Кіріспе

Яп атолы, Микронезия Федеративтік Мемлекеттері. Улити (Юльтий немесе Вугой; шамамен "Ю ли ти" деп айтылады) – Тынық мұхитының батысындағы Каролин аралдарындағы атолл, Яп штатының ішінде, Яптан шамамен шығысқа қарай орналасқан.

Шолу

Улити 40 аралдан тұрады, олар шамамен ұзындығы және еніне дейін жететін лагунаны қоршап тұр – бұл әлемдегі ең ірі лагуналардың бірі. Оны Микронезия Федеративтік Штаттарындағы Яп штаты басқарады. 2000 жылы Улитиде 773 адам тұрды. Улити атоллында төрт мекенделген арал бар: Фалалоп, Асор (Ясор), Могмог (Мвагмог) және Федарай (Федрай). Фалалоп – Улити әуежайы, шағын курорттық қонақ үй, дүкен және Яп штатындағы үш мемлекеттік жоғары мектептің бірі орналасқан ең қолайлы арал. Могмог – Улити атоллының бас әміршісінің резиденциясы, бірақ әрбір аралдың өз әміршісі бар. Басқа маңызды аралдар – Лосиап, Сорлен (Сольоай) және Потангерас (Потоангроас). Атолл Каролина аралдарының батысында, Гуамнан 360 миль (579 км) оңтүстік-батысқа қарай, Филиппинден 850 миль (1368 км) шығысқа қарай және Токиодан 1300 миль (2092 км) оңтүстікке қарай орналасқан. Бұл коралл рифтері, ақ құмды жағалаулары мен пальма ағаштары бар классикалық жанартаулық атолл. Улитидің қырық кішкентай аралы теңізден көтерілмейді, ең үлкенінің ауданы шамамен . Дегенмен, риф шамамен 20 миль (32 км) солтүстік-оңтүстікке және 10 миль (16 км) еніне созылып, орташа тереңдігі бар үлкен жағажайды қамтиды.

Тарих

Португалдық теңізші Диого да Роша 1525 жылы Улитиді алғаш тапқан еуропалық ретінде танылады. Испан теңізшісі Альваро де Сааведра 1528 жылдың 1 қаңтарында «Флорида» кемесімен келді және аралдарды король Филипп II үшін «Корольдер аралдары» (lang es;) деп атады, бұл оның меценаты мен Жақындағы Католик мерекесінде құрметтелген үш қасиетті кісіге арналған еді. Кейін испандықтар оны «Нут аралдары» (lang es) деп картаға түсірді. 1543 жылдың 26 қаңтарында Руй Лопес де Виллалобостың испан экспедициясы да осы аралдарға келді. 1712 жылы капитан Дон Бернардо де Эгой келгенге дейін және оны егжей-тегжейлі зерттеп шыққанға дейін аралдар оқшауланған күйде болды, ал кейін 1731 жылы Хуан Антонио Кантова басқарымындағы 12 испан сарбазымен бірге испан иезуит миссионерлері келді. 1885 жылы иезуит миссионерлері Германияны Каролина аралдарын «қорғауға» шақырды, осы арқылы олардың табысты саудасын қорғауға көмектесуді мақсат етті. Алайда, испандықтар да осыған ұқсас талаптар қойды және сол жылдың соңында Папа Лео XIII Испанияны аралдардың билеуші державасы деп жариялап, Германия мен Ұлыбританияға сауда құқықтарын берді. 1889 жылы Яп (және Улити) аймағында күшті жер сілкінісі болды, осының салдарынан арал тұрғындары шетелдіктермен байланыс жасауы олардың дәстүрлі рухани күштерін ашуға себеп болды деп сенді. Германия 1899 жылы аралдарды Испаниядан 4 500 000 долларға сатып алды және тұрғындарды жұмысшылар мен сарбаздар ретінде пайдаланды. 1900 жылдардың басында Германия Япта полиция, пошта және ауруханалар құрды. Осы кезеңде неміс капуцин монахтары иезуиттерді алмастыра бастады. Монахтар арал тұрғындарын католик дініне көндіруге тырысты.

