Гностик космологиясы: Сегіз көктің тұжырымы

Кіріспе

Гностицизмдегі сегіз аспанның космологиясы

Огдоад (грекше: ὀγδοάς) ұғымы ерте христиан дәуірінің гностикалық жүйелерінде кездеседі және теолог Валентин (шамамен 160 ж.б.д.) оны одан әрі дамытты. Сегіз саны гностикалық жүйелерде маңызды рөл атқарады, сондықтан гностицизмнің дамуының әртүрлі кезеңдерінде пайда болған түрлі формаларын ажырату қажет. Гностиктердің ең алғашқы жүйелері жеті аспан және Огдоад деп аталатын аспаннан жоғары орналасқан аймақ туралы теорияны қамтиды. Астрономиялық теориялар жеті планеталық сфера және олардың үстіндегі сегізінші сфера – тұрақты жұлдыздар сферасы туралы ұғымды енгізді. Валентиннің жүйесінде жеті аспан, тіпті олардың үстіндегі аймақ та жаратылыс күшінің ең төменгі және соңғы деңгейі ретінде қарастырылды. Олардың жоғарысында Плерома орналасқан, онда ұлы Бірінші Принциптен туған бағынышты болмыстың эволюциясының алғашқы көріністері танылды.

Жеті аспан

Ертедегі гностиктердің бәрі, олардың пікірлері туралы Ириней бір бөлімде (i. 23 және келесілер) – бұл ойды ертерек жазған автордың еңбегінен алынған болуы мүмкін – әлемді архонттар (періштелер) арқылы жаратылғандығы туралы доктринада біріккен. Тізімдегі алғашқы екеуі, яғни Саймон мен Менандрдің ілімі туралы қысқаша мәліметте, олар осы архонттардың санын анықтаған-жоқпа, айтылмаған; бірақ үшіншісі, Сатурнин (тарау 24) оларды жеті деп санағандығы нақты айтылған. Иринейдің бірінші кітабының соңында басқа көзден алынған сияқты бір бөлім бар. Ол мұнда (29-тарау) еретиктердің пікірлерін баяндайды, оларға өзі есім қоймайды, бірақ оның көшірмешісі Теодорет (Haer. Fab. i. 14) оларды Офиттер деп атайды. Офиттердің ілімін Сатурниннің ілімін түсіндіру үшін пайдалануға болады, өйткені оның осы мектеппен байланысы басқаларға қарағанда тығыз. Сатурнинге жеті архонттың саны астрономиялық ойлармен ұсынылған болуы мүмкін деп ойлау орынды; және бұл болжам кейінгі тарауда (шамамен 30-тарау) қасиетті Гебдомалардың планеталар деп аталатын жеті жұлдыз екендігі туралы мәлімдемемен расталады. Шындығында, Сатурн, Юпитер, Марс, Күн, Венера, Меркурий және Ай – жеті жұлдыздың сферасына әрқайсысына бөлек архонт басшылық еткендігі есептелген. Олардың аттары әртүрлі айтылады; Ириней (шамамен 30-тарау) оларды былай атайды: Иалдабаот – бас, Иао, Сабаот, Адоней, Элоей, Ореус және Астафей. Ориген де осы пікірмен келіседі, Офиттер туралы жазғанда (Adv. Cels. vi. 31, 32) Иалдабаот, Иао, Сабаот, Адоней, Астафей, Элоей, Хорей аттарын келтіреді. Эпифаний (Haer. 26, 91-бет) осы мектептің бір тармағы екені анық, оның пікірлерін баяндайды: ең жоғары көкте Иалдабаот немесе, басқалардың пікірінше, Сабаот; келесісінде, бір нұсқа бойынша Иалией, екіншісі бойынша Иалдабаот; одан кейін Адоней мен Элоей; олардың астында Дадес, Сет және Саклас; ең төменгісі Яо. Яһуди пайғамбарларының әрқайсысы осы жеті архонттың біреуімен жіберілгендігі және сол пайғамбар олардың ерекше даңқын жариялағандығы есептелген. Осылайша (Ириней, i. 30, 109-бет) бірінші архонт Мұсаны, Ешуаны, Амосты және Хабакукты жіберді; екіншісі – Самуилді, Натанды, Юнусты және Миқаны; үшіншісі – Ілиясты, Жоелді және Зәкәрияны; төртіншісі – Ишаяны, Езекиелді, Еремияны және Даниялды; бесіншісі – Тобит кітабы мен Ағайды; алтыншысы – Миқаны (немесе Малахи?) және Нахумды; жетіншісі – Езранды және Софонияны.

