Кіріспе

Магна Грецияның маңызды қаласы, Магна Грецияның ежелгі қаласы.

Сибарис (Σύβαρις;) – қазіргі Италияның Калабрия аймағындағы Таранто шығанағының жағалауында орналасқан ежелгі грек қаласы. Қала шамамен б.з.д. 720 жылы Ахай және Троезениялық қоныс салушылармен негізделді, ал 10 жылдан кейін Ахайлар жақын жердегі Кротон қаласын да құрды. Сибарис құнарлы жері мен қарбалас портының арқасында зор байлыққа ие болды, сондықтан ол грек Архаикалық әлемінің ең бай колониясы ретінде танымал болды. Оның тұрғындары гректер арасында ләззатқа құмарлығымен, той-томалақтарымен және шектен тыс әрекеттерімен аты шықты, сондықтан «сибарит» және «сибариттік» сөздері шексіз байлық, зәулімдік және ысырапты ләззат іздеудің синониміне айналды. Сибарис аймақтағы кішігірім колонияларға да билік етті және 10 км қашықтықтағы Франкавилла Маритиманың жанындағы Тимпоне-делла-Моттада акрополі болды. Сибарис қаласы шамамен б.з.д. 510 жылы көршілес Кротонмен қиратылып, халқы жер аударылды, бірақ оның колониялары сол аймақта өмір сүруін жалғастырды. Б.з.д. 444/43 жылы афиналықтардың басшылығымен жаңа колония құрылды, ол ескі қаланың орнына салынған Тюрий қаласы болды. Тюрий де б.з.д. 193 жылы қиратылды, бірақ римдіктер Тюриймен бірдей жоспармен Копия қаласын салды, және осы қалалардың қалдықтары бүгінге дейін көрініп тұр. Сибарис/Тюрий/Копияның қираған орындары Крати өзенінің шөгінділерімен көміліп, ұмытылған еді. Қираған орындар 1932 жылдан бастап қайта ашылып, қазба жұмыстары жүргізілді. Бүгінде оларды Италияның Калабрия провинциясының Козенца провинциясындағы Сибариден оңтүстік-шығысқа қарай табуға болады.

География

Қала теңізге жақын орналасқан және Кратис пен Сибарис өзендерінің арасында жатқан (қаланың аты осы өзендерден шыққан). Қазіргі зерттеулердің көпшілігі қаланың сулы-сазды лагунаға жақын, жағалау бойындағы төбеде орналасқанын көрсетеді. Бүгінде бұл өзендер Крати және Косиль деп аталады. Қазір Косиль өзені Крати өзеніне сағасынан шамамен 5 км жерде құяды, ал Крати археологиялық қазба орнының оңтүстігінен ағып өтеді. Сибарис халқы бар кезде Косиль Таренто шығанағына тікелей бағытталған, бәлкім солтүстікке қарай аз ғана қашықтықта. Қала қазіргі Калабрияның ең кең жазығында орналасқан, ол өте құнарлы және қаланың байлығының бастауы болған. Қала теңіз деңгейіне жақын болған, ал екі өзенмен шектескен жазық мезгіл-мезгіл су тасқынына ұшыраған, сондықтан қазір Сибарис жер бетінен 6 метрдей төменде, жер асты суы деңгейінен де төмен жатыр. 2013 жылы болған су тасқыны қазба орнын толық жауып, балшықпен көмген. Тіпті 2023 жылы да қазба орнынан жер асты суын шығару үшін үнемі қуатты сорғылар қажет болып тұр.

Қор

Сибарис б.з.д. 720 жылы құрылған. Ахеялықтардың Грек отарлауына түрткі болған себептердің бірі – таулы өңірде өңдеуге жарамды жердің жетіспеушілігі және халық санының артуы еді. Қала құрылтайшысының (оэкист) атының нақтылығы күмәнді, себебі аталған мәліметтің жалғыз көзі – Страбон, және ол [Сагар]ис немесе [Сибар]ис сөздерінің бұрмалануы болуы мүмкін. Бұл мәселені одан әрі күрделендіретін нәрсе – Посейдония монеталарында «Виис» әріптерінің кездесуі. Бұл Страбонның баяндамасын қуаттайтын дәлел ретінде қарастырылады, өйткені Посейдонияның Сибарис отары болғандығы туралы пікір бар.

