Кіріспе

Христиандық теолог Псевдо-Дионисий Ареопагит (немесе Дионисий Псевдо-Ареопагит) – V ғасырдың соңы мен VI ғасырдың басында өмір сүрген грек авторы, христиан теологы және неоплатондық философ. Ол Corpus Areopagiticum немесе Corpus Dionysiacum деп белгілі еңбектер жинағын жазған. Автор өзін корпуста "Дионисий" деп таныстырып, өзін Пауыл Апостолдың Іс әңгімелері 17:34-те есімдері аталған афиналық Дионисий Ареопагит ретінде көрсетеді.

Тарихи шатасулар

VI ғасырдың басында, христиандық теологиялық және мистикалық идеяларды түсіндіру үшін неоплатондық тілді пайдаланатын, мистикалық сипаттағы бірнеше жазбалар Ареопагит есімді кісіге жатқызылды. Бұл жазбалар көптен бері жалған авторлыққа жатқызылып, қазір олардың авторы "Псевдо-Дионисий Ареопагит" деп аталады.

Кездесу

Корпустың құрастырылу мерзімін анықтауға тырысып, Дионисийдің жазбаларында бірнеше ерекшеліктер анықталды, бірақ соңғы екеуі ғалымдар арасында пікіртал тудырады. Біріншіден, және ең сенімдісі, Дионисий көптеген идеяларын – тіпті кейде сөздерін өзгеріссіз – 485 жылы қайтыс болған Проклдан алғаны анық, демек Дионисийдің ең ерте мерзімі кемінде 5 ғасырдың соңына дейін созылады. «Шіркеулік Иерархияда» Дионисий литургия барысында Символды оқуға екі рет сіңіс жасайды (EH 3.2 және 3. III.7). Көптеген зерттеушілер Петр Толықшы 476 жылы Никеялық Символды литургияға енгізуді міндеттегенін айтады, осылайша Корпустың жазылуының ең ерте мерзімін көрсетеді. Бернард Капельдің пікірінше, бұл литургиялық жаңалыққа Константинополь патриархы Тимофей шамамен 515 жылы жауапты болған, демек Корпустың жазылу мерзімі кейінірек болуы мүмкін. Дионисийдің даулы христологиялық тілді қолданбау себебі Зенонның Хенотиконы күшіне енгеннен кейін, 482 жылдан соң жазған болуы мүмкін. Бірақ Дионисий Хенотиконның ықпалынан емес, өз шығармаларына апостолдық атмосфераны сақтау үшін дәстүрлі христологиялық формулалардан бас тартқан болуы да мүмкін. Сондай-ақ, егер Дионисий Хенотикон күштен тыс қалғаннан кейін, 518 жылдан соң жазса, бұл саясат оны мазалаған жоқ болуы мүмкін. Дионисийдің жазбалары үшін тағы бір жиі келтірілетін соңғы мерзім – 532 жыл. Осы жылы Халкидон кеңесінің қаулыларын талқылаған екі топтың (православтық және монофизиттер) арасындағы пікірсайыс туралы баяндамада Антиохиялық Северий және оның монофизит жақтастары Дионисийдің Төртінші хатын өз пікірлерін қорғау үшін пайдаланды. Псевдо-Дионисийдің өзі осы топтың мүшесі болуы мүмкін, бірақ оның жазбаларында Христианның монофизит түсінігі көріне ме, жоқ па деген пікірталас әлі де жалғасуда. Автор Сирияда болған болуы ықтимал, себебі ол «Шіркеулік Иерархияда» берген қасиетті рәсімдердің сипаттамалары тек сириялық рәсімдерге ұқсас.

Ойлау

Дионисий шабыттанымын псевдо-Иерофейге жатқызады, өзінің ұстазының ілімдерін тарату мақсатымен жазғанын айтады. Псевдо-Иерофей «Құдай үйінің жасырын сырлары туралы Иерофей кітабының» авторы. Псевдо-Иерофейдің бесінші ғасырдағы Сириялық монах Стивен Бар Судхайл, пантеист жазушы болған деп саналады. Дионисийдің еңбектері мистикалық сипатта және күшті неоплатондық әсерге ие. Мысалы, ол Плотиннің белгілі бір суретшінің қалаған бейнесін жақсартпайтын артық бөліктерін кесіп тастауы туралы аналогиясын қолданады және Проклпен таныс екенін көрсетеді. Сонымен қатар, ол Александриялық Климент, Каппадокиялық Әкелер, Ориген және басқалардың да ықпалына түскен.

Мистикалық теология

Псевдо-Дионисийдің айтуынша, Құдайды бекітуден гөрі, жоққа шығару арқылы сипаттау және оған жақындасу жақсы. Барлық есімдер мен теологиялық ұғымдар жоққа шығарылуы керек. Псевдо-Дионисийдің пікірінше, барлық атаулар жоққа шығарылғанда, "құдайлық үнсіздік, қараңғылық және танылмаушылық" пайда болады.

