Кіріспе
II ғасырдағы грек епискобы және шіркеу докторы Иреней (/ɪr//ɪ/'/n//eɪ//ə//s/; Eirēnaios; шамамен 130 – шамамен 202 ж.б.) – қазіргі Францияның оңтүстік аймақтарындағы христиан қауымдастарын басқару және кеңейтудегі рөлімен, сондай-ақ Киелі кітаптардың гетеродокстық немесе гностикалық түсіндірмелеріне қарсы күресу арқылы христиан теологиясын дамытумен белгілі болған грек епискобы. Смирна қаласында туған ол Поликарптың уағыздарын естіген, ал Поликарптың өзі Жақсы Жаңалықты уағыздаған Иоаннды естіген делінеді, осылайша ол елшілермен тікелей байланыс құрған соңғы адам болды. Луддун (қазіргі Лион) епискобы болып тағайындалған ол ең танымал еңбегі – «Ерестіктерге қарсы» (көбінесе «Adversus Haereses» деп аталады), гностицизмді, әсіресе Валентиннің ілімін жоққа шығарады. Гностикалық секталардың құпия білім туралы доктриналарына қарсы тұру үшін ол православиенің үш тірегін ұсынды: Киелі кітаптар, елшілерден жеткен дәстүр және елшілердің ізбасарларының үйретуі. Ол қазіргі канондық төрт Евангелияның барлығының да маңызды екенін бірінші болып мойындады. Ол католик шіркеуінде әулие ретінде танылған, оның мерекесі 28 маусымда атап өтіледі. Папа Франциск 2022 жылдың 21 қаңтарында Иренейді шіркеудің 37-ші докторы деп жариялады.
Irenaeus (/ɪr//ɪ/'/n//eɪ//ə//s/; Eirēnaios; c. 130 – c. 202 AD) was a Greek bishop noted for his role in guiding and expanding Christian communities in the southern regions of present day France and, more widely, for the development of Christian theology by combating heterodox or Gnostic interpretations of Scripture as heresy and defining proto orthodoxy. Originating from Smyrna, he had seen and heard the preaching of Polycarp, who in turn was said to have heard John the Evangelist, and thus was the last known living connection with the Apostles. Chosen as bishop of Lugdunum, now Lyon, his best known work is Against Heresies, often cited as Adversus Haereses, a refutation of gnosticism, in particular that of Valentinus. To counter the doctrines of the gnostic sects claiming secret wisdom, he offered three pillars of orthodoxy: the scriptures, the tradition handed down from the apostles, and the teaching of the apostles' successors. He is the earliest surviving witness to regard all four of the now canonical gospels as essential. He is recognized as a saint in the Catholic Church, which celebrates his feast on 28 June, Pope Francis declared Irenaeus the 37th Doctor of the Church on 21 January 2022.
Өмірбаян
Ириней – грек, Поликарптың туған қаласы Кіші Азиядағы Смирнадан, қазіргі Измир, Түркияда 2-ші ғасырдың бірінші жартысында дүниеге келген. Дәл мерзімі 120 және 140 жылдар аралығында болған деп саналады. Замандастарының көпшілігінен өзгеше, ол ересек шағында дінге келмей, христиан отбасында тәрбиеленген. Рим императоры Марк Аврелийдің 161-ден 180 жылға дейінгі кезеңде христиандарды қуғынға салған тұсында Ириней Лион шіркеуінің священнигі болған. Осы қаланың дін қызметкерлерінің көпшілігі сенімдері үшін түрмеде отырғанда, 177 жылы оны Римге, Папа Элевтерийге Монтанизм ересі туралы хатпен жіберді. Осы оқиға оның еңбегіне айқын куәлік болды. Ириней Римде болғанда, Лионда қуғын-сүргін басталды. Галлияға оралған Ириней шейіт Потинийдің орнын басып, Лионның екінші епископы болды. Марк Аврелийдің қуғынынан кейін орнаған діни тыныштықта жаңа епископ өзінің қызметін пасторлық және миссионерлік міндеттерге бөлді (осы туралы бізде аз ғана, кеш және толық сенімді емес мәліметтер бар). Оның жазбаларының басым бөлігі гностицизмге қарсы бағытталған. Олардың ең танымалдары – «Ереске қарсы» (Adversus haereses). Ириней гностик жазбаларымен кездесіп, олармен әңгімелескенін айтады, бұл Кіші Азияда немесе Римде болған болуы мүмкін. Алайда, гностицизм Лион маңында да болған көрінеді: ол Рона өзенінің аңғарында өмір сүрген және үйреткен «Маркус сиқыршының» ізбасарлары туралы жазады. Ириней епископ болғаннан кейінгі өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Оның соңғы ісі (Евсевийдің 150 жылдан кейінгі мәліметі бойынша) – 190 немесе 191 жылы Рим Папасы Виктор I-ге Кіші Азиядағы христиан қауымдарын шіркеуден шығаруға қарсы ықпал етуі болды. Оның қайтыс болған күні белгісіз, бірақ ол 2-ші ғасырдың соңында немесе 3-ші ғасырдың басында қайтыс болған болуы керек. Католик және кейбір православие шіркеулері оны шейіт деп есептейді. Ол Лиондағы Сент-Джон шіркеуінің астына жерленді, кейін оның құрметіне Сент-Иреней деп аталды. 1562 жылы гугеноттар қабір мен оның қалдықтарын толығымен жойды.
