Кіріспе

Қытайдағы құқық қорғау жүйесі кең ауқымды қоғамдық қауіпсіздік жүйесінен және елде тәртіпті сақтауға арналған түрлі құқық қорғау шараларынан тұрады. Соттар мен прокуратуралармен қатар, елдің сот және қоғамдық қауіпсіздік органдарына Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі (ҚҚМ) және Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі (МҚМ) жатады, олардың төмендегі басқару деңгейлері департаменттер, бюролар (c=局, "Jú"), бөлімшелер (c=副局, "Fù jú") және бөлімдерден (c=所, "Suǒ") құралады. Гонконг пен Макаода жеке құқық қорғау органдары, ерекше құқықтық жүйелер бар және «бір ел – екі жүйе» қағидасы бойынша бөлек сот юрисдикциялары ретінде қарастырылады. Дегенмен, Гонконг полиция күштері (HKPF) және Макаоның қоғамдық қауіпсіздік полиция күштері көбінесе шекаралық қылмыстарға қатысты істерде материктік ҚҚМ-мен ынтымақтасады.

Шолу

Ұлттық қауіпсіздік жүйесі Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі (МҚБ) және Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі (ММҚ), Халықтың қарулы полициясы (ҚҚП), Халықтық азаттық армиясы (ҚАА) және мемлекеттік сот, прокуратура және қылмыстық-атқару жүйелерінен тұрады. Орталық саяси және құқықтық істер комиссиясы барлық құқық қорғау органдары мен заң қызметкерлерінің саяси сенімділігін тексеріп бағалайды. Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі (МҚБ) Қытайдағы барлық ішкі полиция қызметін қадағалайды. Министрлік полиция операциялары мен уақытша ұстау орталықтарына жауапты және ішкі саяси, экономикалық және коммуникациялық қауіпсіздік салаларында арнайы бөлімшелері бар. Оның ең төменгі ұйымдық бөлімшелері – қоғамдық қауіпсіздік станциялары, олар халықпен күнделікті байланыс ұстап тұрады. 1,5 миллион адамнан тұратын Халықтың қарулы полициясы 45 дивизионға бөлінген. Олардың ішінде қауіпсіздік полициясы, шекара қорғау қызметкерлері, үкіметтік ғимараттар мен елшіліктердің күзетшілері, полиция байланыс мамандары бар. Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі (ММҚ) 1983 жылы «Дұшпан агенттеріне, тыңшыларға және Қытайдың социалистік жүйесін бұзуға немесе құлатуға бағытталған контрреволюциялық әрекеттерге қарсы тиімді шаралар арқылы мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін» құрылды. Министрлік 1993, 1994 және 1997 жылдары қабылданған заңдарға сүйенеді, бұл заңдар «контрреволюциялық» қылмыстарға қатысты ескі заңдарды жойды. Министрліктің қызметіне ішкі және сыртқы барлау ақпаратын жинау кіреді. Билік саяси наразылықты және әлеуметтік жақтастықты басу үшін мемлекеттік құпияларды ашу, бүлік қозу және жалпы қылмыстар айыбымен тұтқындауды пайдаланады. Әділет министрлігі түрмелердің жұмысын қадағалайды. Қауіпсіздік бюросы – Гонконгтың жергілікті қауіпсіздік департаменті. Гонконг полиция күші, әскери стильде, 1844 жылы Гонконгтың британдық оккупациясы кезінде құрылған. Онда 27 375 әскери қызметкер және 4885 азаматтық қызметкер жұмыс істейді. Гонконг түзеу қызметі 1879 жылы құрылған және 6 659 әскери және азаматтық қызметкерді жұмысқа орналастырған. Екі қызмет те Қауіпсіздік бюросына есеп береді. Макао қауіпсіздігін қамтамасыз ету хатшылығы – Макаодағы жергілікті қауіпсіздік департаменті. Макао қауіпсіздік күштері (1999 жылы сот полициясының бірыңғай полиция қызметі мен Макао түрмелерінің бірігуі нәтижесінде құрылған) 3700 қызметкерден тұрады және жергілікті қауіпсіздік департаментіне есеп береді.