Біздің заманымыздан бұрынғы 7 және 6 ғасырлардағы өркендеу

Сибарис құнарлы егістік жерлері мен шетелдіктерді азаматтыққа қабылдау саясатының арқасында зор байлыққа және көп халқына ие болды. Бұл Италиядағы ең ірі грек қаласы еді және онда 300 000 тұрғын болған деседі, бірақ кейбір деректер 100 000 деп көрсетеді.

Кротонның билігінен босату

Диодор Сицилийдің айтуынша, қаладағы олигархиялық үкімет б.з.д. 510/509 жылдары Телис есімді халық жетекшісі (Геродот оны тиран деп сипаттайды) тарапынан құлатты. Ол сибариттерді 500 ең бай азаматты жер аударып, олардың мүлігін тәркілеуге көндірді. Жер аударылғандар Кротон қаласының құрбандық орындарында паналады. Телис кротониялықтардан жер аударылғандарды соғыс жариялау қаупімен қайтаруды талап етті. Кротониялықтар соғыстан аулақ болу үшін жер аударылғандарды ұстап беруге дайын болды, бірақ Пифагор оларды жалбарынушыларды қорғауға инабат етті. Соның салдарынан сибариттер 300 мың адамдық әскермен кротониялықтарға шабуыл жасады, олардың әскері Мило басшылығымен 100 мың сарбазды құрады. Диодордың (Страбонмен ортақ) көрсеткен әскер саны халық санынан да әлдеқайда артық болған болуы мүмкін. Кротониялықтар санда аз болғанына қарамастан, шайқаста жеңіске жетіп, тұтқынға алмады, көптеген сибариттерді өлтірді. Жеңістен кейін олар Сибарис қаласын тонап, қиратты. Страбонның мәліметінше, шайқас пен қаланы тонау арасында екі ай немесе тоғыз күн өткен. Осы уақытта сибариттер Телисті және оның қолдаушыларын өлімге жіберген болуы мүмкін. Вальтер Буркерт Диодор Сицилийдің баяндамасының дұрыстығына күмән келтіреді. Телис алдымен қарсыластарын қуғаннан кейін олардың қайта оралуын талап ету логикалық емес. Оның пікірінше, оқиғаның элементтері көрінеу қияли трагедияларға ұқсайды. Геродоттың нұсқасы қысқарақ және Пифагорға қатысты ештеңе айтпайды, бірақ кротониялықтар Дорийден көмек алғанын мәлімдейді. Страбонның сөзіне сүйенсек, кротониялықтар Сибарис қаласын суға батыру үшін Кратис өзенінің бағытын өзгертіп жіберген. Крати өзені арнасында дөңгелек құм мен ұсақ тастарды тасымалдайды, егер Страбонның айтқаны рас болса, өзен қаланы суға батырғанда бұл материал қаланың үстінде шөгінді ретінде жиналуы керек еді. Қазандықтың сынамаларын талдау көрсеткендей, бұрынғы қаланың үстінен мұндай өзендік шөгінділер табылған жоқ, ал Сибарис қаласының көмілуі, көбінесе, өзеннің жағалауындағы аллювиация сияқты табиғи процестердің нәтижесінде болған.

Кротонмен күрестің жалғасуы

Ол жойылғаннан кейін аман қалған тұрғындары Лаус және Скидрус колонияларына паналады. Бірқатары Посейдонияға қашқан болуы мүмкін, себебі V ғасырдың басында Посейдония монеталары Ахеялық салмақ стандартын және Сибарит монеталарындағы бұқа бейнесін қабылдады. А. Дж. Грэм босқындардың саны Посейдониялықтар мен Сибариттер арасында қандай да бір синоэцизмге, мүмкін симполия түрінде, жеткілікті болғанын айтады. Диодор мен Страбон мәлімдегендей, Сибарис толығымен жойылған жоқ, Кротонның тәуелді "одақтасы" болды. "Одақтастық" монеталарының бір жағында Кротонның үш аяқты тірегінің символы, екінші жағында Сибарис бұқасының символы бейнеленген. Аристоксеннің әдеби дәлелдері Кротонның бағынышына түскеннен кейін Сибариске көшіп келген Пифагоршылар туралы куәлік береді. Диодор Сицилиялық 476/475 ж.б. Кротонның Сибариске қайтадан шабуыл жасағанын хабарлайды. Сибариттер Сиракузаның тираны Иеро I-ге көмек сұрап жүгінді. Иеро өз бауыры Полизелосты Сибариттерді құтқару үшін әскерге қолбасшы етіп тағайындады, бірақ Кротонияттар оны өлтіруі мүмкін екенін күтті. Полизелос бұл күдікті сезіп, жорыққа басшылық етуден бас тартты және Акрагастың тираны Теронға паналады. Диодор Сибариске көмек көрсету туралы Иероның жоспарынан әрі ештеңе айтпайды, бұл Сибариттердің қайтадан жеңілгенін көрсетеді. Алайда Тимей және екі схолия бойынша Полизелос Сибарис қоршауын жеңілдетуге жетті және кейіннен төңкерілгені үшін айыпталып Акрагасқа қашты. 476 ж.б. қоршаудың нәтижесіне қарамастан, Сибариттер сол жыл мен 452/451 ж.б. аралығында өз қалаларын тастап кетуге мәжбүр болған сияқты. Диодор Сибариттердің 452/451 ж.б. бұрынғы орнында тессалиялықтың басшылығымен қаласын қайта құрғанын жазады. Бұл оқиғада Посейдонияның да үлкен үлесі болды деп есептеледі, себебі жаңа қаланың монеталары Посейдония монеталарына өте ұқсас. Мүмкін, Сибарис, оның одақтастары және Сердайлар (белгісіз халық) арасындағы достық шарты осы жаңа негіздемеге байланысты болған, өйткені Посейдония осы шартының кепілі болды. Соңында Сибариттер 446/445 ж.б. Кротонияттар тарапынан жаңа қалаларынан қайта қуылды.