All the early Gnostics of whose opinions Irenaeus gives an account, in a section (i. 23 sqq.) probably derived from an earlier writer, agree in the doctrine that the world was made by the instrumentality of archons (angels). The brief account given of the teaching of the first two in the list, Simon and Menander, does not state whether or not they defined the number of these archons; but it is expressly told of the third, Saturninus (ch. 24), that he counted them as seven. At the end of the first book of Irenaeus is a section to all appearance derived from a source different from that just referred to. He here (c. 29) relates the opinions of heretics to whom he himself gives no title, but whom his copyist Theodoret (Haer. Fab. i. 14) calls Ophites. The Ophite teaching may be used to illustrate that of Saturninus, his connexion with that school being closer than with any other. It would have been natural to think that the number of seven archons was suggested to Saturninus by astronomical considerations; and this supposition is verified by the statement in the later chapter (c. 30) that the holy Hebdomas are the seven stars called planets. In fact, the sphere of the seven stars, Saturn, Jupiter, Mars, the Sun, Venus, Mercury, and the Moon, were supposed to be presided over, each by a different archon. Their names are differently given; Irenaeus (c. 30) giving them, Ialdabaoth, the chief, Iao, Sabaoth, Adonaeus, Eloaeus, Oreus, and Astaphaeus. With this closely agrees Origen, who, writing of the Ophites (Adv. Cels. vi. 31, 32), gives the names Ialdabaoth, Iao, Sabaoth, Adonaeus, Astaphaeus, Eloaeus, Horaeus. Epiphanius (Haer. 26, p. 91), relating the opinions of what was clearly a branch of the same school, places in the highest heaven Ialdabaoth or, according to others, Sabaoth; in the next, Elilaeus according to one version, Ialdabaoth according to the other; in the next Adonaeus and Eloaeus; beneath these Dades, Seth, and Saclas; lowest of all Iao. It was thought that each of the Jewish prophets was sent by a different one of these seven archons, whose special glory that prophet was to declare. Thus (Irenaeus, i. 30, p. 109) the first archon sent Moses, Joshua, Amos, and Habakkuk; the second Samuel, Nathan, Jonah, and Micah; the third Elijah, Joel, and Zechariah; the fourth Isaiah, Ezekiel, Jeremiah, and Daniel; the fifth Book of Tobit and Haggai; the sixth Micah (qu. Malachi?) and Nahum; the seventh Ezra and Zephaniah.