Жазбалар
Ириней бірнеше кітап жазды, бірақ ең маңыздысы – "Ерестікке қарсы" (немесе латынша атауы "Adversus haereses"). Бірінші кітабында Ириней Валентин гностиктері мен олардың алдыңғылары туралы айтады, олардың тарихы сияқты ежелгі заманға, Симон Магқа дейін жетеді. Екінші кітапта ол Валентиандық ілімдерде ешқандай құндылық жоқ екенін дәлелдеуге тырысады. Үшінші кітапта Ириней осы ілімдердің жалған екенін көрсетуге тырысады, осыған байланысты Інжілдерден алынған қарсы дәлелдер келтіреді. Төртінші кітап Исаның сөздерінен тұрады, және Ириней мұнда Ескі және Жаңа өсиеттердің бірлігін де атап көрсетеді. Соңғы том, бесінші кітапта, Ириней Исаның тағы басқа сөздеріне және апостол Пауылдың хаттарына назар аударады. Ириней былай деп жазды: "Шіркеуден оңай алуға болатын шындықты басқалардан іздеудің қажеті жоқ. Өйткені ол, құнды бұйымдар сақталатын қазынадай, апостолдардың барлық шындыққа қатысты нәрселерін сақтайды, осылайша әркім осы өмір суындай құнарлы нәрсені іше алады. Ол – өмірдің есігі". 1945 жылы Наг-Хаммади кітапханасы табылғанға дейін "Ерестікке қарсы" гностицизмнің ең жақсы сақталған сипаттамасы болып саналды. Кейбір діни ғалымдар Наг-Хаммадидегі жаңа орталықтар Иринейдің гностицизм туралы сипаттамасының дұрыс емес және polemikалық сипатта екенін көрсеткенін айтады. Дегенмен, қазіргі ғалымдардың көпшілігі Ириней гностикалық сенімдерді жеткізгенде өте дәл болды және Наг-Хаммади мәтіндері Иринейдің ақпараттылығының жалпы дұрыстығына ешқандай күмәнді тудырмады деген пікірде. Мысалы, дін тарихшысы Элейн Пейджлс Иринейдің гностиктер тобын жыныстық еркіндікке ұмтылатын деп сипаттағаны үшін сынап, олардың өзінің жазбаларының кейбіреулерінде пәк болуды orthodox мәтіндерден де қатаң талап еткенін айтады. Алайда, Наг-Хаммади мәтіндері біртұтас гностикалық сенім жүйесін емес, көптеген гностикалық секталардың әртүрлі сенімдерін ұсынады. Олардың кейбіреулері дене тіршілігін мағынасыз деп санағандықтан еркін өмір салтын ұстанды; ал басқалары пәк болуды мадақтады және тіпті некеде де кез келген жыныстық қатынасқа тыйым салды. Ириней "Апостолдық уағыздың дәлелі" деп те аталатын "Апостолдық уағыздың дәлелі" атты еңбегін де жазды, оның армян тіліндегі көшірмесі 1904 жылы табылған. Бұл жұмыс жаңадан христиан болғандарға арналған нұсқаулық болған сияқты. Евсевий Иринейдің басқа да еңбектерін растайды, олар қазір жоғалып кетті, соның ішінде Огдоада, Бластусқа жазылған шикізат туралы аталмаған хат, Білім туралы, Монархия немесе Құдай қалай зұлымдықтың себебі емес, Пасха туралы. Ириней кейінгі ұрпаққа үлкен ықпал етті. Гипполит және Тертуллиан оның жазбаларына еркін сүйенді. Алайда, оның "Ерестікке қарсы" және "Апостолдық уағыздың дәлелі" еңбектерінен басқа ешқайсысы бүгінгі күнге дейін сақталмаған, мүмкін, оның жер бетіндегі мың жылдыққа деген үміті гректер үшін оны оқуды қиын еткен болар. "Ерестікке қарсы" кітабының түпнұсқа грекше толық нұсқасы болмаса да, бізде үшінші ғасырдан бастап латын тіліндегі толық нұсқасы, сондай-ақ сириялық нұсқасының отыз үш үзіндісі және төртінші және бесінші кітаптардың толық армян нұсқасы бар. Эвелин Андерхилл өзінің "Мистицизм" атты кітабында Иринейді "католик мистикасы арқылы Құдайдың қаласындағы мұнаралар мен бекіністерді салуға мүмкіндік берген, мықты эшафолдтар жүйесін сақтап қалуы үшін" мақтады. Иринейдің еңбектерін алғаш рет ағылшын тіліне Джон Кебл аударды және 1872 жылы "Әкелер кітапханасы" сериясының бір бөлігі ретінде жариялады.
