Кіріспе
Эзотерикалық христиандық қозғалысы, эзотерикалық христиандық қозғалысы – христиандық теософия, сондай-ақ Боемиандық теософия және теософия деп аталады, христиандық ішіндегі құдайлық табиғат, ғаламның пайда болуы мен мақсаты туралы тікелей, делдалсыз білімге қол жеткізуге бағытталған түрлі көзқарастарды білдіреді. Олар мистикалық философия ретінде сипатталады. Теософия Батыс эзотеризмінің бір бөлігі болып саналады, ол ежелгі дәуірден жеткен жасырын білім немесе даналықтың ағарту мен құтқарылуға жол ашатынына сендіреді. Жалпы теософия индуизм және буддизм сияқты әртүрлі эзотерикалық дәстүрлердің жалпы ерекшеліктерімен айналысса, христиандық теософия еврей және христиандық элементтерімен шектеледі. Христиандық теософияның негізін қалаушы ретінде әдетте неміс философы Якоб Бёме көрсетіледі. Яһуди кабаласы да Бёмеден бастап христиандық теософияның қалыптасуына ықпал етті. 1875 жылы теософия термині Теософиялық қоғам тарапынан қабылданып, қайта жаңғыртылды, ол өз кезегінде теософия деп аталатын рухани қозғалысты тудырды. XX ғасырда теософия Батыс эзотеризмін зерттейтін ғалымдардың зерттеу нысанына айналды.
the esoteric Christian movement
Christian theosophy, also known as Boehmian theosophy and theosophy, refers to a range of positions within Christianity that focus on the attainment of direct, unmediated knowledge of the nature of divinity and the origin and purpose of the universe. They have been characterized as mystical philosophies. Theosophy is considered part of Western esotericism, which believes that hidden knowledge or wisdom from the ancient past offers a path to illumination and salvation. While general theosophy concerns the universal aspects of diverse esoteric traditions, including Hinduism and Buddhism, Christian theosophy is limited to Jewish and Christian elements. The founding of Christian theosophy is usually attributed to the German philosopher Jakob Böhme. Jewish Kabbalah was also formative for Christian theosophy from Böhme on. In 1875, the term theosophy was adopted and revived by the Theosophical Society, an esoteric organization that spawned a spiritual movement also called Theosophy. In the 20th century, theosophy became the object of study for various scholars of Western esotericism.
Этимологиясы мен терминологиясы
Теософия грекше "теософия" (θεοσοφία) сөзінен шыққан, ол "теос" (θεός) – "Құдай" және "софия" (σοφία) – "даналық" сөздерінің біріктірілісі. Осылайша, оның этимологиялық мағынасы – "Құдайдың даналығы". "Теософия" термині (грек және латын тілдерінде) ерте шіркеу әкелерінің еңбектерінде теологияның синонимі ретінде пайда болды: "теософтар" – "құдайлық нәрселерді білетін адамдар". Алайда, бұл термин тарихында әртүрлі мағыналарға ие болды. "Theosophos" (θεόσοφος) – "құдайлық нәрселерде дана" деген сөйлемді Ямблих гимнасофистерге (Γυμνοσοφισταί), яғни үнді йогилеріне немесе садхуларға қолданды. Эзотеризмді зерттеушілер, мысалы, Годвин мен Фейвр, діни ағарту дәстүрін Хелена Блаватскаяның 19 ғасырдың соңында құрған діни жүйеден ажыратып көрсету үшін соңғысын үлкен әріппен – "Теософия", ал бұрынғысын кішкенә әріппен – "теософия" деп атады. Блаватская қозғалысының жақтастары "теософистер" деп, ал ескі дәстүрдің ізбасарлары "теософтар" деп аталады. Бірқатар "теософистер", мысалы, К.К. Масси мен Франц Хартманн, сонымен қатар "теософтар" болды. "Теософия" термині 3 ғасырдың басынан бері теологияның синонимі ретінде қолданылып келеді. Христиандық теософиясы 16 ғасырда Германияда пайда болды, Парацельс (1493–1541) еңбектерінің ықпалымен дамыды. Алайда, бұл термин әлі толыққанды мағынаға ие болған жоқ, себебі 16 ғасырдың ортасында Иоганн Арбореус жазған "Теософия" эзотеризм туралы ешқандай мәлімет бермейтін ұзақ баяндаманы ұсынды.