Сегізінші сфера

Көне астрономия жеті планеталық сфераның үстінде сегізінші, тұрақты жұлдыздардың сферасы бар екенін үйреткен (Клемент. Алекс. Strom. iv. 25, xxv. 636-бет; сондай-ақ оның 11-аяттағы 692-беттегі Сефанияға жатқызылған апокрифтік жазбаларда бесінші көктің айтылуы туралы цитатасын қараңыз). Сегізінші сферада, осы гностиктердің айтуынша, барлық осы архонттардың шығу тегіне қатысты анасы, София немесе Пруник (Ириней нұсқасы бойынша), Барбело (Эпифаний нұсқасы бойынша) мекен еткен. Бұл секталардың тілінде hebdomad сөзі тек жеті архонтты ғана емес, сонымен қатар жеті архонттың билік еткен аспан аймақтарын білдіретін жер-су атауы ретінде де қолданылған; ал Ogdoad олардың бақылауынан тыс, жоғарыдағы аспан аймақтарын білдірген. Офиттер жүйесінде жеті архонттың жоғары hebdomad-ынан өзге төменгі hebdomad та болған. Алғашқы ата-ананы Ілдабаоттың бұйрықтарын бұзуға үйреткені үшін жазалап, осы төменгі дүниеге тастаған жылан, одан кейін өзіне алты ұл тудырды, олардың барлығы бірге оның әкесі Ілдабаоттың басшысы болатын hebdomad құрады. Бұл жеті демон, олардың қызметтері көкте емес, осы жерде, және олар өздерінің әкесі тасталған адамзатқа зиян келтіруден ләззат алады. Ориген (Adv. Cels. 30) Офиттердің схемасынан олардың аттары мен бейнелерін келтіреді: Михаил – арыстан, Суриел – бұқа, Рафаэль – дракон, Габриэль – бүркіт, Таутабаот – аю, Эратаот – иттің, Оноэль немесе Тартараот – есектің пішіндес. Шығыс философиясы немесе ең ерте гностикалық жүйелер сегізінші сферадан жоғары жатқан жерді мойындамаған сияқты; және Эпифанийдің баяндауына сәйкес (Haer. 26, 91-бет), Барбело, барлық анасы осы жерде мекен еткен. Бірақ грек философиясы сезімдік әлемнен жоғары тағы да жоғары әлем бар екенін үйреткен. Клемент. Алекс. (iv. 25) сегізінші сфераның noeto kosmo-ға ең жақын екенін айтады. Сондықтан грек философиясының ықпалындағы гностикалық жүйелер жеті немесе сегіз материалдық аспан туралы ілімді өзгеріссіз қалдыра отырып, олардан жоғарыдағы аймақтар туралы теорияны әртүрлі жолдармен дамытады. Базилид жүйесінде (Гипполиттің баяндауы бойынша, vii. 20 және келесі беттер), Ogdoad және Hebdomad – жер-су атаулары ғана. Бұл жүйеде ғалам Kosmos және гиперкосмостық аймаққа бөлінеді. Kosmos-тың ең биік нүктесінде Огдоад немесе эфирлік аймақты басқаратын үлкен архонт билік етеді, ол айға дейін созылады деп сипатталады. Огдоадтың астында өзінің архонты басқаратын Hebdomad орналасқан. Бір жерде (238-бет) Ogdoad және Hebdomad атаулары архонттардың өзіне берілгендей көрінеді. Қалай болғанда да, атаулар бұрынғы жүйеден алынғандығын көрсетеді, өйткені Базилид жүйесінің өзі жеті немесе сегіз сандары туралы есеп бермейді; ал аспан саны жетіге шектелмейді, кейде 365-ке дейін саналады. Pistis Sophia-да жоғары аймақтар туралы ілім соншалықты дамыған, жеті планеталық сфераның маңыздылығы төмендеп кеткен; ал бұл кітапта олардың бұрынғы билеушісі Ілдабаот демонға айналады. Hebdomad сөзі Клименттің уағыздарында да кездеседі, бірақ оның қолданылуы осыған дейін сипатталған іліммен байланысты емес. Сол жерде ашылған Hebdomad құпиясы (Hom. xvii. 10) – жаратылыстың алты күні және жетінші күні тынығу туралы тәуелсіз түсіндірме, ол шексіз кеңістікке созылатын алты бағытпен бейнеленген: жоғары, төмен, оңға, солға, артқа, алға, және жетінші болып саналатын орталық нүкте. Жеті санының құпиялары Клемент. Алекс. (Strom. vi. 16) тарапынан қарастырылады, сондай-ақ ол қарыз алған көзден (Филон, de Op. Mund. және Leg. Allegor., онда тақырып кеңейтіледі, khairei he physis hebdomadi).

