Кіріспе

Шығыс православиелік зерделі дұға

Hesychasm ('/h//ɛ//s//ɪ//k//æ//z//əm//, /'/h//ɛ//z//ɪ// /) – Шығыс католик шіркеулері мен Шығыс православие шіркеуінің Шығыс христиан дәстүрлеріндегі зерделі монастырлық дәстүр, онда Иса дұғасының үзіліссіз айтылуы арқылы тыныштық (hēsychia) ізделеді.

Психосоматикалық әдістерді қосу

13 ғасырда өмір сүрген, Рим-католик дінінен Шығыс православиесіне ауысқан және Афон тауында монах болған Никифор Хесихаст монахтарға бас еңкейтіп, иектерімен көкірекке тигізіп, "тыныс алуларымен дұғаны байланыстыруды" және "дұға кезінде көздерін 'дененің ортасына' шолуды" кеңес берді. Осылайша, ойды жүрек ішіне шоғырландырып, сергектік (непсис) танытуға болатын еді. Афон тауында Барлаам есихастармен кездесіп, олардың амалдары туралы естіді, сондай-ақ, өзі Афондық монах болған Григорий Паламаның есихазм бойынша ұстазының жазбаларын оқыды. Батыстық схоластикалық теологияда тәлім алған Барлаам есихазмға қарсы шығып, оны ауызша да, жазбаларында да сынады. Батыстық схоластикалық тәлімгер ретінде Барлаам Құдайды тануға есихастардан гөрі зияткерлік және ұғымдық көзқарас ұсынды. Барлаам есихастардың жарық табиғаты туралы ұстанымдарына келіспеді, оны есихасттық амалдың мақсаты деп санады және оны дінге қарсы, құдайға құрметсіздік деп есептеді. Есихастар бұл жарықтың құдайдан келгенін және Исаның шәкірттеріне Табор тауында көрінген жарықпен бірдей екенін айтты. Барлаам мұны көпқұдайшылық деп санайды, себебі ол екі мәңгілік субстанция – көрінетін және көрінбейтін Құдай бар деген пікірді қолдады.

Катарсис (аскес/тазарту)

Жақындық бұл ойларды жеңетін рухани тәртіпке көмектеседі; ол назар мен шоғырлануға ерекше мән береді. Есихаст өзінің ішкі әлеміне және Иса дұғасының сөздеріне ең жоғары назар аударуы керек, ешқандай жағдайда ой-санасын шашыратпауы тиіс. Иса дұғасын үнемі оқып, оны автоматты түрде тәулігіне жиырма төрт сағат, аптасына жеті күн жалғастыра отырып, есихаст сергек назарды (nepsis) дамытады, осылайша уақыт өте келе келетін азғырушы ойларды ("ұрылар") қабылдамайды, өйткені ол уақытын оқшауланған жерде сақтайды. Синайлық Иоанн есихасттық тәжірибені былай сипаттайды:

Есихаст өзінің жақындық тәжірибесіне эрос (эрос), яғни "күшті құштарлықты" қосуы керек, осылайша ацедияға (жалқаулыққа) ұшырауды жеңеді. Сондай-ақ, ол азғырушы ойларға қарсы бағытталған және бақыланған ашуды пайдаланады, бірақ оларды толығымен жою үшін Иса дұғасы арқылы Иса Мәсіхке жалбарынуы керек. Гесихазм әдебиетінің көп бөлігі осындай азғырушы ойларды психологиялық талдаумен айналысады (мысалы, аскет Марк). Бұл психологиялық талдау Евгрий Понтиктың сегіз құмарлық туралы доктринасы бар аскетикалық еңбектеріне көп қарызды.

Теория (жарықтандыру)