Сот және құқықтық жүйе

2004 жылы Ұлттық халық конгресі (ҰХК) конституцияны өзгертіп, жеке тұлғаның қорғалуын алғаш рет конституциялық талап ретінде бекітті. Атап айтқанда, 37 және 38-баптар «адамның бостандығын» және «азаматтардың жеке қадір-қасиетін» «бұзғысыз» деп жариялайды. 1997 жылғы Қылмыстық процестік кодекс полицияға адамды босату немесе ресми тұтқындау алдында 37 күнге дейін ұстауға рұқсат береді, ал соттың күшті тексерулері мыңдаған заңсыз ұсталған адамдардың босатылуына әкелді. Заңға сәйкес, билік ұсталған адамның отбасына немесе жұмыс орнына ұсталған күнінің ішінде 24 сағаттан кешіктірмей хабарлауға міндетті. Полиция кейде адамдарды туыстарымен немесе адвокаттарымен кездесуге рұқсатсыз ұстап тұрады, ал кейбір сот процестері жасырын түрде өтеді. Қылмыстық күдікпен ұсталғандар, айыпталушылар, олардың заңды өкілдері мен жақын туыстары кепілдікке шығуға өтініш беруге құқылы, бірақ іс жүзінде сотқа дейін босатылатындардың саны аз. Бұрын еңбекпен түзеу жүйесі болған, ол полиция мен жергілікті билік өкілдерінен құралған соттан тыс комиссияларға адамдарды үш жылға дейін бас бостандығынан айыруға мүмкіндік берген, бірақ бұл жүйе 2013 жылы жойылды. Азаматтардың сот отырысында өз ана тілінде сөйлеу және жазу құқығы конституциялық түрде кепілдендірілген. Конституцияда соттар мен прокуратураларға «сот отырысына қатысушылардың жергілікті жерде қолданылатын тілдерді білмесе, оларға аударма беруді қамтамасыз етуі керек» деп айтылған. Конституция тәуелсіз сот жүйесін қарастырады, бірақ соттар партиялық және үкіметтік саясаттың нұсқауларына бағынады, бұл үкімдер мен жазалардың нәтижесіне әсер етеді. 2000 жылдардың басында қылмыстық істер бойынша айыптау көрсеткіші шамамен 90 пайызды құрады, ал сот процестері көбінесе жаза тағайындаудан аспады. Қылмыстық істер бойынша күдікпен ұсталғандардың көпшілігіне заң бойынша адвокат алу құқығы берілсе де, олар сот отырысы алдында тағайындалған адвокатымен көбінесе бір рет ғана кездеседі; ең жақсы жағдайда қорғаушы адвокат жазаны жеңілдетуге қол жеткізе алады. Көптеген саяси маңызды істерде сот отырысы бірнеше сағаттан аспайды, соттар іс біткен соң бірден кінәлі деп табады, ал өлім жазасы үкімге шағым келтірілгеннен кейін бірнеше күн ішінде орындалады. Гонконгтағы құқықтық жүйе ағылшын ортақ құқығының негізінде құрылған және 1997 жылдан бастап кем дегенде 50 жылға өзгеріссіз сақталады. Макаоның құқықтық жүйесі португалдық құқықтық жүйеге, сондай-ақ неміс, қытай, итальян және ағылшын құқығының кейбір элементтеріне негізделген. Гонконг сияқты, Макаоның да құқықтық құрылымы 1999 жылдан бастап кем дегенде 50 жылға өзгеріссіз сақталады. Екі әкімшілік аймақтың да жеке сот жүйесі бар, бірақ ҰХК әлі де жоғары құқықтық орган болып табылады.

Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі (МҚМ)

Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі – басты полиция органы болып табылады. Министрліктің ішкі қауіпсіздік, барлау, терроризмге қарсы күрес, полиция операциялары, түрмелер, саяси, экономикалық және коммуникациялық қауіпсіздік сияқты салалар бойынша функционалдық бөлімшелері бар. Министрлікке провинциялық деңгейдегі қоғамдық қауіпсіздік департаменттері; округ деңгейіндегі қоғамдық қауіпсіздік бюролары (PSB) және бөлімшелері (префектуралар мен ірі қалалардағы бюролар, округтер мен қалалық аудандардағы бөлімшелер); және қалашық деңгейіндегі қоғамдық қауіпсіздік станциялары бағынады. Әкімшіліктің барлық деңгейлерінде қоғамдық қауіпсіздік мәселелері зор ықпалға ие болғанымен, полиция төменгі деңгейдегі үкіметке күштірек ықпал ететін сезім тудырады. Жергілікті қоғамдық қауіпсіздік станцияларының ұйымдастырылуы полицияға жүктелген міндеттерден көрініс табады. Әдетте, әр станцияда халықты тіркеу, сотқа дейінгі тергеу, әлеуметтік жәрдем көрсету, жол қозғалысын реттеу, уақытша ұстау изоляторы және басқа да қызметтер бөлімдері болады. Қоғамдық қауіпсіздік станциясы (c=派出所) – халықпен ең тікелей байланыста болатын полиция бөлімшесі – қоғамдық қауіпсіздік бөлімшесінің, сондай-ақ жергілікті үкіметтер мен прокуратуралардың бақылауында болады. Прокуратура кез келген істі қарау үшін тікелей жауапкершілікті өз мойнына алады және қоғамдық қауіпсіздік станциясына тергеу жүргізуге рұқсат берген істер бойынша тергеуді қадағалайды. Қоғамдық қауіпсіздік органдары, прокуратуралар және соттар арасында тығыз үйлесімділік бар, сондықтан сот отырысының күтпеген нәтижесі болуы екіталай. Қоғамдық қауіпсіздік станциясының жауапкершілігі басқа елдердегі полиция станциясынан әлдеқайда кең, ол аудан тұрғындарының өмірінің барлық саласына қатысады. Ауылдық жерде басшысы, орынбасары, шағын әкімшілік аппарат және шағын полиция күштері болады. Қалалық жерде әкімшілік қызметкерлердің саны көп, ал 7-18 патрульдік полиция қызметкері болады. Оның қылмыстық құқық бойынша қызметі тергеу, ұстау, сұраққа алу және уақытша қамауға алуды қамтиды. Станцияның халықты тіркеу бөлімі аймақта тұратын барлық адамдардың тізімін жүргізеді. Туу, өлім, неке және ажырасу деректері тіркеліп, үй шаруашылығын тексеру арқылы расталады. Станция барлық қонақүйлерді реттейді және белгілі бір мерзімнен артық тұратын қонақтарды тіркеуге міндеттейді. Сонымен қатар ол барлық жарылғыш заттарды, қару-жарақтарды, оқ-дәрілерді және уларды ұстауды, тасымалдауды және пайдалануды реттейді. Полицияның тағы бір маңызды функциясы – тұрғылықты жерін ауыстыруды бақылау. Мұндай бақылаулар болмаса, ауыл тұрғындарының көп бөлігі жақсырақ өмір сүру деңгейі, жұмыс немесе білім алу үшін тығыз қоныстанған қалаларға көшіп кетер еді (Қытайдағы урбанизацияны қараңыз). 1984 жылдың сәуірінде Мемлекеттік кеңес «Қытай Халық Республикасының тұрғындарының жеке куәлігін реттеу ережелерін» бекітті. Бірнеше жыл бойына іске асырылатын ережелерге сәйкес, 16 жастан асқан барлық тұрғындар, ҚХА және Халық қарулы полициясының әскери қызметкерлері мен жазасын өтеп жатқан сотталғандардан басқа, Қоғамдық қауіпсіздік министрлігінен жеке куәлік алуға міндетті болды. Куәліктерде иесінің аты-жөні, жынысы, ұлты, туған күні және мекенжайы көрсетілген. Полицияның арнайы операциялары агенттер мен хабар берушілерді пайдалануды қамтиды. Хабар берушілер күдікті қылмыскерлерді қадағалауда қолданылады. 1980 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енген қылмыстық заңдар полиция қызметкерлерінің ұстауға, тергеуге және іздестіруге қатысты өкілеттіктерін шектеді. Полиция қызметкері немесе азамат төтенше жағдайда күдіктіні ұстай алады, бірақ тұтқындауға сот немесе прокуратура рұқсат беруі керек. Айыпталушы ұсталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде сұраққа алынуы керек және оның отбасысы «тергеуге кедергі келтіретін немесе оларды хабардар ету мүмкін болмаған жағдайларда» қамауға алу туралы хабардар етілуі керек. Кез келген алдын ала жоспарланған ұстау үшін сот немесе прокуратура ордері қажет. Тергеуді күтіп отырған айыпталушыны ұстау мерзімі үш күннен жеті күнге дейін шектелген, ал заңмен қарастырылмаған қамауға алу заңсыз. Қылмыстық істі тергеу үшін екі қызметкер қажет болды. Олар өзінің куәлігін көрсетіп, сұраққа тартылғанға дейін айыпталушыға тағылған қылмыс туралы хабарлауы керек. Күдікті тек іске қатысы жоқ сұрақтарға жауап беруден бас тарта алады. 1980 жылғы заңдарда сондай-ақ полиция ұстау кезінде шұғыл іздестіру жүргізуге құқылы екендігі, ал басқа жағдайларда іздестіру ордері қажеттігі де қарастырылған. Олар айыпталушының және зардап шеккен адамның жеке заттарын, мүлкін және тұрғын үйін тексеруге, сондай-ақ айыпталушыға тиесілі поштаны ұстап алуға және өлімнің себебі белгісіз болған жағдайда мәйіттерді қарап тексеруге құқылы. 1980 жылдың шілдесінде үкімет полицияның қару-жарақ пен күш қолдануын реттейтін жаңа ережелерді бекітті. Полиция қызметкерлері өздерінің таяқтарын тек өзін қорғау үшін немесе зорлық-зомбылық көрсетушілерді ұстау немесе қашуына жол бермеу үшін ғана қолдана алады. Тапанша сияқты қару-жарақтар зорлық-зомбылыққа қарсы көтерілістерді тоқтату үшін, өлім-жұлымды азайту үшін немесе қарсылық көрсетіп тұрған қылмыскерлерді ұстау үшін қажет болған жағдайларда қолданылуы мүмкін. Ережелерде сиреналардың, полиция шамдарының және үскіріктердің қолданылуы да реттелген. 1996 жылы ережелер өзгертілді, соның салдарынан қылмыстардың түрлері нақтырақ айқындалды. Аулаларды аралауға тағайындалған полиция қызметкерлері мен тұрғындар арасындағы қарым-қатынас жақын. Полиция қызметкерлері ұзақ мерзімге аулаға бекітіліп, барлық тұрғындарды жеке тануы керек. Олардың міндеті тек қылмыстың алдын алу және жазалау ғана емес, сонымен қатар кеңес беру және үлгі болу арқылы қабілетті мінез-құлықты ынталандыру. Полиция қызметкерлерінің осындай жағымды міндеттері үнемі орындалуы керек, ал қоғамдық қауіпсіздік бөлімшелері мен халық арасындағы байланыс «халықты қадірлеу» айларында жыл сайын нығая түседі, осы кезеңде полиция қызметкерлері, әсіресе қарттар мен мүгедектерге көмек көрсетуге ерекше күш салады.

