Кіріспе

Ішкі тәртіп пен бейбітшілікті орнатуға қолдау көрсету үшін қарулы күштерді пайдалану

Азаматтық билікке көмек (АҚБ) немесе Азаматтық билікке әскери көмек (АҚБ) – мемлекеттің азаматтық билігін қолдау мақсатында қарулы күштерді пайдалану. Әртүрлі елдерде әскери және азаматтық билік арасындағы қарым-қатынасқа қатысты саясат әртүрлі болады.

Германия

Соғыстан кейінгі Германия Конституциясы полиция қызметінде әскери күш қолдануды қатаң тыйым салады. Үкімет билігін бөлу мақсатында, MACP-нің басқа елдерде атқаратын функцияларын арнайы немесе мамандандырылған полиция күштері жүзеге асырады, мысалы, әр штаттың полиция күштерінің құрамындағы Bereitschaftspolizei бөлімшелері, олар штат үкіметтерінің бақылауында болады және федералды үкіметке бағынбайды. Кейбір шаралар үшін федералды полиция күштері федералды әкімшілік пен федералды сот органдарының бұйрықтары бойынша немесе штат үкіметтерінің өтініші бойынша қолданылуы мүмкін. GSG 9 терроризмге қарсы күрес бөлімі Bundespolizei құрамына кіреді (2005 жылға дейін Bundesgrenzschutz деп аталды) және Германиядағы терроризмге қарсы миссияларымен танымал. Дегенмен, бірнеше штаттық полиция корпусы SEK (Spezialeinsatzkommando) сияқты ұқсас бөлімшелерді ұстап тұрады. Bundesgrenzschutz және GSG 9 тарихи тұрғыдан жауынгерлік бөлімдер болған және әскери шендерге ие болған, бірақ әрқашан Ішкі істер министрлігінің бақылауында болды, Шығыс Еуропадағы соғыс кезеңіндегі ішкі әскерлерге ұқсас. Азаматтық және әскери биліктің қатаң бөлінуі армияның ішкі істерде қайтадан саяси күшке айналуының алдын алу және оның азаматтық билікке бағынуын қамтамасыз ету үшін жасалды. 1990 жылдардан бері бірқатар консервативті саясаткерлер бұл ережені жоюға шақырып келеді, бірақ мұндай өзгеріске қолдау көрсетушілердің көпшілігі көрінбейді. Бірақ 2004 жылдың қыркүйегінде Әуе қауіпсіздігі заңы (Luftsicherheitsgesetz) қабылданды. 2004 жылдың 24 қыркүйегінен 2005 жылдың ақпанына дейін әуе қауіпсіздігіне қатысты әскери күш қолданудан ерекшелік болды: төтенше қауіп туындаған жағдайда Бундесвер және оның әуе күштерінің бөлімшесі, неміс әуе күштеріне ұшаққа қарсы күш қолдануға рұқсат берілді. Соңғы шара ретінде Қорғаныс министрі ұшақ адамдарға қарсы қару ретінде қолданылса және шабуылды тоқтатудың басқа жолы болмаса, оны атып түсіруге бұйрық беруге өкілетті болды. Әуе қорғау – неміс әуе күштерінің дәстүрлі міндеті. Алайда, Luftsicherheitsgesetz 2006 жылдың 15 ақпанында Германияның Федералды Конституциялық соты (Bundesverfassungsgericht) конституцияға қайшы деп танылды. Сот, тіпті террористер ұшақты қару ретінде қолданса да, азаматтық ұшақты атып түсіруге болмайды деп шешті. Сот ұшақ атып түсірілсе, жолаушылардың қадір-қасиеті мен өмір сүру құқығы бұзылатынын мәлімдеді. 2012 жылы Bundesverfassungsgericht әскерилердің «өте ауқымды, төтенше жағдайларда» соңғы шара ретінде араласуға құқығы бар екенін шешті. Террористер ұшақты басып алған жағдайда, неміс әуе күштері ұшақты кері қайтаруға немесе ескерту оқтарын атуға мәжбүрлесе алады – ұшақты атып түсіруге тыйым салынған, егер ұшақтағы барлық жолаушылар террорист болмаса. Мұндай «өте ауқымды, төтенше жағдайлар» Bundesverfassungsgericht 2013 жылы Германия үкіметінің (Bundesregierung) толық құрамымен анықталуы керек, бұрын Федералды қорғаныс министрінің (Bundesverteidigungsminister) ғана шешім қабылдауына мүмкіндік берген ережені күштен шығарып тастады.