Шығыс христиандығы

Оның ойларын бастапқыда миафизиттер өздерінің аргументтерінің бір бөлігін қолдау үшін пайдаланды, бірақ оның жазбаларын басқа шіркеу теологтары да қабылдады, негізінен Иоанн Скитополистің және Максим Исповедниктің ортодоксалды түсіндірме беру жұмыстарының арқасында. Дионисийден кейін бір ғана буын өткен, шамамен 537 және 543 жылдар аралығында, Скитопольдің Иоанны Дионисийдің еңбектеріне кең көлемді (шамамен 600) scholia (яғни, жиектегі түсініктемелер) жинағын жазды. Бұл жазбалар, өз кезегінде, Иоаннның осы корпусқа түсініктеме беру себептерін баяндаған ұзақ кіріспе сөзбен басталды. Corpus Areopagiticum-нің бүгінгі күнгі барлық грек қолжазбалары VI ғасырдың басындағы Иоаннның Scholia және Прологын қамтитын бір қолжазбадан таратылған – демек, Скитопольдің Иоанны грек тілінде сөйлейтін әлемде Дионисийдің қалай оқылғанына зор ықпал етті. Иоанн Дамаскилік және Константинопольдік Герман I сияқты теологтар да Дионисийдің жазбаларын кеңінен пайдаланды. Дионисийдің жазбалары мен олардың мистикалық үйретімі Шығыста, халцедондықтар мен халцедондық емес теологтардың арасында барлығына бірдей қабылданды. Мысалы, Григорий Палама осы жазбаларға сілтеме жасап, авторын "құдайлық нәрселерді қатесіз көретін" деп атады. Корпус сонымен қатар сирия және армян тілдерінде де сақталған, ал олардың біріншісі, VI ғасырдың басындағы Решайналық Сергийдің еңбегі, түпнұсқа грек тіліндегі жазбаның мерзімін анықтау үшін terminus ante quem қызметін атқарады.

Латын мәсіхшілігі

Дионисий туралы алғашқы хабар Батысқа Рим папасы I Ғригорийден келеді, ол шамамен 585 жылы Константинопольде императорға папалық легаты ретіндегі миссиясынан оралғанда, өзімен бірге «Ареопагит корпусының» кодексін әкелген болуы мүмкін. Ғригорийдің грек тілі Дионисийдің еңбегін толыққанды зерттеуге жеткіліксіз болғанымен, ол өз жазбаларында Дионисийге кейде сілтеме жасайды. VII-VIII ғасырларда Дионисий Батыста кеңінен танылмады, тек шашыраңқы сілтемелер болды. Дионисийдің Батыстағы нақты ықпалы 827 жылы Византия императоры II Михаилдың Каролинг императоры I Луиге оның еңбектерінің грекше түптемесін сыйлаған кезде басталды. Луи патша бұл қолжазбаны Парижге жақын Сен-Дени аббаттығына тапсырды, онда шамамен 838 жылы Дионисийдің еңбектері алғаш рет монастырь аббаты Хилдуинмен латын тіліне аударылды. Хилдуин өзінің еңбегін (және аббаттығын) ілгерілеткен болуы мүмкін. Хилдуиннің аудармасы түсініксіз. Шамамен жиырма жылдан кейін Каролингтердің келесі императоры Шарль Бассіз ирландтық Джон Скот Эриугенадан жаңа аударма жасауды сұрады. Ол оны 862 жылы аяқтады. Регуляр канондардың арасында. Сен-Викторлық Юг 1125 және 1137 жылдар аралығында «Аспандық иерархия» туралы екі түсіндірме жазды, кейін оларды қайта қарап, біріктірді. Сен-Викторлық Рихард Юг арқылы Дионисийді білген. Юг арқылы басқалар Дионисийдің ойларымен танысты, соның ішінде Томас Галл және Гилберт де ла Порре. XIII ғасырда францискандық Роберт Гроссетест 1240-1243 жылдар аралығында Дионисий корпусының аудармасын, түсіндірмелерімен бірге жариялап, маңызды үлес қосты. Дионисий туралы аңыз тез тарады. Томас Аквинский бірнеше еңбекке түсіндірме жазды және оны 1700-нен астам рет сілтеме жасайды. Бонавентура оны «мистиктердің ханзадасы» деп атады. Кейіннен Дионисий, әсіресе оның негативті жолды бейнелеуі, мистика саласында ерекше ықпал етті. XIV-XV ғасырларда оның негізгі тақырыптары Маргарита Порете, Мейстер Экхарт, Иоанн Таулер, Джон Русбрук, «Білмеу бұлтының авторы» (Дионисийдің «Мистикалық теологиясының» кеңейтілген орта ағылшын тіліне аудармасын жасаған), Жан Герсон, Николай Куза, Денис Картузиан, Джулиан Норвич, Хендрик Херп және Екатерина Генуялық сияқты ойшылдарға зор әсер етті. Оның ықпалы XVI ғасырдағы испан кармелиттері Тереза Авильская және Иоанн Кресттің ойларында да көрінеді.