Халықтың қарулы полициясы (ҚҚП)

Халықтың қарулы полициясы (ХАП) – жандармерияның жартылай әскери полиция күші, бастапқыда Ішкі істер министрлігі (ІІМ) және Орталық әскери комиссияның (ОӘК) бірлескен бақылауында болған. Алайда, Чонцин қаласының сол кездегі партия хатшысы Бо Силайдың Ван Лицзюнь оқиғасында оларды теріс пайдаланғанына байланысты бірнеше жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлыққа қатысты істерден кейін, 2015 жылғы әскери реформалар шеңберінде барлық Халықтың қарулы полициясының құрамы ОӘК-тің тікелей және толық бақылауына алынды. Таңдалған аймақтарда сынақтан өткеннен кейін, ХАП 1983 жылы ұлттық деңгейде ресми түрде құрылды. Қарулы күштердің санын қысқарту және жауапкершілікті азаматтық секторға беру саясатымен сәйкес, жаңа құрылған күш ҚХА-дан ІІМ-ге қайта тағайындалған ішкі қауіпсіздік бөлімшелерінен, сондай-ақ шекара қорғанысы (кеден) және өрт сөндіру бөлімшелерінен құрылды. 1985 жылы ХАП-тың құрамында шамамен 600 000 ерікті және мерзімі өткен әскери қызметшілер болды. Ұлттық деңгейдегі бас штабымен, провинциялық деңгейдегі дивизияларымен, полк деңгейіндегі жасақтарымен және батальон деңгейіндегі бригадаларымен әскери ұйымдастырылуын сақтап қалды. Қазіргі уақытта ХАП-тың саны шамамен 1,5 миллионға жетеді деп есептеледі. ХАП бөлімшелері партиялық және мемлекеттік мекемелерді, шетелдік елшіліктер мен консулдықтарды күзетуге, төтенше жағдайларға жауап беруге және заң мен тәртіпті сақтауға жауапты. Шекара қорғанысы бөлімшелері елге кіретін және шығатын көліктер мен кемелерді тексеру сияқты стандартты кедендік бақылауды жүзеге асырды және контрабанда мен есірткі сатушыларға қарсы күшті күшейтті. Өрт сөндіру бөлімшелері өрттен қорғану жөнінде білім берумен және өртке қарсы күреспен айналысты. ХАП-тың барлық деңгейдегі бөлімшелері қарулы күштермен және басқа да қоғамдық қауіпсіздік органдарымен тығыз байланыста жұмыс істеді. 2018 жылдың 1 шілдесінен бастап Қытайдың теңіз күзеті Мемлекеттік кеңес пен Мемлекеттік мұхитты басқару басқармасының азаматтық бақылауынан Халықтың қарулы полициясына берілді, нәтижесінде Орталық әскери комиссияның бағынысында болды. 2018 жылдың маусым айында Қытайдың теңіз күзетіне теңіз ресурстарын пайдалану, теңіз ортасын қорғау, балық шаруашылығын реттеу және контрабандаға қарсы күрес сияқты міндеттерді орындау кезінде заңсыз қызметтерге қарсы күрес жүргізу, бейбітшілік пен тәртіпті сақтау және теңіздегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін азаматтық құқық қорғау органдарымен тең құқықтар берілді.

Қалалық әкімшілік және құқық қорғау органдары

Қытай қалаларында әр провинцияның муниципалды үкіметтері бақылауында біртекті киім киетін, бірақ қарусыз қалалық басқару қызметкерлері жиі кездеседі, олар "Ченггуан" (c=城管; әдеби мағынасы: "Қалалық басқару қызметкерлері") деп белгілі. Ченггуандар жергілікті билік органдарының қалалық әкімшілік және құқық қорғау бюроларына жұмысқа алынады және жұмыс істейді. Олар полиция функцияларын атқаратын мемлекеттік қызметкерлер, бірақ ресми полиция немесе құқық қорғау өкілеттігіне ие емес. Бұл агенттік қаланың қалалық басқаруын жүзеге асырумен айналысады. Оған қаланың сыртқы келбеті, қоршаған орта, санитария, еңбек қауіпсіздігі, ластануды бақылау және денсаулық сақтау салаларындағы жергілікті ережелерді орындау кіреді. Сонымен қатар, олардың міндеттеріне ірі қалаларда жоспарлау, көгалдандыру, өнеркәсіп және сауда ережелері, қоршаған ортаны қорғау, коммуналдық шаруалар және су ресурстарын басқару да кіреді. 2001/2002 жылдары Ченггуан құрылғаннан бері Қытайдың әртүрлі қалаларында Ченггуанның шамадан тыс зорлық-зомбылық көрсетуі және өкілеттігін теріс пайдалану жағдайлары көптеп тіркелді. Жылдар бойы Ченггуанның бейкүнә адамдарды ауыр жарақаттауы, тіпті көпшілік ортада адамдарды өлтіруі туралы көптеген оқиғалар болды. Ченггуан жұмысқа алу, оқыту және тағайындаудағы жемқорлық және туысқандық байланыстарға байланысты жағымсыз беделге ие, бұл оларға қатысты жергілікті халық арасында наразылық тудырады. Соңғы жылдары Ченггуан мен халық арасындағы шиеленісті қарым-қатынасты жақсартуға күш салынып жатыр, бірақ нәтижелері әртүрлі.