Тарихи дамуы
XVII-XVIII ғасырларда христиан теософиясы мен пиетизм лютеран реформациясының ортодоксиясына жауап ретінде пайда болды. 17 ғасырдың неміс христиан мистигі Якоб Бёме (1575–1624) «теософия» сөзін қолдануды кеңінен таратуға үлкен үлес қосты, тіпті Бёме өзінің жазбаларында осы сөзді сирек қолданған болса да. Мұның себебі – оның кейбір шығармаларының атаулары, бірақ бұл атауларды Бёме өзі емес, редакторлар таңдағанға ұқсайды. Бёме «теософия» сөзінің мағынасын шектеді, табиғатты Құдаймен теңестірмейтінін нақтылады. Бёме еңбегі христиан теософиясының «негізі» деп сипатталған. XVII ғасырда теософтардың саны салыстырмалы түрде аз болды, бірақ олардың көптегені жемісті еңбек етті. Германиядан басқа, Голландия, Англия және Франциядан да теософтар табылды. Бұл топты Ян Баптист ван Гельмонт (1618–1699), Роберт Флад (1574–1637), Джон Пордедж (1608–1681), Джейн Лид (1623–1704), Генри Мор (1614–1687), Пьер Пуаре (1646–1719) және Антуанетта Бурньон (1616–1680) білдіреді. Бұл кезеңдегі теософтар көбінесе табиғатты зерттеді, белгілі бір миф немесе аянға негізделген интерпретация әдісін қолданып, символдық мағыналарды шығару үшін белсенді қиялды пайдаланды және осы құпияларды толық түсінуге ұмтылыстарын жалғастырды. Афанасий Кирхердің «Эдип Египеті» (1652) еңбегінде Кирхер теософия сөзін ежелгі Египетте қабылданған метафизикаға және неоплатонизмге жатқызды, осылайша бұл сөзді оның ең көп қабылданған мағыналарының біріне – құдайлық метафизикаға қайтаруға мүмкіндік берді. XVIII ғасырда теософия сөзі кейбір философтар арасында кеңінен қолданыла бастады. Дегенмен, «теософия» термині тоқсан екінші ғасырдың екінші жартысынан бастап ғана сөздіктер мен энциклопедияларда жиі пайда бола бастады, ал бұрын «практикалық түрде жоқ» еді. Теософтар өзінің еңбектерінде теософия сөзін абайсызда қолданды, кем дегенде он тоғызыншы ғасырдың ортасына дейін. Иоганн Якоб Бруккер (1696–1770) өзінің монументальді еңбегінде (1741) теософияға арналған ұзақ тарауды қосты. Ол теософтарды философия тарихындағы стандартты анықтамалық еңбекте эзотеризмдегі басқа бағыттармен бірге қарастырды. XVIII ғасырда теософия сөзі көбінесе пансофиямен бірге қолданылды. Теософия термині, негізінен, құдайлықты зерделеу арқылы нақты ғаламның мазмұнын ашу процесіне арналған. Англияда, методисттік бағыттағы баспагер Роберт Хиндмарш 1783 жылы Шведенборгтың жазбаларын аудару, басып шығару және тарату үшін «Теософиялық қоғамды» құрды. Бұл қоғам 1785 жылы «Жаңа шіркеудің ілімдерін тарату жөніндегі британдық қоғам» деп аталды, ол Шведенборг негізіндегі нанымдардан тұрды. Францияда Дени Дидро француз ағартушылығы кезінде жарық көрген «Энциклопедиясында» теософия сөзіне басқа энциклопедияларға қарағанда көбірек назар аударды. Мақала негізінен Парацельс туралы болды және Бруккердің «Historia» еңбегін плагиаттады. 1891 жылы Папус құрған Мартинисттар ордені сияқты топтар яһуди-христиандық ислам дәстүрімен және батыс эзотерикасымен тығыз байланысты теософиялық бағытты ұстанды. Басталған қоғамнан тыс теософтарға Владимир Соловьев (1853–1900) сияқты адамдар кірді, оның көзқарастары былайша сипатталған: «Эмпиризм мен рационализм жалған қағидаларға негізделгенімен, олардың тиісті объективті мазмұны, сыртқы тәжірибе, табиғат ғылымының негізі ретінде, және логикалық ой, таза философияның негізі ретінде, мистикалық біліммен бірге синтезделуі немесе қамтылуы керек, Соловьевтің «теософия» деп аталатын».
Мұра және қабылдау
Эзотеризмді зерттейтін ғалым Вутэр Ханеграфф христиан теософиясын "Батыс эзотеризмінің тарихындағы маңызды ағымдардың бірі" деп сипаттады. Христиан теософиясы жеткілікті зерттелмеген сала болып табылады; оның толық тарихы әлі жазылмаған. Француз ғалымы Антуан Фейврдің назары XVIII-XIX ғасырлардағы теософтар мен иллюминаттарға ерекше ауды. Ол докторлық диссертациясын Карл фон Эккартхаузен және христиан теософиясы тақырыбында қорғады. Эзотеризмді зерттеушілер Фейврдің Батыс эзотеризмінің анықтамасы христиан теософиясы, Ренессанс герметицизмі және Романтизм дәуірінің табиғат философиясы саласындағы ғылыми еңбектеріне негізделгенін, демек ол барлық эзотерикалық ағымдарға сай келмейтін эзотеризмнің "идеалды" моделін құрады деп санайды.