Есихасттың басты міндеті – ақыл-ойдың аскездеуін жүзеге асыру. Есихаст ақыл-ойымен (гр. nous) жүрегіне енуі керек, сонда ол Исаның дұғасын және ақыл-ойымен жүрегінде ақыл-ойдың жаттығуын атқарады. Жалғыздық пен уақыт өткізуде есихаст Исаның дұғасын қайталайды: «Иеміз Иса Мәсіх, Құдайдың Ұлы, маған, күнәкарға рақым ет». Есихаст Исаның дұғасын «жүрекпен» дұға етеді, мағынамен, ниетпен, «шындығында» (онтикалық мағынасын қараңыз). Ол Исаның дұғасын тек сөздердің тізбегі ретінде қарастырмайды, оның «сыртқы» немесе айқын мағынасы екінші орында тұратын немесе маңызды емес. Исаның дұғасын тек сөздерді қайталауды, яғни сөздік мағынадан тыс «мистикалық» ішкі мағынаны білдіретін сөздерді қайталап айтуды пайдасыз, тіпті қауіпті деп санайды. Иса Мәсіхті шын мәнінде шақырудың бұл ерекшелігі мантраның Шығыс түсінігін көрсетеді, себебі физикалық әрекет/дауыс және мағына толығымен ажырамас. Ақыл-ойдың жүрекке түсуі исихазммен айналысушылар тарапынан сөзбе-сөз емес, метафоралық тұрғыда қарастырылады. Жазбаларда сипатталған психофизикалық әдістердің кейбірі ақыл-ойының жүрекке өздігінен түсуі қиын болған кезде, жүрекке түсуіне көмектесу үшін жасалған. Бұл кезеңдегі мақсат – бейнелерсіз, ақыл-ойы жүректе Исаның дұғасын оқу (Прос Теодулонды қараңыз). Ақыл-ойдың сақталуы (адамның азғырушы ойларға қарсы ақыл-ойлық аскездеуі) арқылы есихаст Исаның дұғасын үнемі орындауға жетеді, оның санасы бейнелердің спонтанды тууымен ауыртпаланбайды: оның ақыл-ойы белгілі бір тыныштық пен бос кеңістікке ие болады, оны тек Исаның дұғасын мәңгі қайталау ғана үзеді. Бұл кезең ақыл-ойдың күзетшісі деп аталады. Бұл аскетикалық және рухани практиканың өте озық сатысы, және оны ертерек орындауға тырысу, әсіресе психофизикалық әдістермен, есихаст болатындарға өте ауыр рухани және эмоционалдық зиян келтіруі мүмкін. Әйгілі Теофан Жаңашасы бірде жастық шағында дене поздалары мен тыныс алу техникаларына тыйым салынғанын айтты, себебі адамдар Құдайдың Рухын алудың орнына тек «өкпелерін бүлдірді». Ақыл-ойды қорғау – есихасттың практикалық мақсаты. Бұл оның өмір бойы, тіпті өлгенше, күнделікті өмірінде болатын жағдай. Исаның дұғасын оқу кезінде кішіпейілділікке ерекше мән беріледі, есихаст болатындарға асқақтық, мақтанғану немесе тәкаппарлықпен жолға шығудың қандай апатқа әкелетіні туралы үлкен ескертулер жасалады. Сондай-ақ, есихаст мәтіндерінде есихаст православие шіркеуінің жақсы тұрған мүшесі деп есептеледі.

Тәңірлік (илаһиландыру)

Тәңірлік қасиет – ақылдың сақталуы арқылы, ол Құдайдың рақымымен ойшауға көтеріледі. Есихаст әдетте Құдайды жарық ретінде көреді, әсіресе Григорий Паламаның дінтануындағы «жаратылмаған жарық» ретінде. Есихаст, егер Құдайдың мейірімімен осындай тәжірибеге қол жеткізсе, ұзақ уақытқа сонда тоқтап қалмайды (мысалы, Киелі Филофей Коккинос жазған Мәсіх үшін ақымақ Саваның өмірі (14 ғасыр)), бірақ ол «жерге» оралып, ақылды сақтау амалын жалғастырады. Есихаст көретін жаратылмаған жарық – Киелі Рухпен бірдей. Жаратылмаған жарықты көру тәжірибесі «Киелі Рухты иеленумен» байланысты. Осындай кездесулер туралы маңызды мәліметтер Киелі Симеон Жаңа Теологтың «Георгийдің» нұрға толуын баяндаған еңбегінде (Георгий – Симеонның өзінің псевдонимі саналады); Саровтық Серафимнің өміріндегі (1759–1833) «Мотовиловпен әңгімесі»; және соңғы кезде Кафсокаливиялық ақсақал Порфирийдің (Байрактарис) естеліктерінде («Махаббаттан жараланғандар», 27–31 беттер) кездеседі.

Прелест

Православ дәстүрі экстазды өзіндік мақсат ретінде іздеуден сақтайды. Есихазм – православие шіркеуінің ілімі мен тәжірибесіне енген, православие шіркеуінің мүшесін тазартуға және егер Құдай қаласа, Құдайдың рақымы арқылы оған келетін кездесуге дайындауға арналған дәстүрлі аскетикалық тәжірибелер жиынтығы. Мақсат – тазару мен рақым арқылы Киелі Рухты және құтқарылуды иелену. Есихаст тәжірибесі барысында туындауы мүмкін экстаздық күйлер немесе басқа да ерекше құбылыстар екінші деңгейдегі және маңызсыз, тіпті қауіпті деп есептеледі. Сонымен қатар, "рухани" ерекшеліктерді іздеудің өзі зор зиян келтіріп, ізденушінің жанын және санасын құрта алады. Мұндай "рухани" тәжірибелерді іздеу рухани алдануға (Ру. прелесть, гр. plani) – "саналылықтың" антониміне – алып келуі мүмкін, онда адам өзін қасиетті деп ойлайды, періштелерді, Мәсіхті көретіндей болып галлюцинацияларға ұшырайды. Бұл рухани алданудың күйі сырттай, өзімшілдікпен ұнатуы мүмкін, бірақ ол ақылсыздыққа және өзіне қол жұмсауға соқтыруы мүмкін, ал есихаст әкелерінің айтуынша, құтқарылу мүмкін емес.