Полиция көліктері

Материктегі полиция машиналары, мысалы BYD e6 сияқты, жағына қою көк түсті иілім сызығы салынған ақ түсті болады. Қытайда бірыңғай автокөліктерді сатып алу бағдарламасы жоқ, сондықтан жергілікті бөлімдер әдетте түрлі жергілікті дилерлерден сатып алады. Volkswagen Santanas және Volkswagen Passats ең көп кездесетін көліктер, бірақ басқа да маркалар мен модельдер де қолданылады. Гонконг полициясының көліктері британдық және қытайлық үлгілердің ықпалында болған және осы күнгі күнге дейін оларды сақтап келеді. Макао полициясы стандартты еуропалық дизайн үлгілерін пайдаланады.

Тарихи негіздер

Қоғамдық қауіпсіздік жүйесіне коммунистік идеология мен практика қаншалықты әсер еткен болса да, ол тікелей Қытайдың дәстүрлі мемлекеттік бақылау тұжырымына негізделген. Империяға дейінгі дәуірде-ақ, адамдарды "бір-бірінің жақсы мінез-құлқы үшін өзара жауапты болатын және бір-бірінің жазаларын бөлісетін отбасылар топтарына" ұйымдастыру жүйесі ұсынылды. Цинь (б.з.д. 221–207) және Хан (б.з.д. 206–220) династиялары бұл ұғымды қолданған, ал Сун (960–1279) династиясы оны бао-цзя (ондық жүйе) жүйесінде бүкіл ел бойынша институционалдық деңгейге көтерді. Бұл отбасылық шаруашылықтарды оннан тұратын топтарға бөлуді, әрбір топты әкрен-әкрен үлкен бірлікке, округтік әкімшілік деңгейіне дейін ұйымдастыруды білдірді. Әр отбасы өз тобының ай сайынғы жиналысына өкіл жіберіп, әр топ келесі жоғары деңгейде өкілдік ететін басшыны сайлады. Әрбір топтың басшысы өз тобының барлық мүшелерінің мінез-құлқы үшін келесі жоғары деңгейге жауапты болғандықтан, жүйе орталық үкіметтің кеңейтілген құрылымы ретінде танылды. Соңында, әр топтан әскери қызметке шақырылатын адамдар дайындалды. Бао-цзя кейінірек билеушілер кезінде дамып немесе құлдырап, көбінесе тәжірибеде емес, теорияда ғана болды, бірақ Цинь династиясы (1644–1911) кезінде қайта жаңғыртылды. Цин дәуірінде халықтың заңгерлік рәсімдерге деген қарсылығы және билеушілердің әлеуметтік және ұжымдық санкцияларды қалауы жалғасты. Техникалық тұрғыдан алғанда, би тіпті ең ұсақ қылмыстық істерді де қарауға тиіс болған, бірақ жергілікті ақсақалдар мен ауыл басшыларына көптеген дауларды шешуге рұқсат берілді, бұл биді маңыздырақ жұмыстарға босатып, үкімет шығындарын үнемдеді. Халық осылай, қорқынышты сот жүйесінен тыс, мәселелерді шешуді жөн көрді. Императорлық дәуірде Қытайда қоғамдық тәртіпті сақтаудың басқа да тәсілдері болды, оларға шаруа қожалықтарының өзара көмек топтарын құру кірді, олар уақыт өте келе полиция функцияларын атқара бастады. 20 ғасырдың идеологиялық бақылау тәсілдеріне ұқсас, Цин бюрократиясы конфуцийлік бағыну қағидасын баса көрсететін жаппай лекциялар ұйымдастырды. Полицияның тағы бір дәстүрлі түрі – жемқорлық пен мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейлеріндегі бұзушылықтарды тексеру үшін цензорларды тағайындау болды. Алайда, осы жұмысты тым жақсы атқару көптеген цензорлардың өміріне құрбан болды. 1932 жылы Чжан Кайшидің Гоминьдан (КМТ) үкіметі бао-цзя жүйесін қайта енгізді. КМТ-ның бао-цзя жүйесінде әр 100 отбасылық бірлікте бас офицерден басқа екі маңызды лауазым болды. Халықты есепке алу жөніндегі офицер барлық туылғандар, қайтыстар, некелер, көші-қондар және заңсыз әрекеттер туралы ақпаратты жинап, аудандық кеңсеге хабарлайтын. Бао-цзя әскерінің командирі өзін-өзі қорғау бөлімін басқарды және заңдылық пен тәртіпті сақтауға жауапты болды. Алайда, Қытайдың ауылдық жерлерінде жергілікті ауыл әдетте өзіне жететін әлем болды, ал шаруалар алыс және жоғары деңгейдегі билік орталықтарынан қашық жүрді. Жапондықтар Тайваньды Қытай-жапон соғысынан (1894–95) кейін бақылауға алған кезде бао-цзя жүйесімен танысты және оны басып алынған аумақтарды басқаруға өте қолайлы деп тапты. 