Жапондық әкімшілік

Бұл атол 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Жапониямен бейбіт түрде басып алынды. 1920 жылы Ұлттар Лигасы Жапонияға осы аумақты басқаруға мандат берді. Жапондық оккупация кезінде бизнесмендер мен әскерилер Улитидегі дәстүрлі саяси жүйені құлатты, жергілікті басшылардың билігін елемеді. Бұл Улити халқының әдет-ғұрыптары мен жеке мәдениетінің тұрақты түрде төмендеуіне бастады. Жапондықтар католик шіркеуінің ықпалын күшейтті, олардың дінге кіргізу әрекеттеріне кедергі келтірмей, жергілікті мәдениетті одан әрі жойды. 1941 жылға қарай үш мыңнан екі мың тұрғын христиан дініне ауысты. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында жапондықтар Улитиде радио және ауа райы стансасын құрды және кейде лагунаны кемелерді тіктеу үшін пайдаланды, бірақ 1944 жылы оны тастап кетті. АҚШ Әскери-теңіз күштері (USN) Тынық мұхиты арқылы батысқа жылжығанда, USN өз операциялары үшін алдыңғы базаға мұқтаж болды. Улити, USN-нің Батыс Тынық мұхиты операциялары үшін база ретінде жұмыс істеуге өте қолайлы болды. Аяқтау орны үлкен және база ретінде жақсы орналасқан, бірақ кемелерді жөндеуге немесе флотты қайта жабдықтауға арналған порттық жабдықтар болған жоқ. АҚШ Әскери-теңіз күштері 1944 және 1945 жылдары жұмыс істеген өте үлкен Улити Әскери-теңіз базасын салды. 1944 жылдың 23 қыркүйегінде АҚШ армиясының 81-ші дивизиясының полкі қарсылықсыз қоныстанды, бірнеше күннен кейін теңізшілердің батальоны соңынан ерді. Зерттеу кемесі Самнер лагунаны тексеріп, оның 700 кемеге сыйымдылығы туралы хабарлады – Маджуро немесе Перл-Харбордан да үлкен сыйымдылық. 1944 жылдың 1 қазанында Зуариау [Зуатабу] арнасын тазартқан кезде минаға ұшыраған USS YMS 385 мина сыпырушы кемесі батып кетті. Әскери-теңіз күштері жергілікті арал тұрғындарын жаушылық әрекеттері аяқталғанға дейін Федараи аралына көшірді. 1944 жылдың 4 қазанында 10-шы сервистік эскадрильяның кемелері Эниветоктан Улитиге қарай кетуге кірісті; адмирал Нимиц 10-шы сервистік эскадрильяны өзінің «құпия қаруы» деп атады. Оның командалық офицері, коммодор Ворралл Р. Картер, Улитиді соғыстың соңында, соның ішінде Лейте шығанағы мен Окинаваға шабуыл кезінде пайдаланылған алыс Тынық мұхит базасына айналдыруға мүмкіндік берген мобильді қызмет күшін ойлап тапты. 10-шы сервистік эскадрилья лагунаны қызмет етуге жарамды әскери-теңіз станциясына айналдырып, жөндеу және қайта жабдықтау қондырғыларын нақты әскери-теңіз портынан мыңдаған шақырым қашықтықта құрды. Улитиде жаңа үлгідегі понтондық іргетастар салынды, олардың әрқайсысы 4x12 понтондық бөліктерден тұрады, құм мен қиыршық таспен толтырылып, содан кейін суға батырылды. Понтондарды өз орнына бекіткен арқандар жағалаудағы өлі тіректерге және мұражайға кіргізілген темір таяқшаларға байланды. Понтонның үстіне байланыстыру бөлшектері ілініп, оларды айлаққа біріктірді. Ауа райының қатты соғуына қарамастан, бұл понтондық айлақтар өте жақсы тұрды. Олар жөндеуге аз ғана қажеттілікпен кең көлемде қызмет көрсетті. Осы типтегі айлақтарды 51-ші батальон да Фалалоптағы негізгі әуеайлақ маңында авиациялық бензинге арналған теңізге ілу айлақтары ретінде қолданды. Жапондықтар Фалалопқа әуеайлақ салған. Ол кеңейтіліп, қайтадан қапталды, ұшып-қону жолағы аралдың бүкіл енін алып жатыр. Оның шығыс жағы шамамен 6 метрге созылды. Операциялар кезінде осы әуеайлақтан 4500 жүк, 4500 пошта және 1200 жолаушы жүрді. Кіші аралдардың бірнешеуінде жеңіл ұшақтарға арналған шағын жолақтар салынды. Сибилер Мог Мог аралында күн сайын 8000 адам мен 1000 офицерді қабылдай алатын флоттың демалыс орталығын аяқтады. 20 күнде Quonset шатырымен сахнасы бар 1200 орындық театр аяқталды. Сонымен қатар, 500 орындық шіркеу де салынды. Бірнеше үлкен аралдар теңіз кемелерін және лагунадағы нысандарды қолдау үшін база ретінде пайдаланылды. Жапондықтар Яп аралын әлі де басып алды. АҚШ басып алғаннан кейін олар бірнеше шабуыл жасады, бірақ аралдарда жұмыс істейтін теңізшілерге зақым келтірмеді. 