Кіріспе

Француз революциясы кезінде француз корольдік отбасының қашуға талпынысы 1791 жылдың 20-21 маусым күндері Вареннге жасалған корольдік қашу – Франция революциясының маңызды оқиғасы. Бұл оқиғада Франция королі Людовик XVI, королева Мария Антуанетта және олардың жақын туыстары Парижден Монмедиге қашып, роялистік әскерлерге қосылып, қарсы революцияны бастауды жоспарлады. Олар Варенн-ан-Аргон деген шағын қалаға дейін жеткенше, бұрынғы аялдамасы Сент-Менехольдта танылып, тұтқындалды. Бұл оқиға француз монархиясына, сондай-ақ король мен королеваға жеке тұлға ретінде халықтың наразылығының күшеюіне себеп болған шешуші кезең болды. Корольдің қашуға талпынысы мемлекетке опасыздық жасады деген айыптауға әкелді, нәтижесінде 1793 жылы ол өлім жазасына кесілді. Қашу бірқатар сәтсіздіктерге, кешігулерге, қате түсініктерге және дұрыс емес шешімдерге байланысты сәтсіз аяқталды. Корольдің жол таңдау және уақытты анықтау сияқты бірнеше мәселедегі шешімдері ұсақ-түйек мәселелердің де ушығуына себеп болды. Сонымен қатар, ол дәстүрлі монархияға халықтың қолдауын жоғары бағалады, революцияны тек париждік радикалдар ғана қолдайды деп жаңылысты және халықтың көп бөлігі оған қарсы екенін ескермеді. Ол сондай-ақ шаруалар мен қарапайым халық арасында ерекше құрметке ие екенін дұрыс емес ойлады. Корольдің қашып кетуі Франция үшін ауыр соққы болды, оның салдарынан үрей, алаңдаушылық және зорлық-зомбылық сияқты әртүрлі реакциялар туды. Барлығы шетелдік араласудың жақын екенін сезінді. Корольдің осы уақытқа дейін жасалған революциялық реформалардан бас тартқанын түсіну, оны Құдайдың еркін орындаушы, жақсы ниетті монарх деп санаған адамдарға күрт соққы болды. Республикалық идея кофеханадағы талқылаудан революциялық көшбасшылардың басты идеалына айналды. Корольдің інісі де сол түні басқа бағытпен қашып кетті. Ол сәтті қашып, Франция революциясын эмиграцияда өткізіп, кейіннен Людовик XVIII болып таққа отырды.

Өмірбаян

Людовик XVI-ның шешім қабылдаудағы белгісіздігі, 1789 жылғы 6 қазанда Версаль сарайынан Париждегі Тюильриге патша отбасының әйелдердің Версальға жасаған шабуылынан кейін күшпен көшірілуіне себеп болған факторлардың бірі болды. Көшіру патшаны эмоционалдық тұрғыдан әлсіз қалдырғандай болды, нәтижесінде көптеген маңызды шешімдер саяси тәжірибесі жоқ патшайымға жүктелді. 1791 жылғы 28 ақпанда, маркиз де Лафайет Винсендегі жанжалды реттеумен айналысып жатқанда, жүздеген роялист патша отбасын қолдау мақсатымен Тюильриге демонстрацияға келді, бірақ Ұлттық гвардия оларды сарайдан қуды.