1937 жылдан кейін олар Солтүстік Қытайда оның өзгертілген нұсқаларын енгізді. Жапондықтар халыққа қатаң шектеулер қойды, ал жүйе халық санағын жүргізуге, қозғалысты шектеуге және кенеттен тексерулер жүргізуге көмектесті. Әр үйдің есігіне барлық тұрғындарының аттары жазылған ағаш тақтайша іліп қою керек болды. Жапон әскерлерінің тексеру кезінде тізімде жоқ немесе жоқ болған кез келген адам көтерілісші деп есептелді. Оңтүстік Қытайда солтүстікке қарағанда жапон әскерлері аз болғандықтан, жергілікті басшылар жапондықтарға аудандарды басқаруға көмектесті. Сонымен қатар, олар көршілер жиналыстарында үгіт-насихат таратты және өзін-өзі қорғау және жастар корпусын құрды. Коммунистердің өзі Қытай қоғамының өнімдері болды, ал 1949 жылы билікке келген кезде олар осы тарихи мысалдардан кеңінен қарыз алды. Олар халықты кеңінен ұйымдастырып, өзара қадағалау мен өзара жауапкершілік қағидаттарын сақтады. Олар өзін-өзі қорғау күштерінің тұжырымын да сақтады. Алайда, коммунистік бақылау бао-цзя немесе кез келген басқа дәстүрлі жүйеден асып, дерлік әр үйге дейін жетті. Коммунистік билік кезінде отбасы тиімді бақылау механизмі ретінде қарастырылмады. Толық бақылауға жету үшін көптеген әкімшілік агенттіктер мен әлеуметтік ұйымдар құрылды немесе бейімделді. Кеңес үлгісіндегі полиция ұйымдары, билік пен қызметтері жағынан кеңестік полицияға ұқсас полиция күштері кеңес кеңесшілерінің көмегімен құрылды. 1949 жылдан 1953 жылға дейін Халық Республикасының жаңа құрылған үкіметі демобилизацияланған әскерлер мен басқа да азаматтардан құралған ХАҚ, полиция және адал азаматтарды қарсылықты басу және тәртіп орнату үшін пайдаланды. Қытай Республикасының Қарулы күштерінің қалдықтары материкте шашыраңқы қалды, ал коммунистердің салық заңдарын және ауыл шаруашылығы ережелерін күштеу әрекеттері наразылықтар мен көтерілістерге әкелді. Қоғамдық тәртіпке жауапкершілікті полиция, әскери және азаматтарға тарату өте тиімді болып шықты және бұл тұжырым 1954 жылғы мемлекеттік конституцияға дейінгі Бас бағдарламаға жазылды. 1954 жылғы мемлекеттік конституция бойынша ХАҚ және милиция ішкі қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпке бірлесіп жауапкершілік жүргізуді жалғастырды. ХАҚ-тың ішкі істерге қатысуы Мәдени революцияның (1966–76) көбірек аласапыран кезеңінде ең көп болды. Мао Цзэдун қоғамдық қауіпсіздік кадрлары оны тазалауды қалаған партия басшыларын қорғап жатқанын сезіп, жастарды полиция, соттар мен прокуратураларды жоюға бағыттап, Қызыл гвардияны жіберді. Қоғамдық қауіпсіздік министрі Ло Жуйцин (сонымен қатар Бірлескен штаб бастығы) тазаланды, жақын арада соттар мен прокуратура басшылары да тазаланды. Бастапқыда әскери тарапты араласпауға тырысты. Бірақ Маоның бұйрығымен ХАҚ, бұрын Қызыл гвардияны қолдауға (іс жүзінде келісуге) бұйрық берілген, Мао шабыттандырған хаосты басу үшін кірісті. ХАҚ біртіндеп үкімет бюрократиясын алмастыру үшін әскери басқару комитеттерін құру арқылы қоғамдық қауіпсіздік функцияларын өз қолына алды. Төңкеріс комитеттері провинциялық және жергілікті әкімшілік органдар ретінде құрылды, көбінесе ХАҚ кадры басқарды және тәртіп біртіндеп қайта орнатылды. 1968 жылдың жазына қарай Қызыл гвардия таратылды және көтерілісшілерді жазалау және қорқыту үшін жаппай сот процестері қолданылды. Қытайдың жиырма тоғыз провинциялық деңгейдегі халық төңкеріс комитеттерінің он тоғызы ХАҚ командирлері басқарып, әскери қайтадан елдегі әкімшілік және қауіпсіздікке жауапты болды, бірақ оларға тәжірибелі полиция офицерлерінен көмек қажет болды. Көптеген бұрынғы шенеуніктерге кешірімді қарау саясаты қалыптасты және кейбір қоғамдық қауіпсіздік кадрлары жұмысына оралды. ХАҚ сонымен қатар тәжірибесіз адамдарды қосымша полиция бөлімдерін құру үшін жұмыға алды. Бұл бөлімдер әртүрлі фракциялық бағыттарды көрсететін әртүрлі атаулары бар жаппай ұйымдар болды. Ең танымал бөлім Мао әйелі Цзян Циннің әскери лозунгімен аталған "Ақылмен шабуылдау, күшпен қорғану корпусы" болды. Қоғамдық қауіпсіздік күштері көбінесе кәсіпқор емес адамдардан құралды және бұрын тәртіпті сақтау үшін қолданылған жақсы дамыған ақпарат желілері мен жеке істерден мүресіз болды. 1968 жылдан бастап билік ХАҚ-қа қала тұрғындарының миллиондаған адамдарын тығыз қоныстанған қалалардан көшіріп, елге орналастыруға және арнайы кадрлар мектептеріне оқуға және жұмыс істеуге жіберілген шенеуніктерді көшіруге көмектесуге шақырды. Елге көшу көбінесе қалаларда жұмыс немесе мектепте орын жетпеген студенттер мен басқа да жастарды қамтыды. Дегенмен, осы науқандар тудырған наразылыққа қарамастан, хабар...