445 жылы соңғы қуғын

Бұдан кейін не болғаны қайтадан белгісіз. Диодордың мәліметінше, сибариттер Спарта мен Афинадан қалаларын қайта басып алуға көмек сұрады. Афина мен Пелопоннестің басқа қалаларының көмегімен олар Сибарис қаласынан көп алшақтамай Тюрий қаласын құрды. Көп ұзамай Тюрийдің басқа қоныс тұрғындары мен сибариттер арасында сибариттердің жеңілдіктері үшін жанжал туды. Басқа отаршылдар, олардың саны мен күші артық болғандықтан, сибариттердің көбін өлтірді. Сибариттердің бір бөлігі қашып үлкеріп, б.з.б. 444 жылдан кейін Трейс өзені бойында Сибарис қаласын қайта құрды. Сибариттердің көмек сұрауы б.з.б. 445 жылдың көктемінде отыз жылдық бейбітшілікке қол қойылғаннан кейін жасалған болуы керек, себебі Спарта мен Афина әлі соғысып жатқанда көмек сұраудың мәні болмас еді. Диодор Тюрийді құру үшін бір ғана экспедиция ұйымдастырылғанын айтса, Страбон афиналықтар мен басқа грек отарлаушылары алдымен Сибарис қаласында тұрғандарын, тек сибариттерді қуғаннан кейін ғана Тюрийді құрғандарын жазады. Қазіргі зерттеулер Страбонның мәліметтерін растайды және екі экспедиция болғанын көрсетеді. Б.з.б. 446/445 жылдары Афина Сибарис тұрғындарын күшейту үшін экспедиция жіберді. Б.з.б. 445 жылдың жазында екі топтың қақтығысы сибариттердің құлауына әкелді. Б.з.б. 444/443 жылдары афиналықтар мен басқа жаңа отарлаушылар қаланы Тюрий деп аталатын жаңа қалаға айналдырды. Қала он тайпаны қамтитын жаңа демократиялық конституцияны қабылдады, бірақ оған сибариттер енбеді.