Индонезия

Индонезияда Индонезия ұлттық қарулы күштері (TNI) «Три Дарма Эка Карма» доктринасымен реттеледі, онда әскерилердің «ОМСП» (Operasi Militer Selain Perang) деп аталатын, соғыс емес рөлдерге қатысуы қарастырылған. Бұл рөлдегі әскерилердің мақсаты – негізінен елдің егемендігі мен аумақтық тұтастығын сақтау, ұлттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және халықтың әл-ауқатын жақсартуға көмектесу болып табылады. Индонезия ұлттық қарулы күштерінің бас қолбасшысы генерал Хади Тжахаджантоның сөзіне сәйкес, ОМСП аясындағы әскерилердің міндеттеріне терроризмге қарсы күрес, шекара қауіпсіздігін қамтамасыз ету, аймақтық үкіметтерге көмек көрсету, Индонезия ұлттық полициясына (Polri) қолдау көрсету, төтенше жағдайларда көмек көрсету, мемлекеттік сапарлар кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету, сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік операцияларына қатысу кіреді. Индонезия ұлттық қарулы күштері сонымен қатар Президент пен Вице-президенттің, бұрынғы Президент пен Вице-президенттің, олардың отбасы мүшелерінің және Индонезияға келген шетелдік VVIP-тердің (мемлекет басшысы немесе үкімет басшысы) қауіпсіздігіне жауапты. Индонезия әскерилері осы күнгә дейін мемлекеттік азаматтық істерге белсенді араласып келеді. TNI бас қолбасшысының айтуынша, әскерилердің бірінші кезектегі міндеті – ұлттық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпті сақтауда Индонезия ұлттық полициясына көмек көрсету болып табылады. Әскерилер елде туындаған азаматтық наразылықтарға жауап ретінде де шақырылуы мүмкін, мысалы, Папуа, Ачех, Посо және Джакартада болған оқиғалар сияқты. Бұдан өзге, әскерилер ұлттық сайлаулар сияқты маңызды азаматтық шаралар кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қатысады. Ірі тәртіпсіздіктер мен наразылық акциялары кезінде, әсіресе маңызды инфрақұрылымдарға жақын орналасқан қалаларда, әскерилер полицияға көмек көрсету үшін жұмылдырылуы мүмкін. Кейде әскерилер әуежайлар мен теміржол вокзалдары сияқты маңызды қоғамдық орындарда полициямен бірге, көлік қозғалысының ең жоғары деңгейі кезінде кезекшілік тартады. Полицияға көмек көрсетуден бөлек, әскерилер төтенше жағдайларда Ұлттық іздеу-құтқару агенттігі сияқты басқа да азаматтық мемлекеттік органдарға да көмек көрсетеді. Қазіргі уақытта COVID-19 пандемиясына қарсы күресте Индонезия әскерилері белсенді түрде қатысып келеді.