Тарабындағы ұйымдардың тарихы

1980 жылдары аудандық комитеттер жергілікті деңгейде құқық тәртібін сақтау және дау-дамайды шешуге белсенді қатысты. Бұл комитеттер ой-пікір мен мінез-құлыққа ықпал ету үшін сын және ұжымдық жауапкершілік сияқты әдістерді қолданды. Реформалар кезеңінен бұрынғы Қытай қоғамының кейбір ерекшеліктері де қазіргі заманғы қоғамдық тәртіпті сақтау құрылымын қалыптастыруға әсер етті. 1980 жылдардың басындағы экономикалық реформалар кезінде қала және ауыл тұрғындары мекенжайларын сирек ауыстырды. Қалалар кеңіне жайылып, аудандар тығыз байланысты қауымдастықтар болып қала берді. Ауылда тұратын халықтың 80 пайызы үшін үй және жұмыс орны бір жерде болды. Адамдар көбінесе бірнеше буын бойы бір жерде тұрып, бір-бірін жақсы білді. Мұндай жақын қарым-қатынаста, әркімнің басқа біреуін танып, болып жатқан оқиғалардың көпшілігіне куә болатын ортада, өзара бақылау және әріптестік қысымы өте тиімді болды. 1980 жылдары қоғамдық қауіпсіздік жүйесінің құрылымы кеңейтіліп сақталды, ал оның өкілеттігі Батыс елдерінің полиция күштерінен асып түсті. Дегенмен, қоғамдық қауіпсіздік органдары заңдарды сақтауға, қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, тұрғындар арасындағы дауларды шешуге тұрғындардың жауапкершілігін арттыру үшін кең ауқымды ұйымдар желісінен көмек сұрады және алды. Қалалық аудандарда 15 000 және одан да көп тұрғыны бар аумақты бақылау үшін орташа есеппен 11 патрульдік полицей жауапты болды. Патрульдік полицейдің барлық адамды және олардың жекелеген мәселелерін білуі мүмкін емес еді, сондықтан ол көмекке мұқтаж болды және оны алды. Жергілікті халықтық үкіметтер мен кеңестер қоғамдық тәртіпке жауапкершілікті бөлісті, бірақ бұл міндетті орындау үшін арнайы қызметкерлер болған жоқ. Қарулы күштер де қолжетімді болды, бірақ олардың басымдықтары басқаша болды және тек өте қиын жағдайларда ғана шақырылатын. Полиция қамтамасыз ете алмайтын қосымша қауіпсіздікті қамтамасыз ету және үкіметтік бақылауды кеңейту үшін 1954 жылы бүкіл ел бойынша аудандық немесе көше комитеттері жүйесі құрылды. Комитеттерге тәртіпті сақтауға үкіметке көмектесу міндеті жүктелді. Олар әдетте 10 000-нан 20 000-ға дейін адамды бақылап, 3-тен 7 толық уақытты қызметкерден тұратын. 1970 жылдардың соңында аудандық комитеттердің мөлшері мен функциялары кеңейтілді. Аудандық комитеттер қоғамдық тәртіпті сақтауға жауапты болды және жергілікті халық кеңесіне есеп берді. 1954 жылы құрылған тұрғындар комитеттері мен "кіші топтар" аудандық комитеттерге бағынышты болды. Бұл – жергілікті тұрғындардан құралған, жалақысы төленбеген, көршілері сайлаған нағыз халықтық ұйымдар еді. Олар халықты өз аудандарын бақылауға тікелей қатыстырды және қоғамдық қауіпсіздік күштеріне бақылау жасап, азаматтық дауларды және сот жүйесіне қарапайым қылмыстық істердің көпшілігін реттеу арқылы мемлекеттік мекемелерге жүктелетін талаптарды азайтты. Тұрғындар комитеті 100-ден 600-ға дейін отбасыны бақылап, құрамында 7-ден 17-ға дейін адам болды, олардың әрқайсысы қарамағындағы тұрғындардың кішігірім тобынан бір адамнан сайланды. Тұрғындардың кіші тобы 15-40 үй шаруашылығын басқарды. Ауылдағы қоғамдық қауіпсіздік ұйымы да кеңінен таралған. 