Ұшудың мақсаттары

Бұл қашудың мақсаты – патшаға Париждегіден гөрі әрекет ету еркіндігі мен жеке қауіпсіздігін арттыру болды. Монмедиде генерал Франсуа Клод де Буйе, маркиз де Буйе, бұрынғы патша әскерінің 10 000 тұрақты әскерін шоғырландырды, олар монархияға адал деп есептелді. Де Буйе 1790 жылы Нансиде болған маңызды көтерілісті басуда белсенділік танытты. Оның басқаруындағы әскерлерге екі швейцариялық және төрт неміс жалдамалы полкі кірді, олар жалпы саяси жағдайдың тұрақсыз кезеңінде француз әріптестерінен сенімдірек саналды. Швейцария кантондарының диетасына (парламентіне) ұсынылатын хатта роялист барон де Бретейль: «Оның Шаңырағы мұндай күшті күштерге ие болуды қалайды, тіпті ең батыл көтерілісшілердің де бағынудан басқа амалы болмайды» деді. Соттан «барлық топтан адал азаматтардың көп саны» тақтың құқықтарын қалпына келтіруді талап ететіні және азаматтық соғыс немесе шетелдік шабуылсыз тәртіп орнатылатыны күтілді. Патша жұбы мен олардың ең жақын кеңесшілерінің ұзақ мерзімді саяси мақсаттары әлі анық емес. Луидің Ұлттық Ассамблеяға ұсынуға дайындаған және Тюильриде қалдырған «Француз халқына арналған мәлімдеме» атты егжей-тегжейлі құжат оның жеке мақсаты 1789 жылғы жазғы заңды революцияға оралу екенін көрсетеді; ол енді 1789 жылғы 23 маусымдағы мәлімдемесіндегідей ордендерді жоюға қарсы емес еді және азаматтық теңдікті қабылдады. Мари Антуанеттаның жеке хаттары бұрынғы монархияны ешқандай жеңілдіксіз қалпына келтіруді көздейтін реакциялық ұстанымды ұстанады; бірақ революциялық басшылықтан және Париж қаласынан басқаларға кешірім беруге қатысты, «егер ол бұрынғы тәртібіне оралмаса».

Ұшу әрекеті

Королеваның ынталандыруымен Людовик өзі және отбасы 1791 жылдың 21 маусымында астанадан шығыс шекараға қарай қателікті қашуға бел буды. Дельфинге тәрбиешілік жасаған маркиза де Турзель орыс бароншасының рөлін алса, патшайым мен патшаның қарындасы Элизабет тиісінше тәрбиеші мен мейірбике рөлін орындады, патша – жеке қызметкер, ал патша балалары оның қыздары болып көрінді. Патша отбасы түнгі сағат он екі шамасында Тюильри сарайынан қашып кетті. Бұл қашуды королеваның сүйіктісі, швед графы Аксель фон Ферсен және швед королі Густав III-нің қолдауын алған барон де Бретейль негізінен жоспарлаған. Ферсен Монмедиге дейінгі 200 шақырымдық сапарды салыстырмалы түрде жылдам жасауға мүмкіндік беретін екі жеңіл шағын көлікті пайдалануды ұсынған. Алайда, бұл патша отбасының бөлінуіне әкелер еді, сондықтан Людовик пен Мария Антуанетта алты жылқыға жегілген ауыр әрі көзге түсетін каретаны пайдалануға шешім қабылдады.

Масканы ашу және тұтқындау

Баяу дамудың жиынтық әсері, уақытты дұрыс есептемеу, құпиялылықтың сақталмауы және бұзылған көліктің ілгеріштерін жөндеу қажеттілігі салдарынан, патша отбасы Парижден шыққаннан кейін қашуға жасаған тырабы бұрынғысынша сәтсіз аяқталды. Людовик өзі Fromentieres жерінде жылқы ауыстырылып жатқанда шаруалармен әңгімелесті, ал Мария Антуанетта Chaintrix-те көмекші жергілікті шенеунікке күміс табақтар сыйлады. Шалон қаласындағы тұрғындар патша отбасын құрметпен қарсы алып, қолдауларын білдірді. Соңында, Сент-Менехольд пошта басшысы Жан Батист Друэ, өзінің қолындағы ассигнатқа басылған корольдің суретінен оны таныды. Патша отбасының жоспарлаған бағытында орналасқан жеті атты әскер бөлімі, оларға патша отбасының үлкен және баяу жылдамдықпен жүретін көлігі жеткенге дейін, күдікті халықтың арасында кері қайтарылды немесе бейтараптандырылды. Патша мен оның отбасы ақырында Монмедидің мықты бекінісіне – роялистердің басты қамалына 50 км (31 миль) жетпей, Варенн қаласында тұтқындалды.