Литургия және діни сакраменттер

Есихастар Православ шіркеуінің литургиялық және қасиетті дастарқан өміріне толыққанды қатысады, оның ішінде Құдай қызметі мен Құдай дастарқанының литургиялық дұғаларының күнделікті айналымына. Дегенмен, шөлгеушілер ретінде өмір сүретін есихастар Құдай дастарқанына өте сирек қатысуы мүмкін (Саровтық Әулие Серафимнің өмірін қараңыз) және Иса дұғасы арқылы Құдай қызметін оқудан бас тартуы мүмкін (Афон тауында дәлелденген тәжірибе). Жалпы алғанда, есихаст өзінің сыртқы іс-әрекеттерін есихастикалық тәжірибесі үшін шектейді.

Мәтіндер

Есихастар қолданатын кітаптарға Филокалия кіреді, ол 4-ші – 15-ші ғасырларда жазылған, дұға және жеке ақыл-ой аскезасы туралы мәтіндер жинағы. Ол бірнеше тәуелсіз редакцияда сақталған; сондай-ақ, "Илаһи көтерілу сатысы", қасиетті Симеон Жаңа теологтың (949–1022) жинақталған еңбектері және қасиетті Исаак Сириялықтың (7 ғасыр) еңбектері де кіреді. Бұл еңбектер шамамен 10-шы ғасырда Иерусалим маңындағы қасиетті Сава монастырында грек тіліне аударылып, іріктелген.

Копт православиесі

Кейбір дінбасылар "Шығыс шіркеулерінде кейіннен дамыған Иса дұғасының есейген тәжірибесіне қатысты алаңдаушылық білдіреді". Копт православие дінбасысы әке Матта эль Мескиннің пікірінше, есихазм үнемі дұға ету тұжырымын қарапайымдылығынан айырды, оның аскетикалық орнын – өзінен бұрынғы кішіпейілділік пен дұға етуді бағдарламаларға, шарттарға, техникалық және механикалық негіздерге, дәрежелерге, мақсаттарға және нәтижелерге ауыстырып, мистикалық позицияға жеткізді. Құдайдың бірлігі туралы. Адриан Фортескью 1909 жылғы "Католик энциклопедиясында" былай деп жазды: "Құдайдың мәні мен іс-әрекеті арасындағы нақты айырмашылық православиеліктердің католиктерден ерекшеленетін тағы бір қағидасы болып табылады, бірақ қазір бұл мәселе жиі көтерілмейді". Кейбір теологтар хесихазмды 18 ғасырдағы мистикалық жаңғырумен – католик шіркеуі айыптаған күлкілілікпен теңестірді, мүмкін, себебі "күлкілілік" сөзі "хесихазмнің" тікелей аудармасы болып табылады. Алайда, Каллистос Уэрдің сөзіне сүйенсек, "есихазмды 'күлкілілік' деп аудару этимологиялық тұрғыдан дұрыс болғанымен, тарихи және теологиялық тұрғыдан жаңылыс болып табылады". Уэр "17 ғасырдың батыс күлкіліліктерінің ерекше қағидалары грек есихазмына тән емес" деп мәлімдейді. Католик шіркеуі ешқашан паламизмді айыптап көрген емес және литургиясында Шығыста болған дау-дамайда Паламаны қолдаған Николай Кабасиластың еңбектерінен үзінділерді пайдаланады. Оның Сағат Литургиясы екі жылдық циклдың екінші жылындағы Пасханың бесінші аптасының сейсенбі, сәрсенбі және бейсенбі күндерінде Кабасиластың "Мәсіхтегі өмір" атты еңбегінен үзінділерді қамтиды. 20 ғасырдың соңында католик теологтарының Паламаға деген көзқарасында айтарлықтай өзгеріс болды, оның "қайта жаңғыруына" әкелді, нәтижесінде Батыс шіркеуінің көп бөлігі оны қасиетті деп санайды, тіпті ол канонизацияланбаса да. Кейбір батыс ғалымдары Паламаның ілімі мен католик ойларының арасында ешқандай қайшылық жоқ деп санайды. Каллистос Уэрдің айтуынша, кейбір батыс теологтары, католиктер де, англикандықтар да, Паламаның теологиясын Құдай ішінде қабылдамайтын бөлінуді енгізген деп есептейді, алайда, басқалары оның теологиясын өз ойларына сіңірді.