Мұра

Геродоттан, Диодордан және ежелгі грек жазушыларынан өзгеше, римдік кезеңнің кейінгі авторлары сибариттерді сынады. Элиан, Страбон және әсіресе Афиней Сибарис қаласының құлауын сибариттердің мақтанғаны, жоғарыпарсылдығы және шектен тыс зәулімдігі үшін құдайдың кек алуы деп қарады. Афиней – сибариттер туралы әңгімелердің ең толық көзі. Оның сөзіне қарағанда, олар жабық ыдыстарды ойлап тапқан және бір жыл бойы ешкімге ұқсамайтын тағамдарынан табыс табуын қамтамасыз ету үшін авторлық құқық ұғымын енгізген. Олар әрқашан көліктермен саяхаттаған, бірақ бір күндік жолға үш күн жұмсайтын. Ауылдағы сарайларға дейінгі жолдар жабылып, шарапты жүзімдіктерден теңіз жағалауындағы погребтерге арналар арқылы тасыған. Ол цитата келтірген комедияшы Метагеннің бір сөзінде сибарит қала арқылы ағып жатқан тағам өзендері туралы мақтанады. Афиней сибариттердің ысырапшылдығының көптеген мысалдарын келтіріп қана қоймай, олардың зәулімдігі мен күнәларының құлауға әкелгенін де айтады. Афинейдің айтуынша, сибариттердің елшілері (солардың бірі Амирис есімді) Дельфи оракулына ақыл сұраған, ол егер олар құдайларды емес, адамды құрметтесе, соғыс пен ішкі кикіру күтіп тұрғанын болжаған. Кейін ол Филархты келтіреді, ол сибариттер Кротонның отыз елшісін өлтіріп, оларды жерлемегені үшін Гераның ашуын қоздырғанын жазған. Сонымен қатар, ол Гераклидтің құдайдың қаһарының Телис жақтастарының құрбандық тастағында өлтірілуіне байланысты екенін жазғанын айтады. Гераклидтің сөзіне қарағанда, сибариттер өздерінің ойындарына спортшыларды тартып, Олимпиада ойындарын алмастыруға тырысқан. Афинейдің Сибариттердің жеңілісі туралы әңгімесінде зәулімдік пен жемқорлық арасындағы тікелей байланыс көрінеді: көңіл көтеру үшін сибариттердің атты әскерлері жылқыларын флейта музыкасына билеуге үйреткен. Кротондық әскер флейташыларын музыка ойнатқанда, сибариттердің жылқылары мен аттылары кротондықтарға қарай шапқан. Страбон олардың жеңілісінің себебі ретінде сибариттердің "зәулімдігі мен бейшаралығын" атаған. Клавдий Элиан Сибарис қаласының құлауын оның зәулімдігіне және Гераның құрбандық тастағында лютнисттің өлтірілуіне байланыстырады. Ванесса Горман бұл оқиғаларға сенбейді, себебі сол кезде ауыр күнәларға құдайдың жазасы жиі кездесетін ойдан шығарылған элементтер еді. Одан әрі, ол Роберт Горманмен бірге Афинейдің келтірген тарихшыларының емес, оның көркемдемелерінің бастауы екенін айтады. Ол бастапқы деректерді өзгертіп, өзінің жазбаларын бұрынғы тарихшылардың жазбалары ретінде жасырып, зәулімдік апатқа әкеледі деген пікірін дәлелдеу үшін жаңа мәліметтерді ойлап тапқан. Бұл тұжырым трифе деп аталды және біздің заманымыздың 2-ші ғасырының басында кең таралған наным болды. Питер Грин де осы жазбалардың моралистердің ойлап тапқандары екенін айтады. Ол қаланың зор табиғи байлығының Кротонның шабуылына ұшырауының ықтимал себебі екенін атап көрсетеді. Сибарис қаласының зәулімдікпен байланысы ағылшын тіліне көшкен, онда "сибарит" және "сибариттік" сөздері зәулімдікке және шектен шыққан ләззат іздеуге синоним болған. Сэмюэл Джонсонның "Ағылшын тілінің сөздігінде" келтірілген бір әңгімеде Аэлианның Сминдрид туралы әңгімесі айтылады. Онда бір сибарит гүл жапырақтарынан жасалған төсекте ұйықтаған, бірақ бір жапырақ бүлінгендіктен ұйықтай алмаған.

Археология

Крати өзенінің 6 метрден астам аллювиалды шөгіндісімен уақыт өте көмілген қаланың орны 1960 жылдардың басында жүргізілген ауқымды ядролық бұрғылау жобасынан кейін ғана анықталды. Ол қазіргі жер асты су деңгейінен төмен жатыр. Сонымен қатар, кейінірек салынған Тюрий және Копия қалаларының Сибарис қаласының үстіне бір бөлігі салынғаны белгілі болды. Осы себептерге байланысты қаланың аз ғана бөлігі – Стомби ауданы және Парко-дель-Кавалло аймағындағы шағын сынама шұңқырлары ғана қазылып зерттелді. Соңғысынан әлі анықталмаған ғибадатхананың әсем әшекейленген архитектуралық элементтері табылды. Осыншалықты кішкентай аумақтан табылған көптеген жәдігерлер қаланың шамасы мен сұлулығын көрсетеді. Қала туралы басқа да мәліметтер Франкавилла Маритимадағы Тимпоне-делла-Моттадағы қасиетті орынды табу арқылы келді, ондағы биік орналасқан жер Крати өзенінің жазығына көрінеді.