Апостолдық билік
Ириней Исадан өзіне берілген құпия ауызша дәстүрді меңгеруді талап еткен гностиктерге қарсы жазған еңбектерінде, әртүрлі қалалардағы епископтардың елшілерден бастап белгілі болғанын және ол тізімдеген елшілерден келген ауызша дәстүрдің, Киелі кітапты түсіндіруде сенімді жолбасшы екенін айтты. Католик-протестант пікір таласының классикалық мысалы болған бір бөлімінде, ол Рим шіркеуін биліктің үздіксіз тізбегінің үлгісі ретінде көрсетті, ал католик пікір таласы осы мәтінді Римнің Шығыс шіркеулерінен жоғары тұруын, оның басымдығы арқасында дәлелдеу үшін пайдаланды. Епископтар мен пресвитерлердің із келісімі православиені сақтау үшін маңызды болды. Ириней гностиктерге қарсы талас жүргізе отырып, барлық елшілік шіркеулер көптеген тәуелсіз арналар арқылы бірдей дәстүрлер мен үйретімдерді сақтап қалғанын көрсетті. Осы көптеген тәуелсіз арналардың бірауыздан келісімі, сол шіркеулерде қалыптасқан православиелік сенімнің рас екенін дәлелдеді.
Теология және гностицизммен айырмашылығы
Иринейдің теологиясының басты мәселесі – гностиктердің Құдай туралы теориясына қарсы Құдайдың бірлігі мен жақсылығы; бірнеше құдайлық шығулар (Эондар) және Монода мен Демиург арасындағы ерекшелік. Ириней Юстин Шейіттен мұра еткен Логос теологиясын пайдаланады. Ириней Поликарптың шәкірті болған, ал оның апостол Жоханнан тәрбие алғаны айтылады. (Жохан Логос терминологиясын Жохан Жақсы Жаңалығында және 1 Жохан хатында қолданған). Ириней Ұл мен Киелі Рухты жиі "Құдайдың қолы" деп атаған, бірақ сонымен қатар Ұл туралы "Логос" деп те айтқан.
Құтқарылу тарихының бірлігі
Иринейдің Құдайдың бірлігіне баса назар салуы, құтқарылу тарихының бірлігіне жасаған сәйкес баса назарында көрінеді. Ириней қайта-қайта Құдайдың әлемді жаратумен бастап, одан бері оны бақылап келе жатқанын, болғанның бәрінің оның адамзатқа арналған жоспарының бір бөлігі екенін айтады. Осы жоспардың мәні – жетілу процесі: Ириней адамзаттың толық емес күйде жаратылғанын және Құдайдың оның жаратылыстарын құдайға ұқсас болуға жеткізу үшін ұзақ уақыт қажет деп санайды. Сондықтан, содан бері болған барлық оқиғалар Құдай тарапынан адамзаттың осы бастапқы кемшілікті жеңіп, рухани жетілуіне көмектесу үшін жоспарланған. Әлемді Құдай қасақтана қиын орын ретінде жасады, онда адамдар моральдық шешімдер қабылдауға мәжбүр, себебі осылай ғана олар моральдық тұлғалар ретінде жетіле алады. Ириней өлімді Йонаны жұтқан үлкен балыққа теңейді: Йона тек киттің ішегінің тереңдігінде Құдайға жүгініп, оның еркіне сәйкес әрекет ете алды. Сол сияқты, өлім мен азап жамандық сияқты көрінеді, бірақ оларсыз біз Құдайды біле алмас едік. Иринейдің айтуынша, құтқарылу тарихындағы ең маңызды оқиға – Исаның келуі. Ириней үшін, Мәсіхтің кіруі Құдайдың адамзатты жаратуға бел буғаннан бұрын ниеттенгені болды. Ириней бұл ойды Римдіктерге 5:14-ке сүйеніп дамытады, былай дейді: «Ол құтқарушы болғандықтан, құтқарылуға тиіс нәрсе де болуы керек еді, құтқарушы босқа болмауы үшін». Кейбір дінтанушылар Ириней адамзат күнә жасаса да, кіру орын алатынына сенгенін айтады; бірақ олардың күнә жасауы оның құтқарушы ретіндегі рөлін анықтады. Ириней Мәсіхті Адамның іс-әрекеттерін жүйелі түрде жоятын жаңа Адам ретінде көреді: Адам жақсылық пен жамандықты білу ағашының жемісіне қатысты Құдайдың бұйрығына бағынбағандықтан, Мәсіх тіпті ағашқа ілініп өлгенге дейін бағынды. Ириней Хауа мен Мариямды салыстырып, біріншісінің сенімсіздігін екіншісінің адалдығымен қатар қояды. Адамның жасаған қателіктерін