Тюйлери сарайына қамалды

Патшалық отбасы күзетпен Парижге ақыры оралғанда, революциялық жұртшылық патшаның каретасына ерекше үнсіздікпен жауап берді, нәтижесінде, олар патшаларын көрген кезде бүкіл жұртшылықты қатты таң қалдырды. Патшалық отбасы Тюильри сарайына қамалды. Осы сәттен бастап монархияны жою және республика құру ықтималдығы арта түсті. Патшаның конституциялық монарх ретіндегі беделі қашу әрекетімен күрт төмендеді. Олар оралғаннан кейін Ұлттық құрылтай король конституцияға келіссе билікке қайта оралуы мүмкін деген келісімге келді. Дегенмен, Париждегі Кордельерлер мен Якобиндер сияқты түрлі топтар келіспеді, бұл Марс алаңында наразылыққа алып келді; наразылық зорлыққа ұшырап, Марс алаңындағы қырғынға әкелді. 1791 жылдың күзінен бастап патша өзінің саяси құтқарылу үмітін шетелдік араласудың күмәнді мүмкіндіктерімен байланыстырды. Сонымен қатар, ол Австриямен соғыс саясатын қолдаған Заң шығарушы жиналыстағы Жирондист фракциясын ынталандырды, себебі француз әскери сәтсіздігі оның патшалық билігін қайта орнатуға жол ашады деп үміттенеді. Мари Антуанеттаның ықпалымен Людовик, 1791 жылғы Конституцияны толыққанды іске асыру туралы Антуан Барнав басқаратын орташа конституционалистердің кеңесін қабылдамады, ол оны сақтауға ант берген еді. Оның орнына, ол жасырын түрде контрреволюция саясатын жүргізуге бел буды.

Монархияны жою

Патшаның сәтсіз қашу әрекеті көптеген еуропалық монархтарды алаңдатты, олар революциялық ынтақтың өз елдеріне таралып, Франциядан тыс жерлерде тұрақсыздық тудырады деп қорқыды. Бұрыннан шиеленісіп тұрған Франция мен оның көрші мемлекеттері арасындағы қарым-қатынас одан әрі нашарлады, соның салдарынан кейбір сыртқы істер министрліктері революциялық үкіметке қарсы соғыс жариялауға шақырды. 1792 жылдың сәуір айында Австриямен соғыс басталып, пруссиялық қолбасшы, Брансвик герцогы Карл Вильгельм Фердинандтың манифесті жарияланды, егер патша отбасының қауіпсіздігіне қайтадан қауіп төніп жатса, Парижтің қирауымен қорқытты. Бұл туралы естіген париждік радикалдар 1792 жылдың 10 тамызында Тюильри сарайына шабуыл жасады. Осы оқиға монархияның аяқталуын білдірді. Бұл шабуылдың нәтижесінде заң шығару жиналысы патшаның билігін тоқтатты және 21 қыркүйекте Бірінші француз республикасы жарияланды. Қараша айында Людовик XVI-ның қайтыс болған революционер саясаткер Мирабомен құпия хабарласуы және шетелдіктермен жасаған қарсы революциялық сөздері Тюильридегі құпия темір сандықта (armoire de fer) табылды. Француз революциясының реформалары патшаның еркімен жасалғанын жорамалдауға енді мүмкіндік болмады. Кейбір республикашылар оның тақтан түсірілуін, ал басқалары француз ұлтының жауларына сатқындық жасады деген айыппен сотталуын талап етті. 3 желтоқсанда Луи XVI, отбасымен бірге тамыз айынан бері түрмеде отырғаны туралы шешім қабылданды. Ол 11 және 23 желтоқсанда Ұлттық конвент алдында екі рет тұрды. Сотталып, Луи 1793 жылдың 21 қаңтарында гильотинаға жіберілді. Тоғыз айдан кейін Мари Антуанетта да мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталып, 16 қазанда басы кесілді. (Ол прокурордан өзін де өлтіруін өтінді, себебі ол "қабылдай алмаймын" деді).