1950 жылдардан бастап 1980 жылдардың басына дейін ол әскери үлгіде құрылды. Халық коммуны – мемлекеттік басқарудың ең төменгі деңгейі, оның әкімшілік комитеті қалалық жерлердегі жергілікті халық үкіметімен құқықтық жағынан тең болды. Халық коммундары өндірістік бригадалар мен өндірістік топтарға бөлінді. Әр топ халықтық қоғамдық қауіпсіздік комитетін сайлады, ол бригада деңгейіндегі комитетке өкіл жіберді. Физикалық бақылау негізінен топ, бригада және коммуна деңгейінде ұйымдастырылған халық милициясының жауапкершілігінде болды. 1982 жылдың қысында 83 коммунаның орнына ауылдық кеңестер құрылды, ал халықтық комитеттер қалалық комитеттердің үлгісімен құрылды. Бұл ауылдық комитеттерге 1987 жылдың сәуір айында Ұлттық халық конгресі бекіткен Ауылдық комитеттер туралы ережелердің жобасымен заңдық мәртебе берілді. Тұрғындар комитеттері мен кіші топтарда бастапқыда үй шаруасындағы әйелдер мен зейнеткерлер жұмыс істеді, бірақ олардың функциялары кеңейген сайын басқа да адамдар тартылды. Олардың кеңінен таралуы оларды үгіт-насихат таратудың негізгі құралы етті, ал олардың халықтық сипаты дауларды реттеуде және тәртіпсіздік тудырушыларды бақылауда тиімді пайдалануға мүмкіндік берді. Батыс сарапшылары "кеңейтілген формадағы қатысу демократиясы" деп сипаттаған нәрседе ересек халықтың 4-5 пайызы белгілі бір билікке ие болды. Тұрғындар комитеттері мен кіші топтар сияқты функционалдық бөлімшелер халықты бақылауда ерекше маңызды рөл атқарды. Халықтық келісім комитеттері негізгі халық соты мен қоғамдық қауіпсіздік станциясының басшылығымен және бақылауымен жұмыс істеп, маңызды рөл атқарды. Олар келісім және әріптестік қысымын қолдану арқылы ұсақ дауларды және келіспеушіліктерді шешті. Келісім комитеттері 1945-1949 жылдар аралығындағы Қытай азаматтық соғысы кезінде коммунистік аймақтарда дауларды жергілікті деңгейде шешуге басымдық бергендігінің табиғи нәтижесі ретінде құрылды. 1949 жылы Қытайдың ірі қалаларын басып алғаннан кейін коммунистер сот істерінің үлкен жиынтығымен бетпе-бет келді. Келісім комитеттері дауларды шешуге, сонымен қатар жаңа үкіметке халықты белсенді түрде үгіттеуге және оны қатыстыруға мүмкіндік берді. 1954 жылдан бастап келісім комитеттері қалалардағы аудандарда, дүкендерде, мектептерде, кәсіпорындарда, фабрикаларда және шеберханаларда, ал ауылда өндірістік бригадалар мен топтарда құрылды. 1980 жылдары бес-он бір мүшелі халықтық келісім комитеттері екі жылдық мерзімге халықтың тікелей дауысымен сайланды, қайта сайлану мүмкіндігімен. Мүшелер жалақысыз жұмыс істеді және міндеттерін орындамаған жағдайда сайлаушылар оларды кез келген уақытта қызметтен шеттетуге құқылы болды. Олар дауларды шешуге, халықтық бірлікті нығайтуға, өндіріс пен тәртіпті ынталандыруға және үгіт-насихат жұмыстарын жүргізуге жауапты болды. Даулы тараптар келісім комитетіне ерікті түрде келіп, адамдар сотқа жүгінуге дейін келісімге келуге тырысу керек деп ойлады. Келісімшілердің міндеттері бір-бірімен сөйлеспейтін тараптар арасында делдалдық жасаудан бастап мәселені анықтау, фактілерді шешу және уақытша немесе кеңес беруші шешімдер шығаруға дейін ауқымды болды. Келісім комитеттері сондай-ақ тараптардың біріне немесе екеуіне де шешімдерге "ерікті" түрде бағынуын қамтамасыз ету үшін күшті саяси, экономикалық, әлеуметтік және моральдық қысым көрсетті. Келісім комитеттерінен басқа, басқа да лауазым иелері, полицейлер, партия мүшелері және жұмыс бақылаушылары делдал ретінде жұмыс істеуге міндетті болды. Келісім комитеттерінің мүшелері емес, тұрғындар комитеттері мен кіші топтардың мүшелері де делдалдық процесіне қатысты.