түзетумен қатар, Ириней Мәсіхтің адам өмірін «қайта құрастырғанын» немесе «қорытындылағанын» айтады. Ириней біздің құтқарылуымызды Құдайдың адам болып кіруі арқылы жүзеге асырылатынын түсіндіреді. Ол күнәнің жазасын өлім мен бұзылу деп сипаттайды. Бірақ Құдай өлмейді де, бұзылмайды, және тек Мәсіхте адамдық табиғатқа бірігу арқылы бізге осы қасиеттерін жеткізеді – олар жұқпалы ауру сияқты таралады. Ириней құтқарылудың Мәсіхтің кіруі арқылы жүзеге асырылатынын, адамзатқа бұзылмайтындық сыйлайтынын баса айтады, оның айқышқа шегеленудегі құтқарушылық өлімі оның бір бөлігі болса да, оған баса назар аудармайды.
Жаңа Адам ретінде Мәсіх
Ириней өзінің гностикалық қарсыластарына қарсы тұру үшін Пауылдың Мәсіхті соңғы Адам ретінде бейнелеуін одан әрі дамытады. Иринейдің Мәсіхті Жаңа Адам ретінде бейнелеуі Пауылдың Мәсіх пен Адамды салыстыруына негізделген. Ириней осы салыстыруды Мәсіхтің шынымен адам денесін алғанын көрсету үшін пайдаланады. Ириней бұл мәселені баса айтуды маңызды деп есептейді, себебі Христостың толыққанды адам екенін мойындамау гностицизмнің әртүрлі бағыттарын байланыстыратын ортақ нәрсе екенін түсінеді, оны оның «еретиктердің ешқайсысының пікірінше Құдай Сөзі денеге айналмады» деген сөзінен көруге болады. Иринейдің пікірінше, Сөз адам болмаса, адамдар толық құтқарылмайды. Ол адам болып, Мәсіх адамзатты Құдайдың бейнесі мен ұқсастығында қалпына келтірді, оны адамзаттың күнаға іріккенінде жоғалтқан. Адам ата адамзаттың бастапқы басшысы болғандай, Мәсіх – адамзаттың жаңа басшысы, ол құтқарылу ісінде Адам атаның рөлін толықтырады. Ириней осы адамзатты қалпына келтіру процесін «қайта жарату» деп атайды. Иринейдің пікірінше, Пауылдың осы үзіндіде Ескі Заңға (Мұса пайғамбардың келісіміне) қатысты айтқандары Ескі Заң адамзаттың күнәлі екенін көрсеткенімен, оларды құтқара алмағанын көрсетеді. Ол былай түсіндіреді: «Заң рухани болғандықтан, ол күнәні анық көрсете білді, бірақ жойған жоқ. Себебі күнә рухта емес, адамда билік етеді». Адамдардың денелік табиғаты болғандықтан, оларды рухани заң құтқара алмайды. Оларға адам құтқарушы керек. Сондықтан Мәсіхтің адам болуы қажет болды. Ириней Мәсіхтің адам болуының адамзатты қалай құтқаратынын «Бір адамның бағынбауы арқасында көптеген адамдар күнәлі болды, ал бір адамның бағынуы арқасында көптеген адамдар ақталып, құтқарылды» деген сөздермен түйіндейді. Ириней Адам мен Мәсіхтің денелік жаратылуына баса назар аударады, осылайша Мәсіхтің денеге келуі адамзаттың денелік табиғатын қалай құтқаратынын көрсетеді. Ириней Мәсіхтің Адам атаның ісін кері қайтару маңызды екенін баса айтады. Мәсіхтің бағынуы арқылы Адам атаның бағынбауының салдары жойылды. Ириней Исаның құрбандыққа шалынуын Мәсіхтің бағынуының шыңы деп көрсетеді, оның салдарынан Адамның күнәсі жойылды. Иринейдің Пауылдың Мәсіхті Жаңа Адам ретінде талқылауын түсіндіруі маңызды, себебі ол құтқарылудың қайта жарату теориясын дамытуға көмектесті. Ириней құтқарылудың діни немесе заңдық емес, Адамның ісін Мәсіхтің кері қайтаруы арқылы жүзеге асырылатынын баса айтады. «Өлім жеңіспен жеңілді» деген сөз Иринейге, Раб алғашқы адамды, яғни Адамды құтқарылғандардың бірі ретінде қайта тірілтеді дегенді білдіреді. Иринейдің айтуынша, Адамның құтқарылуын жоққа шығару – «өмірден мәңгілікке дейін өзін шеттету», ал мұны жасаған алғашқы адам Татиан болды. Екінші Адам бірінші Адамды құтқарды деген пікірді Ириней ғана емес, Григорий Тауматург та қолдады, бұл оның ерте Шіркеуде кең таралғанын көрсетеді.
