерін және аспаптардың мәдени контекстін/әсерін талдауға қатысты жұмысты қамтиды. Қолданбалы сала – музыкалық аспаптарды сақтаумен, сондай-ақ аспап жасаумен айналысатын мұражай қызметінің аясындағы органологияның саласы. ДеВейл мақала бойына үш саланың арасындағы байланыстың маңыздылығын атап көрсетеді, өйткені осы саладағы кез келген жұмыс немесе зерттеу жүргізілген кезде органологияның аспектілерін үш саланың ішінде қарастыру қажет. Ол бұл салалар теориялық тұрғыдан тәуелсіз болғанымен, практикада аспаптармен және олардың дыбыстарымен жүргізілетін зерттеулер мен процестер олардың арасында үздіксіз ағылып, барлық салаға сіңіп кетеді деп мәлімдейді. Этномузыкология мен органология арасындағы байланыс тақырыбында тағы бір маңызды еңбек Генри М. Джонсон жазды, ол 1995 жылы Оксфорд антропологиялық қоғамының журналында жарияланды. Бұл мақала этномузыкологияның музыкалық аспаптарды зерттеуге қосқан үлесін көрсетуге бағытталған. Джонсон этномузыкология мен органология арасындағы байланыстың төрт қырын анықтайды: форма, контекст, орындау ортасы және аспап, орындаушы мен дыбыс объектісі арасындағы өзара байланыс. Бұл санаттар музыкалық аспаптардың мәдени маңызын егжей-тегжейлі қарастыруға арналған. Джонсон: "Этномузыкология материалдық объект, оның контексі және оның музыкасы арасындағы өзара байланысты зерттейтін аспаптарды зерттеуге мүмкіндік береді, сонымен қатар осы салалардың әрқайсысына байланысты мағыналарды нақты және жалпы ортада (яғни дыбыс шығаратын аспап ойналатын немесе түсінілетін жағдайларда) түсінуге болады" дейді. 2012 жылы Корнелл университетінің Элиот Бейтс музыкалық аспаптардың этномузыкологиялық зерттеу тақырыбына "музыкалық аспаптардың әлеуметтік өмірі" деп атаған тұрғысынан қарады. Бейтс "әлеуметтік" материалдық объектілер мен олардың иеленетін күшіне байланысты әлеуметтік қатынастардың жеткілікті зерттелмегенін және теориялық тұрғыда жетілдірілмегенін айтады. Бейтс атап көрсетеді, материалдық объектілерді олардың қалай ойнатылатыны немесе қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін емес, музыкант пен тыңдаушылар үшін олардың қандай мағынаға ие екенін зерттеу маңызды.