Ирландия

Ирландияда Қорғаныс күштері Ирландия үкіметіне Азаматтық билікке көмек (ATCP) арқылы көмек көрсетеді. Әскери, Әскери-теңіз күштері және Әуе корпусы азаматтық қоғамға және мемлекеттік ведомстволарға көмек көрсетеді, әсіресе ұлттық полиция күштері Гарда Сихоанаға толықтырушы рөлде. Міндеттеріне ұлттық қауіпсіздік (жоғары тәуекелді тұтқындарды сүйемелдеу, барлау), ақшаны сүйемелдеу, жарылғыш заттарды жою, теңіз қауіпсіздігі, іздеу-құтқару операциялары, есірткіге қарсы күрес (Теңіз күштері), балық шаруашылығын қорғау (Теңіз күштері), маңызды мемлекеттік нысандарды және шекаралық патрульдерді (қаруланған бақылау-өткізу пункттерімен қоса) күзету, санитарлық авиация және жауынгер емес азаматтарды эвакуациялау кіреді. Мысалдар: Garda Air Support Unit (GASU) ұшақтарын Әуе корпусының қызметкерлері басқарады және күтіп ұстайды, Әуе корпусы мен Теңіз күштері іздеу-құтқару жұмыстарына көмектеседі (Ирландия жағалау күзеті (IRCG) – Ирландия Республикасында және Солтүстік Ирландияның кейбір аймақтарында жұмыс істейтін азаматтық мекеме), Армияның Рейнджерлер тобы (ARW) ішкі терроризмге қарсы операциялар жүргізеді және Әскери барлау басқармасы ішкі қарсы барлау міндеттерін орындайды.

Италия

2008 жылы Италия үкіметі армия, теңіз күштері және әуе күштерінен сарбаздарды қалаларды патрульдеуге және тәуекелді ғимараттарды (елшіліктер, консулдықтар, ескерткіштер) күзетуге жұмылдыруға шешім қабылдады. Әскери қызметкерлер қалаларды патрульдеген кезде, оларға әрқашан Polizia di Stato (Мемлекеттік полиция) өкілі, Carabinieri әскери қызметкері немесе Guardia di Finanza әскери қызметкері сүйемелдейді. Carabinieri Италиядағы төртінші қарулы күш, ал Guardia di Finanza – әскери құрылым және Италияда әскери статусы бар ресми полиция күштері болып табылады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда азаматтық билікке әскери көмек, азаматтық билікке әскери көмек көрсетудің үш санатының бірі болып табылады. МАСП – азаматтық биліктің шектеулі мүмкіндіктері бар жағдайларда, заңды, тәртіпті және қоғамдық қауіпсіздікті сақтау үшін, арнайы қабілеттер мен жабдықтарды қолдана отырып, әскери көмек көрсетуді (қажет болған жағдайда қаруланған) қамтиды. Бұл жарылғыш заттарды залалсыздандыру және тау құтқару сияқты мүмкіндіктерді қамтиды (мұндай қызметтерді Корольдік әуе күштерінің тау құтқару қызметі жүзеге асырады).

Ішкі команданың командирі – Ұлыбританияның құрлық аумағы мен ішкі суларындағы азаматтық төтенше жағдайлар операцияларын жоспарлауға және орындауға жауапты тұрақты бірлескен командир болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

1878 жылы қабылданған Posse Comitatus Act жалпы алғанда, Федералды әскери қызметкерлерге (АҚШ Жағалау күзетінен басқа) және Федералды билік астындағы Америка Құрама Штаттары Ұлттық гвардиясының бөлімшелеріне АҚШ-та құқық қорғау функцияларын орындауға тыйым салады, егер Конституция немесе Конгресс оны нақты түрде рұқсат етпесе. Алғашқы заң тек Армияға қатысты, бірақ 1956 жылы Әуе күштері қосылды, ал Әскери-теңіз күштері мен Теңіз жаяу әскерлері Қорғаныс министрлігінің регламентімен енгізілді. Бұл заң Қорғаныс министрлігінің ішкі оқиғаларға араласуы мүмкін болғанда еске түсіріледі. Дегенмен, Ұлттық гвардия штаттың бақылауында болса, полиция функцияларын орындау үшін пайдаланылуы мүмкін, мысалы, 1967 жылғы Детройт қаласындағы тәртіпсіздіктер кезінде болғандай. Posse Comitatus Act-ке жылдар бойы келесі заңнамалармен бірнеше ескертулер қосылды. 2020 жылдың 1 маусымында президент Дональд Трамп Джордж Флойдтың өлімінен кейін туған тәртіпсіздіктерге жауап ретінде 1807 жылғы көтеріліс заңын қолдануы мүмкін екенін мәлімдеді.