The ancient astronomy taught that above the seven planetary spheres was an eighth, the sphere of the fixed stars (Clem. Alex. Strom. iv. 25, xxv. p. 636: see also his quotation, v. 11, p. 692, of a mention of the fifth heaven in apocryphal writings ascribed to Zephaniah). In the eighth sphere, these Gnostics taught, dwelt the mother to whom all these archons owed their origin, Sophia or Prunikos according to the version of Irenaeus, Barbelo according to that of Epiphanius. In the language of these sects the word hebdomad not only denotes the seven archons, but is also a name of place, denoting the heavenly regions over which the seven archons presided; while Ogdoad denotes the supercelestial regions which lay above their control. Again, beside the higher hebdomad of the seven archons, the Ophite system told of a lower hebdomad. After the serpent in punishment for having taught the first parents to transgress the commands of Ialdabaoth was cast down into this lower world, he begat himself six sons, who with himself form a hebdomad, the counterpart of that of which his father Ialdabaoth is chief. These are the seven demons, the scene of whose activity is this lower earth, not the heavens; and who delight in injuring the human race on whose account their father had been cast down. Origen (Adv. Cels. 30) gives their names and forms from an Ophite diagram; Michael in form as a lion, Suriel as an ox, Raphael as a dragon, Gabriel as an eagle, Thauthabaoth as a bear, Erataoth as a dog, Onoel or Thartharaoth as an ass. It does not appear that the Oriental philosophy, or the earliest Gnostic systems, recognised any place higher than the eighth sphere; and it is here that according to the account of Epiphanius (Haer. 26, p. 91) dwelt Barbelo the mother of all. But Grecian philosophy came to teach that above the sensible world there lay a still higher, and Clem. Alex. (iv. 25) speaks of the eighth sphere as lying nearest to noeto kosmo. Accordingly, those Gnostic systems which are tinctured by Grecian philosophy, while leaving untouched the doctrine of seven or eight material heavens, develop in various ways the theory of the region above them. In the system of Basilides, as reported by Hippolytus (vii. 20 sqq. ), Ogdoad and Hebdomad are merely names of place. In that system the universe is divided into the Kosmos and the hypercosmical region. At the highest point of the Kosmos presides the great archon, ruling over the Ogdoad, or ethereal region, which is described as reaching down to the moon. Beneath the Ogdoad is the Hebdomad presided over by its own archon. In one place (p. 238) the names Ogdoad and Hebdomad seem to be given to the archons themselves. In any case the names shew marks of having been derived from a previous system, for the system of Basilides itself gives no account of the numbers seven or eight; and the number of heavens is not limited to seven, as many as 365 being counted. In Pistis Sophia, the doctrine of the higher regions receives such enormous development that the seven planetary spheres are thought of as contemptibly low; and Ialdabaoth, once their ruler, in this book sinks to a demon. The word Hebdomad occurs also in the Clementine Homilies, but its use there is quite unconnected with the teaching hitherto described. The mystery of the Hebdomad there unfolded (Hom. xvii. 10) is an independent exposition of the six days' work of creation, and the seventh day's rest; illustrated by the six directions, into which infinite space extends, viz. up, down, right, left, backward, forward, together with the central point considered as making a seventh. The mysteries of the number seven are treated of by Clem. Alex. (Strom. vi. 16), and in the source whence he borrowed (Philo, de Op. Mund. and Leg. Allegor., where the theme is enlarged on, khairei he physis hebdomadi).

6 + 2 жүйесі

Валентиннің жүйесінде Огдоад пен Хабдомад атаулары бірдей мағынада кездеседі. Бұл төменгі әлемнің үстінде жеті аспан бар, онда олардың жасаушысы – Демиург өзі тұрады, сондықтан оны Хебдомас деп те атайды (Ирен. I. v. 24-бет). Осы жеті аспан туралы Маркус толығырақ айтқан (Ирен. I. xiv. 7, 72-бет). Бұл аспанның үстінде Огдоад, сондай-ақ мезот деп те аталады, ал одан жоғары Иерусалим, Ахамоттың мекені, ол да Огдоад (Ирен. I. v. 2, 24-бет; Гиппол. vi. 191-бет). Огдоадтың үстінде Плерома орналасқан, ол – Эондардың мекені. Осылайша (Hippol. 195-бет) үш бөлімге бөлінеді: та ката тус айонас, та ката тен огдоада, та ката тен хебдомада. Бұл Хабдомад және Огдоад сөздерінің қолданылуында бұрынғы жүйеден іздер көрінеді, Огдоад сөзі Валентиннің өзінің жүйесінде басқа мағынада қолданылады, оның Плерома ішіндегі Огдоады сыртқы Огдоадқа сәйкес болуы мүмкін. Ириней (ii. 107) Валентиннің схемасында аспанға берілген төменгі орынға қарсы Пауылдың үшінші көкке көтерілуі туралы айтылған мәліметтерге сүйенеді.