1944 жылдың 20 қарашасында Улити портына жақында орналасқан екі су асты кемесінен ұшырылған жапондық каитендер торпедалары шабуыл жасады. Кезекші кеме таңертеңгі уақытта бірін соқтырды. Сағат 5:47-де портта тіктеліп тұрған Mississinewa флотының мұнай кемесі соққыға ұшырап, батып кетті. Жоққыш кемелер кемеге тереңдіктегі зарядтарды тастай бастады. Соғыстан кейін жапондық әскери-теңіз офицерлері екі тендерлік су асты кемесі, әрқайсысында төрт адамдық торпеда бар, Улитидегі флотқа шабуыл жасау үшін жіберілгенін айтты. Үш каитен механикалық проблемаларға байланысты ұшырыла алмады, ал тағы бірі рифке тірелді. Екеуі лагунаға еніп, біреуі USS Mississinewa-ны батырды. 1945 жылдың қаңтарындағы екінші каитен шабуылы I 48 су асты кемесінің Conklin эскорттық жойғышымен батырылуымен тоқтатылды. Жапондық су асты кемесіндегі 122 адамның ешқайсысы да аман қалған жоқ. 1945 жылдың 11 наурызында «Operation Tan No. 2» деп белгіленген операцияда Оңтүстік Жапониядан ұшып келген бірнеше алысқа ұшатын ұшақтар әскери-теңіз базасына түнгі камикадзе шабуылына тырысты. Біреуі Randolph-қа тиді, ол қараңғылыққа қарамастан жүк шамдарын қосқан. Ұшақ ұшып-қону палубасының оң жақ артқы жағына тиді, ұшып-қону палубасына зақым келтіріп, бірнеше экипаж мүшелерін өлтірді. Тағы біреуі Солен аралына құлап, мұндағы сигнал мұнарасын әуе кемесінің үстін шатастырған болуы мүмкін. 13 наурызға қарай Улитиде 647 кеме тіктеліп тұрды, ал Окинаваға шабуылға дайындалып жатқан десант күштерінің келуімен тіктеліп тұрған кемелердің саны 722-ге жетті. 1945 жылдың маусым айының соңында жапондық ұшақтарды ұшыратын су асты кемелері I 400 және I 401 Панама каналына жасалған жоспарланған шабуылдарынан Улити атолдарына шабуыл жасау үшін бұрылды. Алайда, олардың миссиясы Нагасаки мен Хиросиманың қирауымен және одан кейін Жапонияның капитуляциясымен тоқтатылды. Лейте шығанағы қамтамасыз етілгеннен кейін Тынық мұхиты флоты алдыңғы базасын Лейтеге көшірді, ал Улитиге көбінесе тастап кетті. Соңында, АҚШ азаматтарының көпшілігі Улити туралы естіген жоқ. Әскери-теңіз қауіпсіздігі атауын жариялауға рұқсат берген кезде, оның жайлы жаңалықтарды басуға ешқандай себеп болмады. Соғыс ары қарай жылжыды, бірақ 1944 жылдың соңы мен 1945 жылдың басында Улити атолдарының үлкен лагунасы әлемдегі ең үлкен және ең белсенді тіктеу орны болды. 1956 жылғы АҚШ сақшылық қызметінің зерттеуі станцияда кеңсе, асхана және жиналыстар залы, кір жуу ғимараты, казарма, сигнал қуаты ғимараты, демалыс ғимараты және «жұмбақ Quonset» бар екенін көрсетті. Барлық ғимараттар, сигнал қуатынан басқа, Quonset құрылымдарынан тұрды. Есеп станциядағы күнделікті өмір мен тәртіп туралы былай дейді: станциядағы жалпы өмір тыныш және жайлы. Мұндағы өмір көңіл көтеруге немесе өте қызықты болуы мүмкін, бұл жеке адамның не істегісіне байланысты. Практикалық шексіз демалыс мүмкіндіктері бар, бірақ оларды елеуге оңай және жайбажайлыққа түсуге оңай. Жұмыс сағаттары күніне 7 сағаттан 1 сағатқа дейін, аптаның алты күні. Кешкі уақыт пен кештер бос. Лоран күзетшілері шамамен төрт сағат күзетте, он сағат демалады, олардың демалыс уақыты олардың өздеріне тиесілі, және олардан күндізгі жұмыс күтілмейді. Тағайындалған форма салқындық пен денсаулық үшін таңдалған, шорт пен сандалиялар рұқсат етілген және ережеден гөрі көбінесе қолданылады. Мұнда көк формалардың қажеті жоқ. Станция толығымен оқшауланған, сондықтан демалысқа немесе рұқсат алуға мүмкіндік жоқ. Әрине, мұнда көліктердің қажеті жоқ, және тәуелділерге рұқсат берілмейді. Барлық жабдықтар мен пошта Гуамнан келеді, рейстер аптасына немесе он күнге бір рет ұшады. Үш ай сайын ауыр жабдықтар мен жанар май жеткізіледі және жылына бір рет кеме тоқталады. Мұндағы қызметкерлер үшін өмір өте арзан, ақша жұмсауға мүмкіндік аз. Сабын, темекі, тіс пастасы сияқты қажетті заттар қоймада бар, ал жұмыс емес уақытта сыра мен сусын сатылады. Жергілікті қолөнерде каноэ модельдері, кішкентай мүсіндер және шөп юбкалары бар, олар көбінесе бес немесе алты доллардан аспайды. Ай сайын...