Валентиндік гностицизм
Валентиандық гностицизм – Ириней қарсылас болған гностицизмнің маңызды түрлерінің бірі. Гностиктердің құтқарылу туралы көзқарасына сәйкес, жаратылыс бастапқыда толық болды; оның өсуіне және жетілуіне уақыт қажет болған жоқ. Валентиандықтар үшін материалдық әлем – Софияның Әкеге деген құштарлығынан туындаған толықтықтың жоғалуының салдары. Сондықтан, адам ақырында құпия білім арқылы Ахамоттың бастапқыда құлаған плеромасына кіру арқылы құтқарылады. Валентиндік гностиктер пікірінше, адамдардың үш класы бар: материалдық, олар құтқарылуға жете алмайды; психикалық, олар іс-әрекеттерімен және сенімімен нығаяды (олар шіркеудің құрамында); және рухани, олар бұзылмайды және материалдық іс-әрекеттерге ұшырамайды. Қарапайым адамдар – сенімі бар, бірақ ерекше білімге ие емес – құтқарылуға жете алмайды. Ал рухани адамдар – осы үлкен сыйды алғандар – ғана ақырында құтқарылуға жетеді. "Демиург" атты мақаласында Дж. П. Арендзен Валентиандықтардың адам құтқарылуы туралы көзқарасын қорытындылап берді. Ол былай деп жазады: "Бірінші, немесе тәндік адамдар, материяның қалыңдығына қайта оралып, ақырында отпен жанып кетеді; екінші, немесе психикалық адамдар, Демиургпен бірге олардың мырзасы ретінде, орташа күйге енеді, оны көк (плерома) деуге де, тозақ (whyle) деуге де болмайды; таза рухани адамдар Демиургтың ықпалынан толық босатылып, Құтқарушымен және оның әйелі Ахмотпен бірге денеден (húle) және жаннан (psuché) айырылып, плеромаға кіреді". Осы түсінік бойынша, құтқарылудың мақсаты – рухани тұлғаларды олардың материалдық денелерінен босату. Материалдық денеге ие болып, Ұл Құтқарушы болады және рухани денеге ие болуға мүмкіндік беру арқылы плеромаға кіруді жеңілдетеді. Алайда, дене мен жанға айналғаннан кейін, Ұл Өзі де құтқарылуға мұқтаж болады. Сондықтан, Сөз Құтқарушыға Иорданда суға батқанда түседі, бұл Ұлды оның бұзылатын денесі мен жанынан азат етеді. Оның дене мен жаннан құтқарылуы рухани адамдарға да қолданылады. Осы гностикалық көзқарасқа жауап ретінде Ириней Сөздің етке айналғандығын және адамзатты құтқару үшін Мәсіхтің денесінің маңыздылығын баса көрсететін сотериологияны дамытты, бұл туралы жоғарыда айтылды. Гностицизмді сынағанда Ириней Яһуданы оң жағынан бейнелейтін, оның Исаның нұсқауларымен әрекет еткенін көрсететін гностикалық жазбаға сілтеме жасады. Жақында табылған Яһуда туралы жазба Ириней өмір сүрген кезеңге (2 ғасырдың соңы) жақын датирленеді және ғалымдар оны сол дәуірдегі гностикалық сенімдердің көптеген түрлерін көрсететін көптеген гностикалық мәтіндердің бірі деп санайды.