Бірінші Огдоад

Бұл эволюцияның алғашқы кезеңдерінде бізде (Ирен. I. i) сегіз негізгі Эон бірінші Огдоадты құрайды. Құдай туралы түпкілікті түсінік – айтылмас Әке, ол бастаудан бұрыннан бар, Теңіз тереңдігі (Бытос) деп сипатталады. Оның айналасында әйелдік күш бар, ол Тыныштық (Сиге) деп аталады. Бұл екі құдай – Теңіз тереңдігі мен Тыныштық, эманация процесі арқылы басқа архетиптік жандардың, яғни Эондардың себебіне айналады. Эондар әрқашан еркек-әйел жұптарында (сизигиялар ретінде) туылады, олардың әрқайсысы өз ішінде құдайлық принципті білдіреді, бірақ сонымен бірге Айтылмас Әкенің бір қырын көрсетеді, оны атау мүмкін емес, өйткені ол барлық есімдерден жоғары тұрады. Эманация келесідей жүзеге асады: Теңіз тереңдігі мен Тыныштық Ақыл мен Шындықты (Ноус және Алетэя) тудырады, ол Сөз бен Өмірді (Логос және Зоэ) тудырады, ол Адам мен Шіркеуді (Антропос және Экклесия) тудырады. Бұл Эондық жұптар Құдайлық толықтықты (Плероманы) құрайды, ал мұнда баяндалған алғашқы сегіз Эон – Валентин Огдоады болып табылады. Егер Валентиннің теориясы шындыққа сай деп қабылданса, онда бұл Огдоад эволюция реті бойынша бірінші болып есептелсе де, осы жүйенің даму тарихын зерттейтін біз үшін төменгі Огдоад бірінші болып, ал жоғары Огдоад бұрын қабылданған Огдоадтың кейінгі кеңеюі ретінде анық айқындалуы керек. Мүмкін, Мысырдың сегіз негізгі құдайы туралы ілімі (жоғарыда қараңыз) осы теорияның қалыптасуына да әсер еткен болуы мүмкін, ал Мысыр оның туған жері. Қалай болғанда да, Огдоад 7+1 түрінде болуы, кейіпкерлерді еркек және әйел жұптарымен байланыстыруды қажет ететін теорияның маңызды бөлігіне қайшы келер еді. Римдік Гипполит (Ref. vi. 20, 176-бет) Валентиннің жүйесін Симонның жүйесімен байланыстырады, онда барлық нәрсенің бастауы алты "тамырмен" бірге орталық бірінші принципке келтіріледі. Егер бірінші принципті еркек және әйел принциптерімен ауыстырсақ, Симонның 6+1 Валентиннің 6+2 болады. Алайда, бірінші принципті біртұтас немесе екіұшты қарастыру керек пе деген мәселеде Валентиандардың арасында келіспеушілік болды; және олардың алғашқы Огдоадтың санын санау әдісіне қатысты айырмашылықтары осы ілімнің кейінірек пайда болғанын растайды.

In the earliest stages of that evolution we have (Iren. I. i.) eight primary Aeons constituting the first Ogdoad. The ultimate conception of God, named the Ineffable Father and who has existed since before the beginning, is described as Depth or Profundity (Bythos). All around him exists a female power that has been named Silence (Sige). These two deities, Depth and Silence, become the cause, through a process of emanation, of the other archetypal beings or Aeons. The Aeons are always born in male female pairs (as syzygies), each of which is in itself a divine principle but at the same time represents one aspect of the Ineffable Father, who otherwise could not be described nor comprehended as he is beyond all names. The emanation takes place in the following manner: Depth and Silence gives birth to Mind and Truth (Nous and Aletheia), who gives birth to Word and Life (Logos and Zoe), who gives birth to Man and Church (Anthropos and Ecclesia). These Aeonic pairs comprise the Fullness of Godhead (Pleroma), and the first eight Aeons that have been expounded here are the Valentinian Ogdoad. Though this Ogdoad is first in order of evolution, if the Valentinian theory be accepted as true, yet to us who trace the history of the development of that system the lower Ogdoad must clearly be pronounced the first, and the higher only as a subsequent extension of the previously accepted action of an Ogdoad. Possibly also the Egyptian doctrine of eight primary gods (see above) may have contributed to the formation of a theory of which Egypt was the birthplace. In any case an Ogdoad 7 + 1 would have been inconsistent with a theory an essential part of which was the coupling its characters in pairs, male and female. Hippolytus of Rome (Ref. vi. 20, p. 176) connects the system of Valentinus with that of Simon, in which the origin of things is traced to a central first principle, together with six "roots." If for the one first principle we substitute a male and female principle, the 6 + 1 of Simon becomes the 6 + 2 of Valentinus. This very question, however, whether the first principle were to be regarded as single or twofold was one on which the Valentinians themselves were not agreed; and their differences as to the manner of counting the numbers of the primary Ogdoad confirm what has been said as to the later origin of this doctrine.

4 + 4 жүйесі

Валентин шекті болмыстың басталуы туралы Огдоад ілімін орнатқаннан кейін, оның Пифагор философиясымен сіңген ізбасарлары өзгеріс енгізді. Сол философияда тетрада ерекше құрметпен қарастырылып, сезімтал әлемнің негізі деп есептелді. Пифагордың тетрадаға берген серті жақсы белгілі. Валентиний Секунд Огдоадты оң және сол тетрадаларға бөлді (Ирен. I. xi.); ал сандар туралы Пифагордың ойларына көп көңіл бөлген Маркустың жүйесінде тетрада ең жоғары орынға ие.