Майсак тайфуны

2015 жылы «Мейсак» тайфунынан рифтерге келген зақымдар кейбір жерлерде әлі көрініп тұр, бірақ рифтер көбінесе қалпына келді. «Мейсак» атоллдағы күн электр станциясының желісіне де елеулі зиян келтірді.

Қорғау

2018 жылдан бері Island Conservation тобы жергілікті қауымдастықпен бірлесіп, жасыл теңіз тасбақалары мен теңіз құстарын жаулап алуына қарсы күресте инвазивті түрлерді тоқтатуға көмектесуде. Олар жоюға тырысып жатқан бөгде түрлердің бірі – жапондық оккупация кезінде аралдарды егеуқырлардан құтқару үшін алғаш әкелінген монитор кесірткесі. 2019 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің су асты кемелерін қызметкерлік ету кемесі «Эмори С. Лэнд» Тынық мұхиты арқылы логистикалық желі құру жоспарларын зерттеу аясында атолға сапар шекті. Әскери-теңіз күштерінің баспасөз хабарламасында Улити «флотты қолдауға қабілетті логистикалық орталық ретінде қайтадан пайда болуы мүмкін» делінген.

Көлік

Фалалоп аралында орналасқан Улити азаматтық әуежайы (IATA коды ULI, FAA идентификаторы TT02) Микронезия Федеративтік Штаттарының қалған бөлігімен басты әуе байланысы қызметін атқарады. Тұрақты кесте бойынша рейстер жоқ болғандықтан, қызмет көрсетуді Pacific Missionary Aviation ұйымы жүзеге асырады. Ұлыти аралының кішкентай, жақын орналасқан аралдары арасындағы қатынас көбінесе моторлы қайықтармен жасалады. "Халипмохол" кемесі Яп сыртқы аралдарында белгілі бір уақыт аралығымен жүріп тұрады. Pacific Worlds веб-сайтында айтылғандай, Улити атолына сапар жасау үшін Улити басшысынан рұқсат алу дәстүрлі болып саналады.

Мәдениет

Дәстүр бойынша, Улития мәдениеті аналық руларға негізделген. Әр рудың ең үлкені ер адам басшы болып табылды. Әр ауылда күнделікті мәселелерді, сондай-ақ бүкіл атоллға қатысты сұрақтарды шешуге көмектесетін ауылдық кеңес болды. Жер рулардың меншігінде болды және түрлі мақсаттарға бөлінді. Әйелдер көбінесе ауыл шаруашылығымен айналысса, ал ерлер балық аулаған. Діні – көп құдайлылық, рухтар мен ата-бабалардың жандарына сену. Сиқыр да күнделікті өмірге енген, әсіресе аурулар/медицина, теңіз жүзу, ауа райы және балық аулауда қолданылды. Әлеуметтанулық зерттеулер көрсеткендей, 1960 жылға қарай, ондаған жылдар бойы сыртқы әсерден кейін дәстүрлі дінге сену көтеріліп, христиан діні оның орнын басты. Бұл Улития тілінің алғашқы толыққанды жазбасы болды, және оның көшірмелері Улития мен Фейс аралдарындағы мұғалімдер мен студенттерге таратылды. Авторлардың мақсаты – ана тіліндегі Улитиялықтар мен ағылшын тіліндегілер үшін де ыңғайлы, үйлесімді және түсінікті латын әліпбиін жасау еді.

Климат

Улитиде тропикалық жаңбырлы орман климаты (Af) және жыл бойы мол жауын-шашын жауады.